بندار رازی کمال الدین ابوالفتح بنداربن ابی نصر خاطری رازی
معرف
از شاعران‌ معروف‌ قرن‌ چهارم‌ و معاصر آل‌بویه‌ (نظامی‌، ص‌ 28)
متن
بُندار رازی‌ ، کمال‌الدّین‌ ابوالفتح‌ بُنداربن‌ابی‌نصر خاطری‌ رازی‌، از شاعران‌ معروف‌ قرن‌ چهارم‌ و معاصر آل‌بویه‌ (نظامی‌، ص‌ 28). دولتشاه‌ سمرقندی‌ (ص‌ 42) او را شاعر مجدالدّولة‌ دیلمی‌ (حک : 387ـ420) و از قهستانِ ری‌ دانسته‌ است‌ که‌ به‌سه‌ زبان‌ عربی‌، فارسی‌ و دیلمی‌ سخنوری‌ کرده‌ و صاحب‌بن‌ عبّاد (متوفی‌ 385) به‌وی‌ توجه‌ داشته‌ و در تربیتش‌ کوشیده‌ است‌.نام‌ او در بیشتر مآخذ، بُندار به‌ضمّ بای‌ تازی‌، به‌معنای‌ خانه‌دار و صاحب‌ تجمّل‌ و کالا و ثروت‌، و عمده‌ فروش‌ آمده‌ است‌. نویسندة‌ برهان‌ قاطع‌ ذیل‌ کلمة‌ بندار بر وزن‌ گلزار به‌ معنای‌ کیسه‌دار و خانه‌دار و صاحب‌ تجمّل‌ و مکنت‌، اضافه‌ کرده‌ که‌ «نام‌ یکی‌ از شعرای‌ قدیم‌ است‌». با اینهمه‌ در بعضی‌ از تذکره‌های‌ قدیم‌ از جمله‌ تذکرة‌الشعراء دولتشاه‌ سمرقندی‌ (ص‌ 16، 42ـ43)، و تذکرة‌ روضة‌السّلاطین‌ فخری‌ هروی‌ (ص‌ 10)، «پندار» به‌بای‌ فارسی‌ مکسور ضبط‌ شده‌ است‌، اما بُندار به‌ ضمّ بای‌ تازی‌ مشهورتر و معمولتر است‌.بندار رازی‌ نزد شاعران‌ قرن‌ ششم‌ و هفتم‌ شهرت‌ داشت‌ و غالباً از او نام‌ برده‌ و خود را با او مقایسه‌ کرده‌اند. خاقانی‌ شروانی‌ (متوفی‌ 595) خود را برتر از بندار دانسته‌ (ص‌ 796) و ظهیر فاریابی‌ (متوفی‌ 598) بندار رازی‌ را ستوده‌ و نام‌ او در دیوانش‌ پندار ضبط‌ شده‌ است‌ (ص‌ 262). کمال‌الدّین‌ اسماعیل‌ اصفهانی‌ (متوفی‌ 635) نیز بندار را برتر از خود شمرده‌ است‌ (ص‌ 199).بندار شیعی‌مذهب‌ بود و یک‌ رباعی‌ از او نقل‌ شده‌ که‌ به‌این‌ موضوع‌ دلالت‌ دارد (رجوع کنید به شوشتری‌، ج‌ 2، ص‌ 614؛ هدایت‌، ج‌ 1، ص‌ 440). عبدالجلیل‌ قزوینی‌، نویسندة‌ کتاب‌ نقض‌ (ص‌ 219) نیز از او نام‌ برده‌ و نوشته‌ است‌ که‌ وی‌ در مدح‌ دو برادر شیعی‌ وزیر، 27 قصیدة‌ غرّا گفته‌ است‌ و در مدح‌ چند تن‌ از متکلّمان‌ و سادات‌ ری‌ و قزوین‌ نیز قصاید بسیار دارد (ص‌ 225). قاضی‌ نوراللّه‌ شوشتری‌ (ج‌ 2، ص‌ 613) هم‌ بندار را در ردیف‌ شاعران‌ شیعه‌ آورده‌ است‌.از قصاید بندار رازی‌ که‌ در نقض‌ به‌ آنها اشاره‌ شده‌، چیزی‌ در دست‌ نیست‌ و بیشتر اشعاری‌ که‌ از او به‌ جا مانده‌ به‌زبان‌ رازی‌ و به‌صورت‌ دوبیتی‌ یا قطعه‌ است‌. از وی‌ یک‌ قصیده‌ نیز به‌ زبان‌ محلی‌، در وزن‌ دوبیتی‌ (بحر هزج‌ مسدّس‌ محذوف‌) در یکی‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ مونس‌الاحرار نقل‌ شده‌ است‌ (نفیسی‌، ج‌ 3، ص‌ 1141ـ1142). شمس‌ قیس‌ رازی‌ چند بیت‌ به‌زبان‌ رازی‌ از بندار نقل‌ کرده‌ و نوشته‌ است‌: بندار از اختلاف‌ نظم‌، اجزا زیاد کرده‌ و شعرش‌ را نامطبوع‌ گردانیده‌ است‌ (ص‌ 94ـ 95). او دوبیتیهای‌ بندار را با عنوان‌ «فهلویات‌» آورده‌ و بر او خرده‌ گرفته‌ که‌ در مصراعها، بحور هَزَج‌ و مُشاکِل‌ را درهم‌ آمیخته‌ و از قاعدة‌ عروض‌ خارج‌ شده‌ است‌ (ص‌ 130). اما ظاهراً ایراد شمس‌ قیس‌ نابجا است‌، زیرا او صورتِ مکتوب‌ فهلویات‌ را درنظر گرفته‌ و از صورت‌ ملفوظ‌ آنها در زبان‌ محلی‌ غافل‌ مانده‌ و در تقطیع‌ به‌ اشتباه‌ افتاده‌ و این‌گونه‌ اشعار را با اشعار فارسیِ دری‌ سنجیده‌ است‌ (رجوع کنید به مختاری‌ غزنوی‌، ص‌ 572، حاشیة‌ همائی‌؛ همائی‌، ص‌ 500 ـ504).برخی‌ از نویسندگان‌، آثار دیگری‌ نیز به‌ بندار رازی‌ نسبت‌ داده‌اند؛ از جمله‌ حمداللّه‌ مستوفی‌ (ص‌ 723) اثری‌ به‌ نام‌ چموش‌نامه‌ به‌ بندار نسبت‌ داده‌ و نوشته‌ است‌ که‌ شهرتی‌ تمام‌ دارد. حاجی‌خلیفه‌ (ج‌ 2، ستون‌ 1848) نیز لغتنامه‌ای‌ فارسی‌ با عنوان‌ منتخب‌الفرس‌ را از آثار بندار دانسته‌ است‌.رضاقلی‌خان‌ هدایت‌ (ج‌ 1، ص‌ 439) سال‌ وفات‌ بندار را 401 نوشته‌ است‌ و دیگران‌ نیز همین‌ تاریخ‌ را از او نقل‌ کرده‌اند، اما خوافی‌ (ج‌ 2، ص‌ 163) وفات‌ بندار را در حوادث‌ 433 ذکر کرده‌ که‌ ظاهراً دور از حقیقت‌ است‌.منابع‌: محمدحسین‌بن‌ خلف‌ برهان‌، برهان‌ قاطع‌ ، چاپ‌ محمدمعین‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ مصطفی‌بن‌عبدالله‌ حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ حمدالله‌بن‌ابی‌بکر حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ بدیل‌بن‌علی‌ خاقانی‌، دیوان‌ ، چاپ‌ ضیاءالدین‌ سجادی‌، تهران‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1338 ش‌ [ ؛ احمدبن‌محمد خوافی‌، مجمل‌ فصیحی‌ ، چاپ‌ محمود فرخ‌، مشهد 1339ـ1341 ش‌؛ دولتشاه‌ سمرقندی‌، تذکرة‌الشعراء ، چاپ‌ ادوارد براون‌، لیدن‌ 1901؛ محمدبن‌قیس‌ شمس‌ قیس‌، کتاب‌ المعجم‌ فی‌ معاییر اشعارالعجم‌ ، تصحیح‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزوینی‌، چاپ‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1314 ش‌ [ ؛ نورالله‌بن‌ شریف‌الدین‌ شوشتری‌، مجالس‌ المؤمنین‌ ، تهران‌ 1354 ش‌؛ طاهربن‌محمد ظهیرفاریابی‌، دیوان‌ ظهیرفاریابی‌ ، چاپ‌ تقی‌ بینش‌، مشهد 1338 ش‌؛ عبدالجلیل‌ قزوینی‌، نقض‌ ، چاپ‌ جلال‌الدین‌ محدث‌ ارموی‌، تهران‌ 1358 ش‌؛ محمدبن‌امیری‌ فخری‌ هروی‌، تذکرة‌ روضة‌ السلاطین‌ ، چاپ‌ عبدالرسول‌ خیامپور، تبریز 1345 ش‌؛ اسماعیل‌ بن‌ جمال‌الدین‌ کمال‌ اسماعیل‌، دیوان‌ ، چاپ‌ حسین‌ بحرالعلومی‌، تهران‌ 1348 ش‌؛ عثمان‌بن‌عمر مختاری‌ غزنوی‌، دیوان‌ عثمان‌ مختاری‌ ، چاپ‌ جلال‌الدین‌ همائی‌، تهران‌ 1341 ش‌؛ احمدبن‌عمر نظامی‌، کتاب‌ چهار مقاله‌ ، چاپ‌ محمدبن‌عبدالوهاب‌ قزوینی‌، لیدن‌ 1327/1909، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ سعید نفیسی‌، احوال‌ و اشعار ابوعبدالله‌ جعفربن‌ محمد رودکی‌ سمرقندی‌ ، ج‌ 3، تهران‌ 1319 ش‌؛ رضاقلی‌بن‌محمد هادی‌ هدایت‌، مجمع‌الفصحا ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1336ـ 1340 ش‌؛ جلال‌الدین‌ همائی‌، «اشتباه‌ صاحب‌المعجم‌ در اوزان‌ فهلویات‌ و اورامنان‌»، در جشن‌نامة‌ استاد مدرس‌ رضوی‌ ، چاپ‌ ضیاءالدین‌ سجادی‌، تهران‌ 1356 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیّدضیاءالدّین سجّادی

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده