بندرترکمن (نام قبلی : بندرشاه )
معرف
شهر و بندری‌ در جنوب‌ شرقی‌ دریای‌ خزر، مرکز شهرستان‌ ترکمن‌ در استان‌ گلستان‌
متن
بندرترکمن‌ (نام‌ قبلی‌: بندرشاه‌)، شهر و بندری‌ در جنوب‌ شرقی‌ دریای‌ خزر، مرکز شهرستان‌ ترکمن‌ در استان‌ گلستان‌. در 115 کیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ ساری‌ و 36 کیلومتری‌ غرب‌ گرگان‌ قراردارد. مساحت‌ آن‌ 729 ، 1 کیلومترمربع‌ (آنامرادنژاد، ص‌ 44)، و از سطح‌ دریاهای‌ آزاد بیست‌ متر پایینتر است‌ (جعفری‌، ص‌ 19). آب‌ و هوای‌ معتدل‌ و مرطوب‌ دارد (ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، ج‌ 29، ص‌ 31). در 1375 ش‌، حداکثر دما ْ8ر21 و حداقل‌ آن‌ ْ6ر13، و جمع‌ بارندگی‌ آن‌ 7ر398 میلیمتر بوده‌ است‌ (آمار منتشر نشدة‌ سال‌ 1375 ش‌ سازمان‌ هواشناسی‌ کشور). رود گرگان‌ که‌از کوههای‌ خراسان‌ سرچشمه‌ می‌گیرد، وارد البرز مرکزی‌ می‌شود و پس‌ از عبور از گنبدکاووس‌ و آق‌قلعه‌ (پهلوی‌ دژ) و مشروب‌ ساختن‌ صفحات‌ شمالی‌ دشت‌ گرگان‌، در فاصلة‌ هفت‌ کیلومتری‌ شمال‌ بندرترکمن‌ به‌ دریای‌ خزر می‌ریزد (افشین‌، ج‌ 2، ص‌ 232؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، همانجا). رود قره‌سو (سیاه‌آب‌)، از شاخه‌های‌ مهم‌ رودخانة‌ گرگان‌، نیز در چهار کیلومتری‌ جنوب‌ بندر ترکمن‌ به‌ خلیج‌ گرگان‌ می‌ریزد (ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، همانجا). پوشش‌ گیاهی‌ بندرترکمن‌ شامل‌ گل‌ گاوزبان‌، گل‌ خطمی‌ و گل‌ بنفشه‌ و گیاهان‌ دیگری‌ که‌ به‌ مصرف‌ دام‌ می‌رسد، و درختان‌ گز و راش‌ است‌. زندگی‌ جانوری‌ (حیات‌وحش‌) بندر شامل‌ جانورانی‌ از قبیل‌ روباه‌، شغال‌، گرگ‌ و خرگوش‌ و انواع‌ پرندگان‌ است‌ (همان‌، ج‌ 29، ص‌ 32).بندر ترکمن‌ در 1306 ش‌ به‌ دستور رضاشاه‌ (حک : 1304ـ1320 ش‌) در انتهای‌ راه‌آهن‌ شمالی‌ ایران‌ ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «بندرشاه‌») در مجاورت‌ دهانة‌ ورودی‌ خلیج‌گرگان‌، احداث‌ شد؛ اما اکنون‌ راه‌آهن‌ تا گرگان‌ امتداد یافته‌ است‌. این‌ محل‌ قبل‌ از احداثِ شهر، باتلاقی‌ و پوشیده‌ از نیزار بود و کومه‌های‌ صیادیِ ترکمنها که‌ فقط‌ در فصل‌ صید از آنها استفاده‌ می‌شد، در آنجا قرار داشت‌ (آنامرادنژاد، ص‌ 94). پس‌ از بازرسیهای‌ فنی‌ بسیار، این‌ محل‌ به‌ دلیل‌ عمق‌ بیشتر آن‌ نسبت‌ به‌ نقاط‌ مجاور، داشتن‌ بندرگاه‌ محفوظ‌تر، و برکنار بودن‌ از آسیب‌ موجهای‌ سنگین‌ برای‌ این‌ منظور انتخاب‌ شد (رزم‌آرا، ص‌ 31). طراحی‌ اولیة‌ شهر را آلمانیها انجام‌دادند (آنامرادنژاد، ص‌ 98). آغاز بهره‌برداری‌ از راه‌آهن‌ در 1317ش‌، باعث‌ توسعة‌ این‌ بندر و انزوای‌ بندر گُمیشان‌ و بندرگز شد (همان‌، ص‌ 94).با آغاز جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، در 1320 ش‌، ارتش‌ شوروی‌ در بندر ترکمن‌ مستقر شد. در طی‌ جنگ‌، روزانه‌ هزاران‌ تُن‌ تدارکات‌ و تجهیزات‌ نظامی‌ به‌ شوروی‌ فرستاده‌ می‌شد، و در صورت‌ لزوم‌ بخشی‌ از ملزومات‌ از طریق‌ خشکی‌، از جاده‌ای‌ به‌ نام‌ «خط‌ آلمان‌» (امروزه‌ جادة‌ بندر ـ آق‌قلا/ آق‌قلعه‌)، به‌ شوروی‌ حمل‌ می‌شد. با خاتمة‌ جنگ‌، مبادلة‌ کالا متوقف‌ شد و با فروکش‌ کردن‌ آب‌ دریا در سالهای‌ بعد، از این‌ بندر استفادة‌ چندانی‌ نشد (همان‌، ص‌ 95، 98ـ99). پس‌ از اصلاحات‌ ارضی‌ (مصوب‌ 19 دی‌ 1341) با احداث‌ چند کارخانة‌ موردنیاز کشاورزی‌ از قبیل‌ کارخانة‌ آرد، پنبه‌پاک‌کنی‌ و روغن‌کشی‌، و توسعة‌ مراکز تجاری‌ و خدماتی‌، بندرترکمن‌ به‌ صورت‌ شهری‌ خدماتی‌ ـ کشاورزی‌ درآمد (همان‌، ص‌ 96). از 1373 ش‌، جهت‌ احیای‌ بندر، عملیات‌ جدیدی‌ آغاز شد که‌ در 1375 ش‌ به‌ بهره‌برداری‌ رسید. وسعت‌ بندر در بخش‌ احیاشدة‌ آن‌، 5ر3 هکتار است‌ که‌ طبق‌ برنامه‌، قرار است‌ بتدریج‌ به‌ ده‌ هکتار برسد؛ در حال‌ حاضر دارای‌ یک‌ بازوی‌ موج‌شکن‌ و دوبازو برای‌ پهلوگیری‌ کشتیهاست‌. بندرترکمن‌ از بنادر مهم‌ شرق‌ دریای‌ خزر و نزدیکترین‌ بندر ایران‌ به‌ جمهوریهای‌ آسیای‌ مرکزی‌ است‌. اسکلة‌ آن‌ 263 متر طول‌ و ظرفیت‌ پذیرش‌ دوکشتی‌ سه‌ هزار تُنی‌ را به‌طور همزمان‌ دارد («بندرترکمن‌...»، ص‌ 29). بندر ترکمن‌ مرکز یکی‌ از نواحی‌ بهره‌برداری‌ از دریای‌ خزر است‌ (مفخم‌ پایان‌، ص‌ 362) و صید ماهی‌ از منابع‌ مهم‌ درآمد آن‌ است‌.بندرترکمن‌ از طریق‌ راههایی‌ با شهرهای‌ گمیشان‌، آق‌قلعه‌، کردکوی‌ و بندرگز متصل‌ است‌ ( اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، ص‌ 7). در 1375 ش‌، جمعیت‌ بندرترکمن‌ 782 ، 38 تن‌ بوده‌ است‌ (مرکز آمار ایران‌، ص‌ هشتاد و چهار). بیشتر آنها ترکمن‌ و عمدتاً منسوب‌ به‌ طایفة‌ جعفربای‌ از ایل‌ یموت‌اند. همچنین‌ گروههای‌ دیگری‌ چون‌ آذربایجانیها، قزاقها و در سالهای‌ بعد سیستانیها نیز در آنجا ساکن‌ شده‌اند (آنامرادنژاد، ص‌81، 83، 85 ـ 86).منابع‌: رحیم‌بردی‌ آنامرادنژاد، روابط‌ شهر بندرترکمن‌ و حوزة‌ نفوذ آن‌ ، پایان‌نامة‌ فوق‌لیسانس‌ جغرافیای‌ انسانی‌، دانشکدة‌ علوم‌ زمین‌، دانشگاه‌ شهید بهشتی‌، 1373 ش‌؛ اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1374 ش‌؛ یدالله‌ افشین‌، رودخانه‌های‌ ایران‌ ، تهران‌ 1373 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ دفاع‌. ادارة‌ جغرافیائی‌ ارتش‌، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ آبادیهای‌ کشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، ج‌ 29: شاهرود ( گرگان‌ )، تهران‌ 1367 ش‌؛ «بندرترکمن‌: زدودن‌ غبار تنهایی‌ و بیداری‌ از خواب‌ هفتاد ساله‌ در ساحل‌ خزر»، بندر و دریا ، ش‌ 59 (مهر 1375)؛ عباس‌ جعفری‌، شناسنامة‌ جغرافیای‌ طبیعی‌ ایران‌ ، تهران‌: گیتاشناسی‌، 1363 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ علی‌ رزم‌آرا، جغرافیای‌ نظامی‌ ایران‌: گرگان‌ و دریای‌ خزر ، تهران‌ 1320 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ کل‌ کشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ لطف‌الله‌ مفخّم‌ پایان‌، دریای‌ خزر ، ترجمة‌ جعفر خمامی‌زاده‌، تهران‌ 1375 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالحمید نظری

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده