بندر خمیر
معرف
بندر، شهر و مرکز بخش‌ خمیر در شهرستان‌ بندرعباس‌ از استان‌ هرمزگان‌
متن
بندر خمیر ، بندر، شهر و مرکز بخش‌ خمیر در شهرستان‌ بندرعباس‌ از استان‌ هرمزگان‌. در 141 کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ بندرعباس‌ و 108 کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ بندرلنگه‌، در مسیر راه‌ اصلی‌ بندرعباس‌ ـ بندرلنگه‌ در منطقة‌ پست‌ جلگه‌ای‌ کرانة‌ شمالی‌ تنگه‌ خوران‌/ خوریات‌ (= کلرنس‌ ) در شمال‌ جزیرة‌ قشم‌ قرار دارد (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، 354 ، 8 تن‌). مشتمل‌ بر دهستانهای‌ خمیر، کَهورستان‌ (جیحون‌) و رویْدَر است‌. مکان‌ استقرار شهر بتدریج‌ از حدود دو کیلومتری‌ ساحل‌ به‌ سمت‌ شمال‌ مرتفع‌ می‌شود به‌ طوری‌ که‌ ارتفاع‌ کوه‌ خمیر در ده‌ کیلومتری‌ شمال‌ شهر با جهت‌ شرقی‌ ـ غربی‌ تا 400 ، 1 متر می‌رسد (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، ج‌ 130، ص‌ 3، 11). بندر خمیر واقع‌ در عقب‌ کرانه‌، دارای‌ خوری‌ با دهانة‌ باریک‌ و در حدود هفت‌متر عمق‌ است‌. لنگرگاه‌ آن‌ (به‌ عمق‌ شش‌ متر)، که‌ از لنگرگاههای‌ تنگة‌ خوران‌ است‌، در یک‌ کیلومتری‌ کرانه‌، بین‌ جزیرة‌ قشم‌ و کرانة‌ شمالی‌ خلیج‌فارس‌ قرار دارد (بایندر، ص‌ 52؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «بندرخمیر»). آب‌ و هوای‌ بندرخمیر گرم‌ و خشک‌ است‌. حداکثر مطلق‌ دما در تابستانها ْ49 و حداقل‌ آن‌ در زمستانها ْ1، میانگین‌ باران‌ سالانه‌ حدود 120 میلیمتر، و میزان‌ رطوبت‌ نسبی‌ سالانة‌ آن‌ حدود 75% است‌ (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، همانجا). در حدود پنج‌ کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ این‌ بندر، کوهی‌ به‌ نام‌ معدن‌ قرار دارد که‌ دارای‌ گوگرد (همراه‌ با گچ‌) است‌ و از آن‌ چشمة‌ آب‌ گرمِ «هوباد» یا «آب‌باد» می‌جوشد که‌ در بهبود امراض‌ پوستی‌ مؤثر است‌ (لوریمر، ج‌ 8، ص‌ 1016؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، ج‌ 130، ص‌ 11). در فاصلة‌ دو و چهار کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ بندرخمیر، دو معدن‌ سنگ‌ گچ‌ (استخراج‌ سالانه‌: 500 ، 26 تن‌)، و در 43 کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ بندر، معدن‌ سنگِ لاشه‌ انگوران‌ (استخراج‌ سالانه‌: 000 ، 5 تن‌) وجود دارد (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، ج‌ 130، ص‌ 12). مهمترین‌ ارتفاعات‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از: کوه‌ شَب‌ در دهستان‌ رویدر با ارتفاع‌ 681 ، 2 متر در حدود هفتاد کیلومتری‌ بندر خمیر؛ کوه‌ گیشو با ارتفاع‌ 687 ، 1 متر که‌ با کوه‌ صاحب‌ آباد در یک‌ رشته‌ کوه‌ (به‌ طول‌ 48 کیلومتر) قرار دارد. این‌ رشته‌ کوه‌ از 37 کیلومتری‌ شمال‌ بندرخمیر تا 58 کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ امتداد دارد و از سمت‌ مشرق‌ به‌ رودخانة‌ کُل‌ محدود می‌شود (همان‌، ج‌ 130، ص‌ 11ـ12؛ همو، شناسنامة‌ شهرها ، ص‌ 3؛ جعفری‌ ، ج‌ 1، ص‌ 489)؛ کوه‌ لاوَر در چهار کیلومتری‌ شمال‌ غربی‌ شهر و تنگه‌ داربست‌ (= گز) در شمال‌ شهر واقع‌ شده‌ است‌ و آبریز آن‌ با جهت‌ شمالی‌ ـ جنوبی‌ از داخل‌ شهر می‌گذرد. همچنین‌ تنگة‌ نازَردون‌ در یک‌ کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ و تنگه‌ هونیز در دو کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ بندرخمیر قرار دارد (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، شناسنامة‌ شهرها ، ص‌ 4). دره‌(یا تنگه‌)های‌ توره‌ای‌ و خِیْر در شمال‌ و شمال‌شرقی‌ بندر خمیر قرار دارند و آبریز تنگ‌ توره‌ای‌ از میان‌ شهر می‌گذرد. همچنین‌ دشت‌ کهورستان‌ در 29 کیلومتری‌ شمال‌ بندرخمیر است‌ (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، ج‌ 130، ص‌ 12). رود کل‌ (شور) با جهت‌ شمالی‌ ـ جنوبی‌ در فاصلة‌ بیست‌ کیلومتری‌ شمال‌شرقی‌ بندرخمیر به‌ سمت‌ خلیج‌فارس‌ جریان‌ دارد. رودمَرّا از کوه‌ شب‌ سرچشمه‌ می‌گیرد و همراه‌ با رود رُسُلی‌ به‌ رود کل‌ می‌پیوندند. رود مهران‌ (خمیر) از ارتفاعات‌ غربی‌ بندرلنگه‌ سرچشمه‌ می‌گیرد و در ده‌ کیلومتری‌ غرب‌ بندرخمیر به‌ خلیج‌فارس‌ می‌ریزد (همان‌، ج‌ 130، ص‌ 11؛ افشین‌، ج‌ 1، ص‌ 447). اطراف‌ بندرخمیر پوشیده‌ از درختان‌ کُنار، حرّا، کَهور، و گز و گیاهان‌ دارویی‌ نظیر دَهَخ‌ (گندم‌ گیاه‌)، دونی‌، کیل‌، تُرشَک‌ و سُرمه‌ است‌ (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، ج‌ 130، ص‌ 3). بندر خمیر دارای‌ انواع‌ پرندگان‌ دریایی‌ و مهاجر، و جانورانی‌ از قبیل‌ گرگ‌ و شغال‌ و خرگوش‌ است‌. کشاورزی‌ بندرخمیر دارای‌ وضعی‌ نسبتاً مناسب‌، و کشت‌ آن‌ به‌ دو صورت‌ آبی‌ و دیمی‌ است‌. محصولات‌ کشاورزی‌ آن‌، گندم‌، جو، تره‌بار، تنباکو، خرما و مرکبات‌، و صادرات‌ مهم‌ آن‌، تره‌بار، مرکبات‌، انواع‌ خرما و سنگ‌ گچ‌ است‌. بندر خمیر در دهه‌های‌ اخیر، بویژه‌ پس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ با ایجاد حِرَف‌ و مشاغل‌ گوناگون‌ توسعه‌ یافت‌. برق‌ بندر از برق‌ منطقه‌ای‌ استان‌ منشعب‌ می‌شود (همان‌، ج‌ 130، ص‌ 12). منابع‌ آب‌ آشامیدنی‌ و کشاورزی‌ از چاههای‌ عمیق‌ و نیمه‌عمیق‌ و چشمه‌سارها تأمین‌، و از طریق‌ لوله‌کشی‌ تقسیم‌ می‌گردد (همان‌، ج‌ 130، ص‌ 4، 12). اثر مهم‌ و تاریخی‌ آن‌، برج‌ نیمه‌ویران‌ قلعة‌ خمیر است‌ که‌ از سنگ‌ و ساروج‌ ساخته‌ شده‌ است‌ (همانجا؛ اقتداری‌، ص‌ 514). دیوار برج‌، بازماندة‌ حصاری‌ است‌ به‌ نام‌ سُدار در گلوگاه‌ جادة‌ بندرعباس‌ ـ بندرلنگه‌ که‌ سیدسعیدخان‌، سلطان‌ مسقط‌، در دورة‌ اشغال‌ عمان‌ ساخته‌ و در 1326 بسیار آباد بوده‌ و تنها استحکام‌ دفاعی‌ شهر، قلعه‌ای‌ سالم‌ با یک‌ برج‌ چهارگوش‌ بلند بوده‌ است‌. در این‌ بندر، دو یا سه‌ زیارتگاه‌ و یک‌ مسجد زیبا و قدیمی‌ وجود داشته‌ و منابع‌ آب‌ شیرین‌ بندرخمیر از هفده‌ حلقه‌ چاه‌ عمیق‌ تأمین‌ می‌شده‌ است‌ (لوریمر، همانجا). بندر خمیر به‌ علت‌ موقعیت‌ محلی‌ و منطقه‌ای‌، محل‌ دادوستد کالاهای‌ وارداتی‌ یا صادراتی‌ است‌. زبان‌ سکنة‌ بندر، فارسی‌ با گویش‌ بندری‌ است‌ (سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ، ج‌ 130، ص‌ 12).پیشینه‌. از گذشتة‌ بندرخمیر اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌، همین‌قدر می‌دانیم‌ که‌ در حدود دو قرن‌ پیش‌، سیاحان‌ و محققان‌ از این‌ بندر بازدید کرده‌ و دربارة‌ آن‌ مطالبی‌ نوشته‌اند. محمد ابراهیم‌ کازرونی‌ در گزارش‌ خود به‌ دربار محمدشاه‌ قاجار (حک : 1250ـ1264)، تعداد سکنة‌ بندر خمیر را چهارصد خانوار ذکر کرده‌ است‌ که‌ کلاً کارگران‌ معدن‌ گوگرد بوده‌اند (ص‌ 120ـ121). به‌ نوشتة‌ نوربخش‌ (ص‌ 178)، در زمان‌ ناصرالدین‌ شاه‌ (1264ـ1313) بندر خمیر و مناطق‌ تابعه‌ نیز سالها در اجارة‌ سلطان‌ عمان‌ بود که‌ پس‌ از آن‌ طی‌ قرارداد بیست‌ ساله‌ای‌ به‌ سیدسعیدخان‌ واگذار گردید. در 1320، خازن‌الدوله‌، پسر امین‌السلطنه‌، بندرخمیر را تیول‌ خود قرار داد و آن‌ را به‌ معین‌التجار اجاره‌ داد (سدیدالسلطنه‌، 1363 ش‌، ص‌ 4). به‌ نوشتة‌ کُرْزُن‌، در 1271 بندر خمیر از بنادر نسبتاً مهم‌ خلیج‌فارس‌، و جزو فرمانداری‌ سعدالملک‌ به‌ شمار می‌آمد، و از بنادری‌ بود که‌ سالانه‌ عواید سرشماری‌ برای‌ او فراهم‌ می‌ساخت‌ (ج‌ 2، ص‌ 489). لوریمر (ج‌ 8، ص‌ 1016ـ1017) جمعیت‌ بندر خمیر را در 1326، حدود 350 خانوار یعنی‌ تقریباً 800 ، 1 تن‌ برآورد کرده‌ بود، که‌ بیشتر آنها شافعی‌ مذهب‌ و از عشایر مختلف‌ عرب‌ بودند. ناوگان‌ دریایی‌ آنان‌ از چهار قُنجه‌/ قُنچه‌ (کشتیهای‌ تجاری‌) و 22 بَقاره‌ (کشتیهای‌ ماهیگیری‌) ( عمان‌ و تاریخها البحری‌ ، ص‌ 123، 143؛ لوریمر، همانجا) تشکیل‌ می‌شد که‌ تا بصره‌ و حتی‌ بنادر هند رفت‌وآمد می‌کردند. بنابه‌ نوشتة‌ سدیدالسلطنه‌ (1371 ش‌، ص‌ 218) در سالهای‌ 1324 تا 1332 بندر خمیر 21 فروند کشتی‌ بادبانی‌ (شش‌ کشتی‌ ماهیگیری‌ و پانزده‌ کشتی‌ مسافربری‌ و باربری‌) داشت‌، صادرات‌ آن‌ ماهی‌، آهک‌ به‌ مقدار زیاد، سنگهای‌ آسیا و گوگرد بود (لوریمر، ج‌ 8، ص‌ 1016). کشف‌ معدن‌ نیکل‌ در کوه‌کشار و کوه‌ انگور در سالهای‌ 1324 تا 1332 و صدور آن‌ به‌ روسیه‌، سبب‌ رونق‌ اقتصادی‌ بندرخمیر شد که‌ بعدها به‌ حکم‌ دولت‌، متروک‌ شناخته‌ شد (سدیدالسلطنه‌، 1371 ش‌، همانجا). با توجه‌ به‌ رشد جمعیت‌، بندر خمیر تا اواسط‌ دهة‌ پنجاه‌ تغییر چندانی‌ نکرد به‌ طوری‌ که‌ جمعیت‌ آن‌ در 1335 ش‌ به‌ 075 ، 1 تن‌ (سرشماری‌ 1335 ش‌ به‌ نقل‌ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «بندرخمیر»)، در 1345 ش‌ به‌ 768 ، 1 (مرکز آمار ایران‌، 1348 ش‌)، در 1355 ش‌ به‌ 423 ، 2 تن‌ (همو، 1361 ش‌) و در 1365 ش‌ به‌ 076 ، 5 تن‌ (همو، 1368 ش‌) رسید. در زمینة‌ زندگی‌ اقتصادی‌، از 1345 ش‌ بویژه‌ از هنگامی‌ که‌ بندر خمیر شهر و مرکز بخش‌ خمیر شد، شهر رو به‌ آبادانی‌ رفته‌ و تأسیسات‌ زیربنایی‌ ایجاد و سازمانهای‌ دولتی‌ در آنجا تأسیس‌ شده‌ است‌. با آنکه‌ وضع‌ اقتصادی‌ بندر خمیر بر پایة‌ کشاورزی‌ و تجارت‌ استوار است‌، اقتصاد شهر نیز ـ به‌ سبب‌ وجود واحدهای‌ صنعتی‌ و تولیدی‌ و خدمات‌ و مشاغل‌ گوناگون‌ ـ گسترش‌ یافته‌، به‌ طوری‌ که‌ در سالهای‌ پس‌ از جنگ‌ عراق‌ با ایران‌ (31 شهریور 1359ـ27 مرداد 1367)، کارخانة‌ سیمان‌ با ظرفیت‌ ششهزار تن‌ در این‌ بندر احداث‌ و بهره‌برداری‌ شده‌ است‌.منابع‌: یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ احمد اقتداری‌، آثار شهرهای‌ باستانی‌ سواحل‌ و جزایر خلیج‌فارس‌ و دریای‌ عمان‌ ، تهران‌ 1375 ش‌؛ غلامعلی‌ بایندر، خلیج‌فارس‌ ، خرمشهر 1317 ش‌؛ عباس‌ جعفری‌، گیتاشناسی‌ ایران‌ ، ج‌ 1: کوهها و کوهنامة‌ ایران‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ سازمان‌ جغرافیائی‌ نیروهای‌ مسلّح‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، شناسنامة‌ شهرهای‌ کشور (زیرچاپ‌)؛ همو، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 130: قشم‌ ، تهران‌ 1375 ش‌؛ محمدعلی‌بن‌ احمد سدیدالسلطنه‌، بندرعباس‌ و خلیج‌فارس‌ = اعلام‌ الناس‌ فی‌ احوال‌ بندرعباس‌ ، چاپ‌ احمد اقتداری‌ و علی‌ ستایش‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ همو، سرزمینهای‌ شمالی‌ پیرامون‌ خلیج‌فارس‌ و دریای‌ عمان‌ در صد سال‌ پیش‌ = مغاص‌ اللئالی‌ و منار اللّیالی‌ ، چاپ‌ احمد اقتداری‌، تهران‌ 1371 ش‌؛ عمان‌ و تاریخهاالبحری‌ ، عمان‌ 1979؛ محمدابراهیم‌ کازرونی‌، تاریخ‌ بنادر و جزایر خلیج‌فارس‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ جرج‌ ناتانیل‌ کرزن‌، ایران‌ و قضیة‌ ایران‌ ، ترجمه‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ مهرماه‌ 1365، نتایج‌ نهایی‌ شهرهای‌ کشور ، تهران‌ 1368 ش‌؛ همو، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، فرهنگ‌ آبادیهای‌ کشور (براساس‌ نتایج‌ سرشماری‌ عمومی‌ آبانماه‌ 1345)، ج‌ 10: فرمانداریکل‌ بنادر و جزایر خلیج‌فارس‌ ، تهران‌ 1348 ش‌؛ همو، فرهنگ‌ آبادیهای‌ کشور (براساس‌ سرشماری‌ آبان‌ 1355)، ج‌ 14: استان‌ هرمزگان‌ ، تهران‌ 1361 ش‌؛ حسین‌ نوربخش‌، جزیرة‌ قشم‌ و خلیج‌فارس‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدابراهیم‌ کازرونی‌، تاریخ‌ بنادر و جزایر خلیج‌فارس‌، تهران‌، 1367J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf , ـ Oman, and Central Arabia , Calcutta 1986.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهدی جوزی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده