بندر انزلی
معرف
بندر انزلی‌ ،# شهرستان‌ و تالاب‌ (مرداب‌)، و شهر و بندری‌ در استان‌ گیلان‌.
متن
بندر انزلی‌ ، شهرستان‌ و تالاب‌ (مرداب‌)، و شهر و بندری‌ در استان‌ گیلان‌.1) شهرستان‌ بندر انزلی‌ (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، 827 ، 119 تن‌، که‌ از آن‌ میان‌ 544 ، 98 تن‌، 23ر82%، شهرنشین‌ و بقیه‌ روستانشین‌ بوده‌اند). در کرانة‌ جنوب‌غربی‌ دریای‌ خزر، در شمال‌ غربی‌ استان‌ گیلان‌ واقع‌ و مشتمل‌ است‌ بر بخش‌ حومه‌ (مرکزی‌) و دهستانهای‌ چهار فریضه‌/ فرضه‌، و لیچارْگیِ حسن‌رود. از شمال‌ به‌ دریای‌ خزر، از مشرق‌ به‌ بخش‌ لَشتِنِشا (در شهرستان‌ رشت‌)، از جنوب‌ به‌ شهرستانهای‌ رشت‌ و صومعه‌سرا، و از مغرب‌ به‌رضوانشهر محدود است‌. آبادیهای‌ آن‌ در دشت‌، در کنار مرداب‌ و رودهاست‌. تالاب‌ (مرداب‌) انزلی‌ در جنوب‌ و مشرق‌ و مغرب‌، و جزایر طالقانی‌، پیله‌علی‌ باغ‌ و بهشتی‌ (قلم‌ گودة‌ بزرگ‌)، قلم‌ گودة‌ کوچک‌ و میان‌پشته‌ در آن‌ قرار دارد. از زیا دارای‌ انواع‌ پرندگان‌ و ماهی‌، خرگوش‌، شغال‌، گراز و روباه‌، و از گیا دارای‌ انواع‌ درختان‌ جنگلی‌ است‌. محصول‌ عمدة‌ آن‌ برنج‌ و کنف‌ و صیفی‌ و تره‌بار و میوه‌ است‌. شغل‌ اصلی‌ مردم‌، زراعت‌، صید ماهی‌ و شکار پرندگان‌ است‌. در انزلی‌، شهرک‌ دهکدة‌ ساحلی‌ در سمت‌ شرقی‌ اراضی‌ غازیان‌، پیش‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ (1357ش‌)، احداث‌ شده‌ است‌. راه‌ اصلی‌ رشت‌ ـ آستارا، از طریق‌ شهر و بندر انزلی‌، از آن‌ می‌گذرد. یکی‌ از آبادیهای‌ بزرگ‌ آن‌، کپورچال‌ است‌ که‌ در حدود بیست‌کیلومتری‌ مغرب‌ انزلی‌، بر سر راه‌ انزلی‌ ـ هَشتپَر (طالِش‌) ـ آستارا واقع‌ است‌. شهرستان‌ امروزی‌ بندرانزلی‌، طبق‌ قانون‌ تقسیمات‌ کشوری‌ در 1316 ش‌، به‌عنوان‌ بخش‌ (به‌نام‌ بندرپهلوی‌) در شهرستان‌ رشت‌ (استان‌ یکم‌) تشکیل‌ شد. در بیستم‌ شهریور 1322، بخشهای‌ بندرپهلوی‌ و شفارود، از شهرستان‌ رشت‌ جدا و تبدیل‌ به‌شهرستان‌ و تابع‌ استان‌ یکم‌ شد. انزلی‌ منطقه‌ای‌ زلزله‌خیز است‌ و گاهی‌ آب‌ دریای‌ خزر در کرانه‌های‌ آن‌ پیشروی‌ می‌کند.2) تالاب‌ (مرداب‌) انزلی‌. بزرگترین‌ مرداب‌ دریای‌ خزر، به‌عمق‌ حدود سی‌ تا نود سانتیمتر و مساحت‌ تقریبی‌ یکصد کیلومترمربع‌، عمدتاً در شهرستان‌ انزلی‌ واقع‌ شده‌ که‌ از پیربازار در مشرق‌ تا مغرب‌ شهرستان‌ انزلی‌ (نزدیک‌ آبادی‌ گلوگاه‌، حدود نُه‌کیلومتری‌ مغرب‌ انزلی‌ در دهستان‌ چهار فریضه‌) امتداد دارد. مرداب‌ در این‌ حدود، بسیار نزدیک‌ به‌دریای‌ خزر است‌. تالاب‌ انزلی‌ از جنوب‌ به‌ شهرستانهای‌ صومعه‌سرا و رشت‌، و از شمال‌ به‌کرانة‌ دریای‌ خزر محدود، و مشتمل‌ بر چند قسمت‌ است‌ : الف‌) بخش‌ جنوبی‌ یا تالابِ سیاهْکِشیم‌ که‌ ظاهراً «اکوسیستمی‌» ویژه‌ است‌. این‌ تالاب‌ محدود است‌ از شمال‌ به‌اراضی‌ آبادیهای‌ ماهروزه‌ (شبه‌جزیره‌ واری‌ در امتداد شرقی‌ ـ غربی‌ مرداب‌ انزلی‌)، از جنوب‌ به‌ صومعه‌سرا، و از مشرق‌ به‌فومن‌ و بخش‌ مرکزی‌ تالاب‌ انزلی‌؛ ب‌) بخش‌ مرکزی‌. محدود است‌ از شمال‌ به‌بندر و شهر انزلی‌ (رجوع کنید به بخش‌ سوم‌ مقاله‌)، از جنوب‌ به‌صومعه‌سرا، و با تنگه‌ای‌ به‌ دریای‌ خزر می‌پیوندد؛ ج‌) بخش‌ غربی‌. محدود است‌ از جنوب‌ به‌ زمینهای‌ شمالی‌ آبادیهای‌ ماهروزه‌ و آبکنار، از شمال‌ به‌ اراضی‌ جنوبی‌ دهستان‌ چهار فریضه‌، و از مشرق‌ به‌بخش‌ مرکزی‌ تالاب‌ انزلی‌. حدود بیست‌ رود به‌تالاب‌ انزلی‌ می‌ریزد، از جمله‌ : بَهمَنبَر، نَرگستان‌، مرغک‌، خالکائی‌، پلنگ‌آور، ماسوله‌رودخان‌، ترغه‌رودبار، گازرودبار، هندخاله‌ و پیربازار. از گیا، در زمینهای‌ پیرامون‌ مرداب‌ : کنف‌، شب‌خُسب‌، جِگَن‌، دیلَکی‌، تَلخه‌واش‌، آلاله‌، توسکا، هزارنی‌، نیلوفر آبی‌، لاله‌ مردابی‌ و چندین‌ گیاه‌ دیگر می‌روید که‌ از نیِ آنها حصیر و زنبیل‌ و سبد می‌بافند. از زیا دارای‌ انواع‌ ماهی‌ (از جمله‌ آزاد، سوف‌، سفید، خاویار، سیم‌، کولی‌، کپور، اردک‌ماهی‌) و انواع‌ پرندگان‌ (از جمله‌ کاکایی‌ نقره‌ای‌، قو، پرستوی‌ دریایی‌، غاز، خوتکا، طَرلان‌، انواع‌ اردک‌ و چنگر) است‌. بیشتر پرندگان‌ آن‌ مهاجرند و برای‌ گذراندن‌ زمستان‌ به‌آنجا می‌روند. در کرانه‌های‌ مرداب‌، مرغ‌ و خروس‌ و گاو و گاومیش‌ پرورش‌ داده‌ می‌شود.در آنجا بادهایی‌ می‌وزد که‌ عبارت‌ است‌ از : بیرون‌وا (از شمال‌) و سرتوک‌ (از شمال‌ شرقی‌) در بهار و تابستان‌ و پاییز؛ خزری‌ (از شمال‌ و شمال‌غربی‌) در زمستان‌، که‌ آنجا را طوفانی‌ می‌کند؛ بیرون‌ گیله‌وا که‌ بارانی‌ است‌ و در پاییز و زمستان‌ می‌وزد؛ و کنار گیله‌وا/ خشک‌وا (از مشرق‌).در دورة‌ قاجاریه‌ و اوایل‌ دورة‌ رضاشاه‌ (1304ـ1320 ش‌) پیش‌ از احداث‌ راه‌ اصلی‌ رشت‌ ـ بندرانزلی‌، کشتیها از دریای‌ خزر و از راه‌ تنگه‌، وارد مرداب‌ انزلی‌ می‌شدند و از آنجا تا پیربازار (پیش‌ بندر رشت‌) پیش‌ می‌رفتند و از پیربازار تا رشت‌ خط‌ آهنی‌ به‌طول‌ هفت‌کیلومتر احداث‌ شده‌ بود. پس‌ از ایجاد اسکله‌ و بارانداز در غازیان‌ و احداث‌ راه‌ بندرانزلی‌ ـ رشت‌ ـ تهران‌ و مرمت‌ موج‌شکنها و ساختن‌ دو پل‌، بتدریج‌ راه‌ دریایی‌ انزلی‌ ـ پیربازار از اهمیت‌ افتاد.3) بندر و شهر انزلی‌ (جمعیت‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375ش‌، 544،98 تن‌)، بزرگترین‌ بندر شمال‌ ایران‌، و مرکز شهرستان‌. در چهل‌کیلومتری‌ شمال‌غربی‌ شهر رشت‌ (مرکز استان‌) واقع‌ شده‌ و شهرمرزی‌ آستارا در 149 کیلومتری‌ شمال‌غرب‌ آن‌ است‌. میانگین‌ حداکثر دمای‌ آن‌ ْ6ر28، و میانگین‌ حداقل‌ دمای‌ آن‌ ْ2ر6 است‌. گاهی‌ میزان‌ بارش‌ سالیانة‌ آن‌ به‌ 400 میلیمتر می‌رسد. باد شمالی‌ از شهریور تا اواسط‌ آبان‌، و بادهای‌ بهاری‌ و تابستانی‌ در روز از مشرق‌ و شبها از سوی‌ جنوب‌غربی‌ می‌وزد. بندر و شهر انزلی‌ از سه‌ قسمت‌ عمده‌ تشکیل‌ شده‌ که‌ عبارت‌ است‌ از : غازیان‌؛ جزیرة‌ میان‌پشته‌؛ و قسمتی‌ از انتهای‌ شرقی‌ دهستان‌ چهار فریضه‌ (که‌ در گذشته‌ به‌ آن‌ قصبة‌ انزلی‌ می‌گفته‌اند).دو دماغه‌، از مشرق‌ از انتهای‌ زمینهای‌ غازیان‌ و از مغرب‌ از انتهای‌ زمینهای‌ چهارفریضه‌، بندر و شهر را از دریای‌ خزر جدا می‌کند. در آغاز جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (1914)، در انتهای‌ این‌ دماغه‌ها دو موج‌شکن‌ به‌نام‌ «مول‌» ساخته‌ شد (موج‌شکن‌ شرقی‌ به‌ طول‌ 750 متر؛ غربی‌ 480 متر) و تعمیر آنها از 1314 ش‌ آغاز شد (رجوع کنید به ایرانشهر ، ج‌ 2، ص‌ 1480ـ1482).دریای‌ خزر با تنگه‌ای‌ (بابی‌) به‌طول‌ حدود هفتصدمتر تالاب‌ انزلی‌ را از میان‌ دو موج‌شکن‌ به‌دریای‌ خزر پیوند می‌دهد. این‌ تنگه‌ در نزدیک‌ جزیرة‌ میان‌پشته‌ به‌دو قسمت‌ تقسیم‌ شده‌ است‌: یکی‌ مستقیم‌ به‌سوی‌ مرداب‌ جریان‌ می‌یابد و دیگری‌ جزیرة‌ میان‌ پشته‌ را از شمال‌ دور می‌زند و پس‌ از عبور از کنار تأسیسات‌ سابق‌ اقتصادی‌ و شنبه‌بازار، به‌مرداب‌ منتهی‌ می‌شود. پل‌ غازیان‌ جزیرة‌ میان‌پشته‌ را به‌غازیان‌، و پلی‌ دیگر میان‌پشته‌ را به‌ قسمت‌ غربی‌ شهر انزلی‌ متصل‌ می‌کند (تاریخ‌ ساخت‌ پلها : 1315ـ1317 ش‌). این‌ پلها، به‌دلیل‌ گذشتن‌ کشتیهای‌ دکل‌بلند بادبانی‌، ابتدا متحرک‌ ساخته‌ شده‌ بود. رفت‌ و آمد از غازیان‌ به‌قسمت‌ غربی‌، از تنگه‌ با قایق‌ (لوتکا) نیز صورت‌ می‌گیرد. تأسیسات‌ شیلات‌ * ، و نیروی‌ دریایی‌ و اسکله‌ و بارانداز در غازیان‌، کاخ‌ سلطنتی‌ سابق‌ (اکنون‌ موزة‌ نیروی‌ دریایی‌) در میان‌پشته‌، بلوار و مغازه‌ها و مهمانخانه‌ در قسمت‌ غربی‌ شهر قرار گرفته‌ است‌. بلوار در امتداد کرانة‌ تنگه‌ قرار دارد. گاهی‌ آب‌ مرداب‌ و زمانی‌ آب‌ دریا در تنگه‌ جریان‌ می‌یابد.مهمانخانه‌ها و تأسیسات‌ رفاهی‌ و سکونتگاهها و مغازه‌ها و مراکز اقتصادی‌ عمدتاً در قسمت‌ غربی‌ شهر در مغرب‌ بلوار قرار گرفته‌ است‌. رفت‌ و آمد بین‌ قسمت‌ مشرق‌ و مغرب‌ شهر پیش‌ از احداث‌ پل‌ (تا اوایل‌ دورة‌ رضاشاه‌) با قایق‌ صورت‌ می‌گرفت‌، و امروزه‌ گاهی‌ با قایق‌ رفت‌ و آمد می‌کنند و کرانه‌های‌ شنی‌، دریا را از شهر جدا می‌کند و از زیباترین‌ استراحتگاههای‌ ایران‌ در تابستان‌ شمرده‌ می‌شود. بندر انزلی‌ مسافران‌ فراوانی‌ می‌پذیرد. پلاژها در زمینهای‌ شنی‌ در امتداد کرانة‌ دریای‌ خزر در این‌سو و آن‌سوی‌ موج‌شکنها قرار دارند، و در پیاده‌روهای‌ شهر درختان‌ نارنج‌ کاشته‌ شده‌ است‌. انزلی‌ از 1304ش‌ تا 1357ش‌ (پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌)، بندر پهلوی‌ خوانده‌ می‌شد (در 1314ش‌، فرهنگستان‌ تغییرنام‌ «انزلی‌» به‌ «پهلوی‌» را رسماً تأیید کرده‌ بود). در قسمت‌ دیگر شهر انزلی‌، آبادی‌ غازیان‌ با هفت‌ مسجد و چندین‌ زیارتگاه‌ قرار دارد، از جمله‌ مسجد جامع‌ مشهور به‌ «مسجدِ خان‌»، و مسجد سرخی‌ (احتمالاً بنای‌ آن‌ به‌ طایفة‌ سرخی‌ منسوب‌ باشد) که‌ چاه‌ مقدّسی‌ در کنار آن‌ هست‌. بندرانزلی‌ در سابق‌ با کشتیهای‌ ترکمنی‌ (بادبانی‌) از طریق‌ مرداب‌ و پیربازار و رشت‌ و دریای‌ خزر، با آستارا و باکو و بندرگز پیوندهای‌ اقتصادی‌ داشت‌.پیشینه‌. نام‌ مرداب‌ انزلی‌ نخستین‌بار در 865 به‌صورت‌ «آب‌ انزلی‌» آمده‌ است‌. به‌نوشتة‌ مرعشی‌ «امیره‌ محمد رشتی‌ از راه‌ گسکر به‌فُرضه‌ خُمام‌، به‌ کشتی‌ نشسته‌ از آب‌ انزلی‌ بگذشت‌ و بر رشت‌ تاخت‌» (ص‌297؛ نیز رجوع کنید به ص‌ 354). در آن‌ هنگام‌ خمام‌ به‌عنوان‌ پیش‌بندر رشت‌، شاید هم‌ پیش‌بندر قسمت‌ غربی‌ رشت‌ اهمیّت‌ داشت‌، زیرا در 706 به‌نوشتة‌ کاشانی‌، هُمام‌ (= خمام‌) در ساحل‌ قرار داشت‌ (ص‌ 60). کاشانی‌ مطالب‌ خود را از زوزنی‌ اخذ کرده‌ و زوزنی‌ مطالب‌ خود را حدود 652 نوشته‌ است‌ (رابینو، 1364 ش‌، ص‌ 179). به‌ نظر می‌رسد که‌ دریای‌ خزر در آن‌ سالها در شمال‌ گیلان‌ پیشروی‌ داشته‌ است‌. امروزه‌ فاصلة‌ مستقیم‌ خمام‌ با دریا حدود چهارکیلومتر است‌. بنابراین‌، مطالب‌ سفرنامة‌ اولئاریوس‌ (ص‌ 37) در نیمة‌ اول‌ قرن‌ یازدهم‌/ نیمة‌ اول‌ قرن‌ هفدهم‌، که‌ می‌گوید : «در همه‌ دریای‌ خزر تنها یک‌ جزیره‌ به‌نام‌ انزیل‌ ] =انزلی‌ [ دیده‌ می‌شود»، درست‌ به‌نظر می‌رسد، زیرا در دورة‌ ناصرالدین‌شاه‌ (1264ـ1313) به‌نوشتة‌ بُهْلِر، فاصلة‌ مرداب‌ در مغرب‌ آن‌ با دریای‌ خزر ] در نزدیکی‌ گلوگاه‌، نُه‌کیلومتری‌ مغرب‌ انزلی‌ [ سی‌ذرع‌ بود (ص‌21) که‌ این‌ فاصله‌ به‌سبب‌ عقب‌نشینی‌ دریای‌ خزر در آن‌ دوره‌ بوده‌، و ظاهراً در دوره‌های‌ پیش‌ خزر به‌مرداب‌ می‌پیوسته‌ است‌. نامِ قصبه‌ و سپس‌ شهر و بندر انزلی‌، از نام‌ مرداب‌ انزلی‌ گرفته‌ شده‌ است‌ (سرتیپ‌پور، ص‌ 56). در1135/1722، نیروی‌ اعزامی‌ پطرکبیر به‌فرماندهی‌ شیپوف‌، از روسیه‌ وارد انزلی‌ شدند و از طریق‌ پیربازار به‌ رشت‌ آمدند و در بیرون‌ تنگه‌ در دریا سه‌ کشتی‌ توپ‌دار مستقر کردند. حاکم‌ گیلان‌، با کمک‌ حاکم‌ گسکر و آستارا، با حدود بیست‌هزارنفر که‌ غالباً کشاورز مسلّح‌ به‌ شمشیر بودند، با روسها مقابله‌ کردند و سرانجام‌ قشون‌ روس‌ گیلان‌ را ترک‌ کرد (لاکهارت‌ ص‌ 276ـ280؛ سرتیب‌پور، ص‌ 58).در 1183/1771، گملین‌ قدمت‌ آبادی‌ انزلی‌ را بیش‌ از پنجاه‌ سال‌ ندانسته‌ و افزوده‌ است‌ که‌ به‌ دو قسمت‌ قدیم‌ و جدید تقسیم‌ می‌شود و بین‌ آنها کلیسای‌ ارامنه‌ قرار دارد و تعداد ساختمانهای‌ بندر به‌ حدود سیصد می‌رسد (رابینو، 1366 ش‌، ص‌ 150ـ151). در 1201 قشون‌ حاکم‌ گیلان‌، امیر هدایت‌خان‌ فومنی‌ (اُتُرخان‌/ اُتُل‌خان‌)، در میان‌ پشته‌ با نیروی‌ آقامحمدخان‌ قاجار درگیر شد، اما شکست‌ خورد و هدایت‌ خان‌ هنگام‌ فرار به‌ باکو کشته‌ شد (مفتون‌ دنبلی‌، ص‌19؛ سرتیپ‌پور، ص‌59) ] به‌ قولی‌ روسها هدایت‌خان‌ را به‌دشمن‌ دیرینه‌اش‌ دادند و او هدایت‌خان‌ را به‌ قتل‌ رسانید [ . ژوبر، فرستادة‌ ناپلئون‌، که‌ در این‌ هنگام‌ به‌ ایران‌ آمده‌، دربارة‌ وضع‌ انزلی‌ می‌نویسد: انزلی‌ بیش‌ از یکصد تا 150 خانة‌ چوبی‌ پوشیده‌ از نی‌ ندارد و تابعِ خانِ گسکر است‌ (ص‌ 336).در 1220/ 1805، بار دیگر انزلی‌ به‌دست‌ روسها افتاد و قشون‌ روس‌ وارد پیربازار شدند، اما تفنگچیان‌ گیلانی‌، به‌ سرکردگی‌ میرزامنجم‌باشی‌ گیلانی‌، آنان‌ را نابود کردند و بقیة‌ السیف‌ قشون‌ روس‌ ناچار به‌باکو عقب‌ نشستند (اعتمادالسلطنه‌، 1363ـ1367ش‌؛ ج‌ 3، ص‌1476؛ نیز رجوع کنید به مفتون‌ دنبلی‌، ص‌158ـ 159). در 1230، حکومت‌ گیلان‌، از جمله‌ بندر انزلی‌، در دست‌ خسروخان‌ گرجی‌ (متولد تفلیس‌) بود. او در انزلی‌ بناهای‌ فراوان‌ ساخت‌ (رابینو، 1366 ش‌، ص‌ 151ـ152؛ سرتیپ‌پور، ص‌ 59) و نخستین‌ توسعه‌یافتگی‌ در بندر انزلی‌ به‌ دست‌ او صورت‌ گرفت‌ تا پیوندهای‌ اقتصادی‌ ـ اجتماعی‌ بیشتری‌ با روسیه‌ برقرار شود. در نتیجه‌، ایران‌ از طریق‌ بندر انزلی‌، با باکو و حاجی‌طرخان‌ مناسبات‌ اقتصادی‌ پیدا کرد. از جمله‌ بناهایی‌ که‌ در دورة‌ خسروخان‌ گرجی‌ ساخته‌ شد، دو قلعه‌ در دو سوی‌ دهانة‌ تنگه‌، دو کاخ‌، راسته‌بازاری‌ مشرف‌ بر دریا و برج‌ 35 متری‌ فانوس‌ دریایی‌ بود (رابینو، همان‌، ص‌ 154ـ 155؛ سرتیپ‌پور، همانجا). در 1235 به‌ دستور میرزا عبدالوهاب‌ معتمدالدوله‌ در انزلی‌ قصری‌ به‌ نام‌ «قصرمعتمدی‌» ساخته‌ شد (لاهیجانی‌، ص‌209؛ رابینو، همان‌، ص‌ 152ـ154).به‌ نوشتة‌ خودزکو (ص‌ 80) در 1256، جمعیت‌ انزلی‌ به‌ هشتصد تن‌ می‌رسیده‌، و در این‌ هنگام‌ شهر 160 باب‌ خانه‌ داشته‌ است‌ (همان‌، ص‌ 10). در 1260، در زمان‌ سلطنت‌ محمدشاه‌ (1250ـ1264)، مهندس‌ میرزاابراهیم‌خان‌ تبریزی‌ دو قلعة‌ پنج‌گوش‌ در ساحل‌ مرداب‌ انزلی‌ بنا کرد (رابینو، 1366 ش‌، ص‌ 152). در 1269، در دورة‌ سلطنت‌ ناصرالدین‌شاه‌، جمعیت‌ انزلی‌ بالغ‌ بر سیصد خانوار بود و بازاری‌ داشت‌ که‌ در آن‌ بیشتر کالاهای‌ روسی‌ داد و ستد می‌شد (بهلر، ص‌16،22). به‌ نوشتة‌ میرزاابراهیم‌، در 1276 شهر انزلی‌ دو محله‌ و دو طایفه‌ (طایفة‌ سرخی‌ که‌ در اوایل‌ دورة‌ صفویه‌ از دِه‌ سُرخَک‌ در سه‌ فرسنگی‌ سمنان‌ به‌این‌ ولایت‌ آورده‌ شده‌ بودند، و طایفة‌ محمدرضی‌)، سه‌ مسجد، سه‌ تکیه‌، دو حمام‌ و 160 باب‌ دکان‌ داشت‌ و مردمش‌ همگی‌ شیعه‌ بودند و ترکی‌ و فارسی‌ هم‌ می‌دانستند. وی‌ از محصولات‌ خربزه‌ و هندوانه‌ و حصیر میان‌پشته‌ نام‌ می‌برد و شغل‌ اهالی‌ را سَمّاکی‌ و مالائی‌ ] = ملاحی‌؟، ماهیگیری‌ [ و کرجی‌بانی‌ می‌نویسد. به‌گفتة‌ او، در انزلی‌ و غازیان‌ کمی‌ ابریشم‌ تولید می‌شده‌ و در آنجا و توابع‌ آن‌ مرکبات‌ فراوان‌ به‌عمل‌ می‌آمده‌ است‌ (ص‌ 200ـ202؛ نیز رجوع کنید به ملگونف‌، ص‌ 316ـ 326). صادرات‌ گیلان‌ به‌روسیه‌ (ابریشم‌ و ماهی‌ و خاویار و قالی‌) از طریق‌ انزلی‌ صورت‌ می‌گرفته‌ است‌. در 1278، به‌ دستور ناصرالدین‌شاه‌، در انزلی‌ منارة‌ سرحد (فانوس‌ بحری‌) ساخته‌ شد (اعتماد السلطنه‌، 1363ـ1367 ش‌، ج‌ 3، ص‌ 1842). در 1286، ناصرالدین‌شاه‌ به‌ عزم‌ سیاحت‌ گیلان‌ حرکت‌ کرد و پس‌ از گذشتن‌ از رشت‌، از طریق‌ پیربازار، با حکیم‌ طولوزان‌ و دیگر رجال‌ ایرانی‌ با کشتی‌ بخاری‌ کوچکی‌ از طریق‌ مرداب‌ انزلی‌ به‌ بندر انزلی‌ رسید (ناصرالدین‌ قاجار، ص‌30 به‌ بعد).ناصرالدین‌ شاه‌ بار دیگر برای‌ سفر به‌اروپا، در 1290 به‌انزلی‌ رفت‌ (اعتمادالسلطنه‌، 1363ـ1367 ش‌،ج‌ 3، ص‌1939؛ همو، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌ 3، ص‌ 1708ـ1710). در 1293، شیلات‌ دریای‌ خزر، از آستارا تا رود اترک‌، به‌ استپان‌ مارتینوویچ‌ لیانازوف‌ ، بازرگان‌ ارمنی‌ تبعة‌ روسیه‌، اجاره‌ داده‌ شد ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «شیلات‌»). این‌ امر باعث‌ درآمد دولت‌، و اشتغال‌ ماهیگیران‌ در بندر انزلی‌ شد، اما دشواریهای‌ فراوانی‌ نیز برای‌ کشور به‌بار آورد. در 1294 بر اثر رونق‌ گرفتن‌ تجارت‌ با روسیه‌، جمعیت‌ انزلی‌ افزایش‌ یافت‌. در همین‌ زمان‌ به‌ نوشتة‌ کارلاسرنا (ص‌ 293ـ294) جمعیت‌ بندر انزلی‌ حدود هزار خانوار بود که‌ اغلب‌ اهالی‌ ماهیگیر و باغدار و قایقران‌ بودند و در فصل‌ ماهیگیری‌، جمعیت‌ شهر افزوده‌ می‌شد. اهالی‌ در کار شیلات‌ هم‌ به‌تهیة‌ خاویار و نمک‌سود کردن‌ ماهی‌ می‌پرداختند. خانه‌های‌ شهر ] در قسمت‌ غربی‌ [ در امتداد بازار قرار داشت‌. حصیربافی‌ هم‌ در شهر رایج‌ بود. شهر دارای‌ درختان‌ نارنج‌ و لیمو بود. در 1297، راه‌آهن‌ ماوراء قفقاز، از بندر باکو در کنار دریای‌ خزر به‌ بندر باطوم‌ * در کنار دریای‌ سیاه‌، احداث‌ شد که‌ به‌ رونق‌ تجارت‌ و رشد شهرنشینی‌ در بندر انزلی‌ انجامید (رجوع کنید به افضل‌الملک‌، ج‌ 1). از همین‌ زمان‌، بتدریج‌، بندر انزلی‌ دروازة‌ اروپا نام‌ گرفت‌. در 1327، پس‌ از پایان‌ استبداد صغیر، محمدعلی‌شاه‌ (حک : 1324ـ1327)، از طریق‌ انزلی‌ به‌ روسیه‌ رفت‌. در 1329، بار دیگر قوای‌ روسیه‌ وارد انزلی‌ شد ( کتاب‌ آبی‌ ، ج‌ 3، ص‌ 734، ج‌ 6، ص‌ 1298).در شوال‌ 1336، قشون‌ انگلیس‌ به‌ فرماندهی‌ دنسترویل‌ در حمله‌ به‌قفقاز، انزلی‌ را تصرف‌ کرد و به‌ باکو لشکر کشید، اما پس‌ از مدتی‌ در باکو شکست‌ خورد و به‌انزلی‌ بازگشت‌ (الیس‌، ص‌32ـ 33؛ مابرلی‌، ص‌ 432، 521 ـ522؛ رایت‌، ص‌ 273ـ 274). در این‌ زمان‌ در گیلان‌ جنگلیها مبارزات‌ مسلحانه‌ می‌کردند.در 1339/ 1299 ش‌، که‌ میرزاکوچک‌خان‌ جنگلی‌، رشت‌ را گرفت‌ و آن‌ را مرکزِ دولتِ مستقل‌ خود اعلام‌ کرد، انزلی‌ به‌ یکی‌ از پایگاههای‌ گروههای‌ چپ‌ تبدیل‌ شد. پس‌ از شکست‌ نهضت‌ جنگل‌، قشون‌ رضاخان‌ میرپنج‌ (بعدها رضاشاه‌) در گیلان‌ مستقر شد ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «کوچک‌ جنگلی‌»). پس‌ از مدتی‌، در بندر انزلی‌، ساختن‌ اسکله‌ و بارانداز و تغییرات‌ دیگر آغاز شد و انزلی‌ به‌یکی‌ از بندرهای‌ بزرگ‌ شمال‌ ایران‌ تبدیل‌ گردید و همچنان‌ دروازة‌ اروپا نامیده‌ می‌شد. در 1320 ش‌، پس‌ از چند روز نبرد، نیروی‌ نظامی‌ اتحاد شوروی‌ (ارتش‌ سرخ‌، بعدها ارتش‌ شوروی‌) وارد بندر انزلی‌ شد و تا 1325 ش‌ در آنجا بود و در این‌ سال‌ شمال‌ ایران‌، از جمله‌ بندر انزلی‌، از قشون‌ خارجی‌ تخلیه‌ شد و نظام‌ سابق‌ برقرار گشت‌.منابع‌: محمدحسن‌بن‌علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمد اسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌ 1363ـ1367 ش‌؛ همو، مرآة‌البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌ و میرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ 1368 ش‌؛ غلامحسین‌ بن‌مهدی‌ افضل‌الملک‌، کراسه‌ المعی‌ ، نسخة‌ عکسی‌ از روی‌ نسخة‌خطی‌ کتابخانة‌ شمارة‌ 1 مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌؛ چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌ 1919ـ 1918 ، ترجمة‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ 1372 ش‌؛ نیکلاس‌ امبرسز و چارلز پ‌. ملویل‌، تاریخ‌ زمین‌ لرزه‌های‌ ایران‌ ، ترجمة‌ ابوالحسن‌ رده‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ آدام‌ اولئاریوس‌، سفرنامة‌ آدام‌ اولئاریوس‌: بخش‌ ایران‌ ، ترجمة‌ احمد بهپور، تهران‌ 1363 ش‌؛ ایرانشهر ، تهران‌: کمیسیون‌ ملی‌ یونسکو در ایران‌، 1342ـ1343 ش‌؛ ایران‌. وزارت‌ کشور، قانون‌ تقسیمات‌ کشور و وظایف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌ ، مصوب‌ 16 آبان‌ماه‌ 1316 ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ ایران‌. وزارت‌ کشور. ادارة‌ کل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، کتاب‌ اسامی‌ دهات‌ کشور ، ج‌ 1، تهران‌ 1329 ش‌؛ ایران‌. وزرات‌ کشور. معاونت‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌. دفتر تقسیمات‌ کشوری‌، سازمان‌ تقسیمات‌ کشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ بُهلر، سفرنامة‌ بهلر: جغرافیای‌ رشت‌ و مازندران‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر خداپرست‌، تهران‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1354 ش‌ [ ؛ الکساندر خودزکو، سرزمین‌ گیلان‌ ، ترجمة‌ سیروس‌ سهامی‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ یاسنت‌ لویی‌ رابینو، فرمانروایان‌ گیلان‌: مجموعة‌ چهار گفتار پیرامون‌ تاریخ‌ و جغرافیای‌ گیلان‌ ، ترجمة‌ م‌.پ‌. جکتاجی‌ و رضامدنی‌، رشت‌ 1364 ش‌؛ همو، ولایات‌ دارالمرز ایران‌: گیلان‌ ، ترجمة‌ جعفر خمامی‌زاده‌، رشت‌ 1366 ش‌؛ دنیس‌ رایت‌، نقش‌ انگلیس‌ در ایران‌ ، ترجمة‌ فرامرز فرامرزی‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌ 2: استان‌ یکم‌ ( گیلان‌ )، تهران‌ 1355 ش‌؛ برهان‌ ریاضی‌، منطقة‌ حفاظت‌ شدة‌ سیاه‌ کشیم‌: اکوسیستمی‌ ویژه‌ از تالاب‌ انزلی‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ پیرامده‌ امیلین‌ پروب‌ ژوبر، مسافرت‌ در ارمنستان‌ و ایران‌ ؛ به‌ انضمام‌ جزوه‌ای‌ دربارة‌ گیلان‌ و مازندران‌ ، ترجمة‌ علیقلی‌ اعتماد مقدّم‌، تهران‌ 1347 ش‌؛ سازمان‌ هواشناسی‌ کشور، سالنامة‌ هواشناسی‌ 74ـ1373 ، تهران‌ 1375 ش‌؛ جهانگیر سرتیپ‌پور، نامها و نامدارهای‌ گیلان‌ ، رشت‌ 1370 ش‌؛ کارلاسرنا، سفرنامة‌ مادام‌ کارلاسرنا: آدمها و آیینهادر ایران‌ ، ترجمة‌ علی‌اصغر سعیدی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ عبدالله‌بن‌محمد کاشانی‌، تاریخ‌ اولجایتو ، چاپ‌ مهین‌ همبلی‌، تهران‌ 1348ش‌؛ کتاب‌ آبی‌: گزارشهای‌ محرمانة‌ وزارت‌ امورخارجة‌ انگلیس‌ دربارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ 1362ـ 1369 ش‌؛ لارنس‌ لاکهارت‌، انقراض‌ سلسلة‌ صفویه‌ و ایّام‌ استیلای‌ افاغنه‌ در ایران‌ ، ترجمة‌ مصطفی‌ قلی‌ عماد، تهران‌ 1364 ش‌؛ م‌. م‌. لاهیجانی‌، جغرافیای‌ گیلان‌ ، نجف‌ 1389/1969؛ فردریک‌ جیمز مابرلی‌، عملیات‌ در ایران‌: جنگ‌ جهانی‌ اول‌ 1919ـ1914 ، ترجمة‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ ظهیرالدین‌بن‌ نصیرالدین‌ مرعشی‌، تاریخ‌ گیلان‌ و دیلمستان‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1347 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: نتایج‌ تفصیلی‌ استان‌ گیلان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ عبدالرزاق‌بن‌ نجفقلی‌ مفتون‌ دنبلی‌، مآثرسلطانیه‌: تاریخ‌ جنگهای‌ ایران‌ و روس‌ ، چاپ‌ غلامحسین‌ صدری‌ افشار، ] چاپ‌ افست‌ تهران‌ [ 1351 ش‌؛ گریگوری‌ والریانوویچ‌، ملگونف‌، کرانه‌های‌ جنوبی‌ دریای‌ خزر، یا، استانهای‌ شمالی‌ ایران‌ ، ترجمة‌ امیرهوشنگ‌ امینی‌، تهران‌ 1376 ش‌؛ مسعود منوری‌، تالاب‌ انزلی‌ ، رشت‌ 1369 ش‌؛ مؤسسة‌ جغرافیائی‌ و کارتوگرافی‌ گیتاشناسی‌، اطلس‌ راههای‌ ایران‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ میرزا ابراهیم‌، سفرنامة‌ استرآباد و مازندران‌ و گیلان‌ و... ، چاپ‌ مسعود گلزاری‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ ناصرالدین‌ قاجار، شاه‌ ایران‌، روزنامة‌ سفر گیلان‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، ] تهران‌ [ 1367 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده