بنت الخس (عنوان ساده تر هند بنت الخس)
معرف
نام‌ زنی‌ از دورة‌ جاهلیت‌ که‌ زبان‌آوری‌، حضور ذهن‌ و زیرکی‌ وی‌ شهرتی‌ افسانه‌ای‌ یافته‌ است‌
متن
بنت‌الخُسّ (عنوان‌ ساده‌تر هندِ بنت‌الخُسّ)، نام‌ زنی‌ از دورة‌ جاهلیت‌ که‌ زبان‌آوری‌، حضور ذهن‌ و زیرکی‌ وی‌ شهرتی‌ افسانه‌ای‌ یافته‌ است‌. طبق‌ نظر شبلی‌ (ص‌ 71)، واژة‌ «خُسّ» به‌ پسر یک‌ مرد و یک‌ جنّیّه‌ اطلاق‌ می‌شود (در برابر «عَملوق‌» به‌ معنای‌ فرزند یک‌ جن‌ و یک‌ زن‌)؛ بدین‌طریق‌، منشأ افسانه‌ای‌ را درمی‌یابیم‌ که‌ احتمالاً از این‌ باور برخاسته‌ است‌ که‌ جنها در پیدایش‌ انسانهایی‌ با استعدادهای‌ درخشان‌ مداخله‌ دارند. با وجود تصریح‌ متونی‌ نظیر لسان‌العرب‌ (ذیل‌ خسس‌)، دربارة‌ الخُسّ (عضو معروف‌ قبیلة‌ اِیاد)، در وجود تاریخی‌ این‌ مرد و دخترش‌ کاملاً تردید هست‌. با این‌ حال‌، این‌ نکته‌ اهمیت‌ دارد که‌ برخی‌ از نویسندگان‌ این‌ دختر را هند بنت‌الخسّبن‌ حابِس‌بن‌ قُرَیْط‌ الایادی‌ (الایادیه‌)، و زن‌ دیگری‌ را، که‌ خواهر او خوانده‌ شده‌ است‌، جُمَعه‌ بنت‌ حابس‌بن‌ مُلَیْل‌ نامیده‌اند. گذشته‌ از این‌، نویسندگان‌ لقب‌ زرقاء را نیز برای‌ او ذکر کرده‌اند و این‌ امکان‌ هست‌ که‌ در اسطوره‌های‌ گردآوری‌ شده‌ در سده‌های‌ نخست‌ اسلام‌، این‌ هند کمابیش‌ با زرقاءالیمامه‌ اشتباه‌ شده‌ باشد. از همین‌روست‌ که‌ مثلاً کَرَم‌ بُستانی‌ در چاپ‌ دیوان‌ نابغة‌ ذُبیانی‌ (ص‌ 45)، «زرقاءالیمامه‌ بنت‌الخُس‌» را کسی‌ معرفی‌ می‌کند که‌ معمای‌ یکی‌ از اشعار دیوان‌ نابغه‌ را، که‌ جواب‌ آن‌ عدد 66 بوده‌، حل‌ کرده‌ است‌. در اینجا شارحان‌ دو دسته‌ می‌شوند: دسته‌ای‌ حل‌ مسئله‌ را به‌ خود زرقاءالیمامه‌ نسبت‌ می‌دهند و دیگران‌ به‌ بنت‌الخُس‌. سرانجام‌، جاحظ‌ (1351، ج‌ 1، ص‌ 249ـ250) و پس‌ از او دیگران‌ تردید ابن‌اعرابی‌ (الخُسّ، الخُصّ، الخُسف‌) و نظر یونس‌بن‌ حبیب‌ (الاَخَسّ) را یاد می‌کنند. به‌ نظر می‌رسد که‌ تنها جاحظ‌ (1955، ص‌ 37) در وجود این‌ زن‌، که‌ در بارة‌ او می‌گویند به‌ عُکاظ‌ می‌رفته‌ و به‌ عنوان‌ داور دربارة‌ شتر، اسب‌، ازدواج‌، مرد و زن‌ با کلامی‌ شیوا نظریاتی‌ بسیار ساده‌ بیان‌ می‌کرده‌ است‌، تردید کرده‌ باشد. برخی‌ از پاسخهای‌ این‌ زن‌، که‌ به‌ نثر آهنگین‌ بوده‌، احتمالاً بعدها ضرب‌المثل‌ شده‌، زیرا نخستین‌ شواهد از نام‌ او در شعری‌ از فَرَزْدَق‌ آمده‌ که‌ به‌نظر نمی‌رسد در دیوان‌ چاپی‌ منعکس‌ شده‌ باشد. «سخنان‌ کوتاه‌» او را لغت‌شناسان‌ جمع‌آوری‌ و از آنها به‌ عنوان‌ «شواهد» و نمونه‌هایی‌ از عبارات‌ بسیار بی‌پرده‌ یاد کرده‌اند.هر چند گفته‌ می‌شود که‌ او از ازدواج‌ امتناع‌ کرده‌، رفتاری‌ پرهیزکارانه‌ نیز نداشته‌، و ضرب‌المثل‌ «قُرْب‌الوِساد و طولُالسِواد» (نزدیکی‌ بالش‌ ] ها [ و درازی‌ رازگوییها ] همراه‌اند [ ) منسوب‌ به‌ اوست‌.جالب‌ است‌ بدانیم‌ که‌ افسانة‌ بنت‌الخُسّ، که‌ احتمالاً قوم‌ بنوهلال‌ نقل‌ کرده‌اند، در الجزایر بسیار زنده‌ است‌. در این‌ کشور ضرب‌المثلهایی‌ بسیار مشابه‌ آنچه‌ در منابع‌ کهن‌ آمده‌ به‌ بنت‌الخُسّ نسبت‌ می‌دهند؛ و همینجاست‌ که‌ وی‌ را به‌ هنگام‌ مرگ‌، رهبر قبیله‌ یا دخترشاهی‌ عرب‌ دانسته‌اند.منابع‌: ابن‌ابی‌طاهر، بلاغات‌ النساء ، بیروت‌ 1987، ص‌ 79 به‌ بعد؛ ابن‌سکیت‌، تهذیب‌ الالفاظ‌ ، بیروت‌ 1896، ص‌ 353؛ ابن‌سیده‌، المُخَصَّص‌ ، ج‌ 2، ص‌ 31؛ ابن‌قتیبه‌، کتاب‌ عیون‌الاخبار ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ، ج‌ 2، جزء 5، ص‌ 214؛ ابن‌منظور، لسان‌العرب‌ ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1412/1992؛ ] ابن‌نباته‌، سرح‌العیون‌ فی‌ شرح‌ رسالة‌ ابن‌زیدون‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌ 1383/1964، ص‌ 406ـ 408؛ عمروبن‌ بحر جاحظ‌، البیان‌ و التبیین‌ ، چاپ‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌ 1351/1932 [ ؛ همو، کتاب‌ التربیع‌ و التدویر ، چاپ‌ شارل‌ پلا، دمشق‌ 1955؛ همو، کتاب‌ الحیوان‌ ، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، مصر 1385/1965، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ 1388/1969، فهرست‌؛ اسماعیل‌بن‌ حماد جوهری‌، الصِّحاح‌: تاج‌اللغة‌ و صحاح‌العربیة‌ ، چاپ‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1368 ش‌، ذیل‌ «خسس‌»؛ ] عبدالرحمان‌ بن‌ ابی‌بکر سیوطی‌، المزهر فی‌ علوم‌ اللغة‌ و انواعها ، چاپ‌ محمد احمد جادمولی‌، علی‌محمد بجاوی‌، و محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، بی‌تا.، ج‌ 2، ص‌ 540 ـ 545 [ ؛ محمدبن‌ عبدالله‌ شبلی‌، آکام‌ المرجان‌ فی‌ احکام‌ الجان‌ ، قاهره‌ 1326؛ حسن‌بن‌ عبدالله‌ عسکری‌، صناعتین‌ ، قاهره‌ 1320، ص‌ 320؛ اسماعیل‌بن‌ قاسم‌ قالی‌، کتاب‌ الامالی‌ ، بیروت‌ 1404/ 1984، ج‌ 1، ص‌ 199، ج‌ 2، ص‌ 218، 235، 256ـ257، ذیل‌، ص‌ 107، 119؛ ] احمدبن‌ محمد میدانی‌، مجمع‌الامثال‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ابراهیم‌، بیروت‌ 1407/ 1987، ج‌ 2، ص‌ 477ـ 478 [ ؛ زیادبن‌ معاویه‌ نابغة‌ ذبیانی‌، دیوان‌ النابغة‌ الذبیانی‌ ، چاپ‌ کرم‌ بستانی‌، بیروت‌ 1953؛R. Basset, "La lإgende de Bent E l-Khass", R Afr. (1905), 18-34.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شارل پلا ( د. اسلام )

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده