بندامیر(۱) (بند عضدی )
معرف
پلْبندی‌ بر رودخانة‌ کُر در جنوب‌ خاوریِ مرودشتِ فارس‌
متن
بندامیر(1) ، (بند عضدی‌)، پلْبندی‌ بر رودخانة‌ کُر در جنوب‌ خاوریِ مرودشتِ فارس‌. نام‌ این‌ بند از نام‌ امیر عضدالدولة‌ دیلمی‌ (حک : 338ـ372) گرفته‌ شده‌ است‌ که‌ بنابر روایت‌ مشهور، در حدود 365 (قس‌ ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌: 356) به‌ ساخت‌ آن‌ فرمان‌ داد، اما براساس‌ روایتی‌ دیگر شخصی‌ به‌ نام‌ امیر آن‌ را به‌ فرمان‌ عضدالدوله‌ ساخته‌ است‌. برخی‌ نیز بنای‌ این‌ بند را به‌ مسافری‌ امیرنام‌ نسبت‌ داده‌اند (برهان‌؛ شاد، ذیل‌ مادّه‌؛ فسائی‌، ج‌ 2، ص‌ 1453؛ فقیهی‌، ص‌ 789).بند امیر سه‌گونه‌ کاربرد داشته‌ است‌: نخست‌، برای‌ بالا آمدن‌ سطح‌ آب‌ و آبیاری‌ دشت‌ وسیع‌ کربال‌ علیا، به‌ گونه‌ای‌ که‌ در پی‌ بستن‌ این‌ سدّ، از ولایت‌ کربال‌ که‌ پیش‌ از آن‌ صحرایی‌ خشک‌ بود (ابن‌ بلخی‌، ص‌ 151ـ152)، در زمان‌ عضدالدوله‌، سالانه‌ هفتصدهزار خروار غلّه‌ برداشت‌ می‌شده‌ است‌ (وصّاف‌ حضره‌، ص‌ 263)؛ هم‌اکنون‌ نیز حدود 24 روستا در ساحل‌ شرقی‌ رودخانه‌ از نهرهای‌ منشعب‌ از کُر آبیاری‌ می‌شود (اسلامی‌، ص‌ 17ـ 18؛ «پروندة‌ ثبتی‌ بندامیر»؛ دوم‌ به‌ کار انداختن‌ آسیابها؛ و سرانجام‌، با ایجاد پل‌ برروی‌ تاجِ سدّ و در واقع‌ با احداث‌ پلْبند، دو جانب‌ کُر به‌ هم‌ متصّل‌ شد (کورس‌، ص‌ 267). در دوره‌های‌ جدیدتر در دوسوی‌ روی‌ پل‌ دست‌اندازی‌ از سنگ‌ و گچ‌ ساخته‌اند که‌ حفاظی‌ برای‌ عابران‌ پدید آورده‌ است‌ («پروندة‌ ثبتی‌ بندامیر»).بندامیر با 120 متر طول‌ و پنج‌ متر عرض‌، دارای‌ سیزده‌ چشمة‌ طاق‌ جناغی‌ است‌ که‌ آب‌ از سرریز آنها جاری‌ است‌. ارتفاع‌ سطح‌ پل‌ از بند 80ر3 متر و عمق‌ بند از سرریزها تاکف‌ رودخانه‌ در قسمت‌ بیرونی‌ سدّ که‌ به‌ شکل‌ پلّه‌ای‌ ساخته‌ شده‌، ده‌متر است‌ (همانجا؛ فرصت‌، ج‌ 1، ص‌ 413). از ویژگیهای‌ جالب‌ این‌ بند وجود یک‌ تشتک‌ طبیعی‌ آبی‌ در پای‌ بدنة‌ سدّ است‌ که‌ مانع‌ اثر تخریبی‌ ضربه‌های‌ حاصل‌ از انرژی‌ ریزش‌ آب‌ به‌ بدنة‌ سدّ می‌شود (کورس‌، یادداشت‌ ذیل‌ شکل‌ 197). درنزدیکی‌ بند در ساحل‌ شرقی‌ دو آبگیر به‌ چشم‌ می‌خورد که‌ نهر سرآب‌ آسیابها از آنجا آغاز می‌شود. شمار زیادی‌ از این‌ آسیابها اکنون‌ خراب‌ شده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 267). همچنین‌ بندامیر دارای‌ یک‌ نهر انحرافی‌ و تنظیم‌کنندة‌ سطح‌ آبِ پشتِ بند، به‌ نام‌ نهر گاوشیر، با دهانة‌ مجهّز به‌ تخته‌بند است‌ که‌ ظاهراً قبل‌ از بندامیر ساخته‌ شده‌ است‌. گاوشیر، طرح‌ تونل‌ انحرافی‌ را که‌ امروزه‌ در ایجاد سدهای‌ بزرگ‌ رعایت‌ می‌شود، تداعی‌ می‌کند (همانجا؛ فرصت‌، ج‌ 1، ص‌ 413ـ414؛ «پروندة‌ ثبتی‌ بندامیر»). پلی‌ که‌ بر روی‌ نهر گاوشیر در امتدادِ پلْبندامیر ساخته‌ شده‌، به‌ دوره‌های‌ جدیدتر متعلّق‌ است‌ و سابقة‌ آن‌ ظاهراً از قرن‌ دهم‌ فراتر نمی‌رود، زیرا چنانکه‌ در برخی‌ منابع‌ آمده‌، القاص‌میرزا که‌ در 955 به‌ قصد تسخیر شیراز به‌ بند امیر رسید، چون‌ دید که‌ پل‌ را برداشته‌اند راه‌دیگری‌ درپیش‌ گرفت‌ (فسائی‌، ج‌ 1، ص‌ 401). از همین‌ خبر می‌توان‌ دریافت‌ که‌ در آن‌ سالها نهر گاوشیر فقط‌ پلی‌ متحرک‌ و احتمالاً چوبی‌ داشته‌ است‌.مقدسی‌ (ص‌ 444)، معاصر عضدالدوله‌، این‌ بند را از «عجایب‌ فارس‌» شمرده‌ است‌. به‌ گفتة‌ او در دو سوی‌ پشتِ بند که‌ دریاچه‌ای‌ از آب‌ جمع‌ شده‌، ده‌ دستگاه‌ چرخاب‌ نهاده‌اند که‌ زیر هر یک‌ آسیابی‌ سوار شده‌ است‌، و آب‌ سد از طریق‌ کاریزها سیصد روستا را در منطقه‌ آبیاری‌ می‌کند. به‌ نوشتة‌ ابن‌بلخی‌ (ص‌ 151) در سدة‌ ششم‌ برای‌ ساخت‌ این‌ بند یا «شادُروان‌ عظیم‌» که‌ در جهان‌ مانند نداشت‌، هزینة‌ هنگفتی‌ صرف‌ شد و با سنگ‌ و ساروج‌ آن‌ را چنان‌ مستحکم‌ ساختند که‌ آهن‌ نیز برآن‌ کارگر نبود. بیش‌ از دو قرن‌ بعد، حمدالله‌ مستوفی‌ بندامیر را از «عمارات‌ عالیة‌ جهان‌» و عظیمتر از سدّ شاپور شمرده‌ است‌ (ص‌ 109، 127).بندامیر ظاهراً تا قرن‌ یازدهم‌ وضع‌ مناسبی‌ داشته‌، چنانکه‌ شوشتری‌ (ج‌ 2، ص‌ 328ـ329) به‌ نقل‌ از علاّ مة‌ دوانی‌ در رسالة‌ عرض‌ لشکر، از آن‌ به‌ عنوان‌ کوهی‌ در میان‌ دریایی‌ و جزیره‌ای‌ در میان‌ بحری‌ یاد کرده‌ است‌. تامس‌ مور ، شاعر ایرلندی‌، در یکی‌ از اشعار خود (1232/1817)، مناظر اطراف‌ بندامیر و زیباییهای‌ آن‌ را ستوده‌ است‌. اما کلودیوس‌ ریچ‌ در 1237 آن‌ را ویران‌ وصف‌ کرده‌ است‌. روستایی‌ که‌ به‌ همین‌ نام‌در حاشیة‌ غربی‌ بند واقع‌ شده‌، دست‌کم‌ از اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌ وجود داشته‌ است‌ ( ایرانیکا ، همانجا).بعدها نیز این‌ بند به‌ تناوب‌ تخریب‌ و ترمیم‌ شد، چنانکه‌ فسائی‌ در دهة‌ نخست‌ قرن‌ چهاردهم‌ نوشته‌ است‌ که‌ «گاهی‌ از کنارة‌ این‌ بند رخنه‌ شود و مبالغی‌ وجه‌ نقد و چندین‌هزار عمله‌ از دهات‌ جمع‌ نموده‌ تا این‌ رخنه‌ را سدّ کنند» (ج‌ 2، ص‌ 1453). گزارش‌ فرصت‌ (ج‌ 1، ص‌ 413ـ417) که‌ در 1311 بند امیر را دیده‌ و تصویر آن‌ را نیز در کتاب‌ خود کشیده‌، از آبادانی‌ بند در آن‌سالها حکایت‌ دارد. در دورة‌ پهلوی‌ پل‌ بند امیر آسیبهای‌ بسیار دید و بخش‌ عمدة‌ طاق‌ ششم‌ آن‌ فروریخت‌. در سالهای‌ 1349 ش‌ به‌ بعد تعمیرات‌ اصلی‌ بندامیر آغاز شد («پروندة‌ ثبتی‌ بندامیر»). طاق‌ نهرگاوشیر که‌ درسالهای‌اوایل‌ پیروزی‌انقلاب‌ اسلامی‌ صدمات‌ کلّی‌ دیده‌ بود، در1375تا1376 ش‌ مرمت‌ شد.بندامیر در نهم‌ آذر 1349 به‌ شمارة‌ 3902 در شمار آثار ملّی‌ ایران‌ به‌ ثبت‌ رسیده‌ است‌.منابع‌: ابن‌بلخی‌، فارس‌نامه‌ ، چاپ‌ گی‌ لسترنج‌ و رینولد آلن‌ نیکلسون‌، لندن‌ 1921، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1363 ش‌؛ الله‌قلی‌ اسلامی‌، «بندهای‌ امیر و بهمن‌ کوار»، مجلة‌ ساختمان‌ ، ش‌12 (مرداد و شهریور 1368)؛ محمد حسین‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمد معین‌، تهران‌1361 ش‌؛ «پروندة‌ ثبتی‌ بندامیر» ش‌ 3902 سازمان‌ ملّی‌ حفاظت‌ آثار باستانی‌ ایران‌، مورخ‌ 9/8/1349 ش‌؛ حمدالله‌بن‌ ابی‌ بکر حمدالله‌ مستوفی‌، کتاب‌ نزهة‌ القلوب‌ ، چاپ‌ گی‌ لسترنج‌، لیدن‌ 1915، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362 ش‌؛ محمد پادشاه‌بن‌ غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ نورالله‌بن‌ شریف‌الدین‌ شوشتری‌، مجالس‌ المؤمنین‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ محمد نصیربن‌ جعفر فرصت‌، آثار عجم‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ 1377 ش‌؛ حسن‌بن‌ حسن‌ فسائی‌، فارسنامة‌ ناصری‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ علی‌ اصغر فقیهی‌، آل‌ بویه‌ و اوضاع‌ زمان‌ ایشان‌ با نموداری‌ از زندگی‌ مردم‌ در آن‌ عصر ، تهران‌ 1357 ش‌؛ غلامرضا کورس‌، «بندها یا سدهای‌ قدیم‌ ایران‌» در آب‌ و فن‌ آبیاری‌ در ایران‌ باستان‌ ، گردآوری‌ و نگارش‌ عنایت‌الله‌ رضا... ] و دیگران‌ [ ، تهران‌ 1355 ش‌؛ محمدبن‌ احمد مقدسی‌، کتاب‌ احسن‌ التقاسیم‌ فی‌ معرفة‌ الاقالیم‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ عبدالله‌بن‌ فضل‌الله‌ وصّاف‌ حضره‌، تحریر تاریخ‌ وصّاف‌ ، به‌ قلم‌ عبدالمحمد آیتی‌، تهران‌ 1346 ش‌؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Band-e Am ¦ â r" (by J. Lerner(.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نادر کریمیان سردشتی

حوزه موضوعی

هنرومعماری

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده