بنْدر
معرف
]‌ شهری‌ در مولداوی[
متن
بِنْدِر ، ]‌ شهری‌ در مولداوی[. این‌ نام‌ روی‌ سکه‌ای‌ متعلق‌ به‌ منگلی‌ گرای‌ به‌ تاریخ‌ 905/ 1499ـ1500 دیده‌ می‌شود؛ در اسناد تاتاری‌ نیز به‌عنوان‌ «بِندِر ـ کرمان‌» یافت‌ می‌شود (زرنوف‌ ، ص‌ 16). بِندِر که‌ برگرفته‌ از بَندَر فارسی‌ است‌، پیش‌ از آن‌ «تیگینا»/ «تیغینه‌آ » نامیده‌ می‌شد که‌ ممکن‌ است‌ ریشة‌ قپچاقی‌ (کومان‌) داشته‌ باشد. قرار گرفتن‌ در «مسیر تاتارها» و دادوستد فعالانه‌ بین‌ لووف‌ و کریمه‌ و آق‌کرمان‌ در قرن‌ هشتم‌/ چهاردهم‌، سبب‌ شد که‌ بندر به‌ شهری‌ تجاری‌ با عواید سرشار گمرکی‌ تبدیل‌ شود. ظاهراً این‌ شهر در حدود 803/1400 از تسلط‌ تاتارها خارج‌ شد و زیر فرمان‌ شاهزادگان‌ مولداوی‌ درآمد. تاتارها می‌کوشیدند که‌ آنجا را دوباره‌ تصرف‌ کنند (اُلغ‌محمد در 831 و ایمینک‌ میرزا در 881)، و بالاخره‌ منگلی‌ گرای‌، به‌یاری‌ عثمانیها، بندر را در 889 تصرف‌ کرد. در 945 که‌ سلیمان‌ دوم‌، مولداوی‌ را فتح‌ کرد و «سنجق‌» جدیدی‌ از وحدت‌ آق‌کرمان‌ با بسارابی‌ جنوبی‌ تشکیل‌ داد، فرمان‌ بنای‌ قلعة‌ مستحکمی‌ را در مرز جدید بندر صادر کرد. اولیا چلبی‌ در 1067، این‌ قلعه‌ را وصف‌ کرده‌است‌ (ج‌5، ص‌116ـ120). در 978 مرکز «سنجق‌بیگی‌» شد و سپس‌ به‌ ایالت‌ جدید ازو ملحق‌ گردید. قاضی‌ بندر، چهل‌ ناحیه‌ را تحت‌ اختیار قانونی‌ داشت‌ و یک‌ «امین‌» بر گمرکخانه‌های‌ همیشه‌ فعال‌ نظارت‌ می‌کرد. اولیا چلبی‌ گزارش‌ کرده‌ است‌ که‌ حومة‌ آن‌ در مغرب‌ و جنوب‌ قلعه‌ قرار دارد و شامل‌ هفت‌ منطقة‌ مسلمان‌نشین‌ و هفت‌ منطقة‌ غیرمسلمان‌نشین‌ است‌. اولیا چلبی‌ می‌افزاید که‌ بندر «کلید امپراتوری‌» در شمال‌ و بخصوص‌ پایگاهی‌ مستحکم‌ در برابر قزاقهای‌ دنیپر است‌.بندر همچنین‌، به‌سبب‌ پناه‌ دادن‌ به‌ کارل‌ دوازدهم‌ پادشاه‌ سوئد، از رجب‌ 1121 تا اول‌ محرم‌ 1125/ اوت‌ 1709 تا 17 فوریة‌ 1713، و پوتوکی‌ در 1182/ 1768 شهرت‌ دارد. روسها نخستین‌ بار در 7 جمادی‌الا´خرة‌ 1184/ 27 سپتامبر 1770 و سپس‌ در 1203/1789 و 25 شعبان‌ 1221/ 8 نوامبر 1806، بندر را تصرف‌ کردند و فقط‌ طبق‌ معاهدة‌ بخارست‌ در 15 جمادی‌الاولی‌ 1227/ 28 مه‌ 1812 توانستند آن‌ را در اشغال‌ خود نگه‌ دارند.] بعد از جنگ‌ جهانی‌ اول‌، شهر بندر در ایالت‌ بسارابی‌ کشور رومانی‌ قرار گرفت‌ و در 1322 ش‌/ 1944، پس‌ از شکست‌ رومانی‌، در قلمرو شوروی‌ ] سابق‌ [ واقع‌ شد و اکنون‌ در جمهوری‌ مولداوی‌ قرار دارد ( د. ا. د. ترک‌ ، ذیل‌ «بندر قلعه‌سی‌») و از شهرهای‌ عمدة‌ آن‌ است‌ ( دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ، ذیل‌ «مولداوی‌، جمهوری‌ شوروی‌ سوسیالیستی‌») [ .منابع‌: محمدظلی‌بن‌ درویش‌ اولیاچلبی‌، اولیاچلبی‌ سیاحتنامه‌سی‌ ، ج‌ 5، چاپ‌ احمد جودت‌، استانبول‌ 1314؛ ابراهیم‌ پچوی‌، تاریخ‌ ، ص‌ 209ـ213؛ مصطفی‌ جلال‌زاده‌، طبقات‌ الممالک‌ فی‌ درجات‌ المسالک‌ ؛ ] دایرة‌المعارف‌ فارسی‌ ،به‌ سرپرستی‌ غلامحسین‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌ [ ؛G. I. Bra § tianu, Recherches sur Vicina et Cetatea Alba , Bucarest 1935; Chronique d'Ureche , ed. Giurescu; A. Decei, Un "Fetih-na ¦ me-i Karabog § dan (1538) de Nasuh Matrakµi", in Fuat Kخprدlد Armag § an i , Istanbul 1953; I  A , s.vv. "Bog § dan", "Bucak" (by Aurel Decei); N. Jorga, Gesch. des rumجnischen volkes , Gotha 1905; A. N. Kurat, XII. Karl' i n Tدrkiye'de Kal i s i .. , Istanbul 1943; I. Nistor, Istoria Basarabiei , Cerna § uti 1923;[ TDVIA, s.v. "Bender Kalesi" (by Semavi Eyice)]; V. Zernov, Materiaux .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خلیل اینالجق ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

جغرافیا

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده