بن برکه مهدی
معرف
مبارز انقلابی‌، سیاستمدار و رهبر حزب‌ اتحاد ملّی‌ نیروهای‌ مردمی‌ (حزب‌ الاتحاد الوطنی‌ للقوّات‌ الشعبیة‌) مراکش‌
متن
بن‌بَرَکه‌ ، مهدی‌، مبارز انقلابی‌، سیاستمدار و رهبر حزب‌ اتحاد ملّی‌ نیروهای‌ مردمی‌ (حزب‌ الاتحاد الوطنی‌ للقوّات‌ الشعبیة‌) مراکش‌. او در 1338/1920 به‌ دنیا آمد. در دوران‌ تحصیل‌ خود بویژه‌ در ریاضیات‌ فرد مستعد و ممتازی‌ بود و در 1320 ش‌/1941 در 21 سالگی‌ از دانشگاه‌ الجزایر فارغ‌التحصیل‌ شد و در رباط‌ به‌ تدریس‌ ریاضیات‌ پرداخت‌ ( > دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر < ، ذیل‌ ماده‌). بن‌برکه‌ از اوایل‌ نوجوانی‌ وارد فعالیتهای‌ سیاسی‌ شد (زرکلی‌، ج‌ 7، ص‌ 312) و به‌ سبب‌ فعالیتهای‌ استقلال‌طلبانه‌، فرانسویان‌، او را همراه‌ احمد بِلافریج‌، مبارز ملی‌گرای‌ مراکش‌، زندانی‌ کردند (همانجا). در کسب‌ استقلال‌ مراکش‌ تأثیر عمده‌ای‌ داشت‌، به‌ طوری‌که‌ فرانسویان‌ او را «دشمن‌ شماره‌ یک‌» می‌خواندند ( تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، ص‌ 638). پس‌ از تأسیس‌ حزب‌ استقلال‌ * در 1322 ش‌/ 1944، بن‌برکه‌ فعالیتهایش‌ را در قالب‌ حزب‌ انجام‌ داد و در ایّام‌ انقلاب‌، رهبری‌ حزب‌ را برعهده‌ گرفت‌ (زرکلی‌، همانجا).پس‌ از استقلال‌ مراکش‌ (1335 ش‌/1956)، حزب‌ استقلال‌ که‌ سهم‌ مهمی‌ در مبارزه‌ با استعمار فرانسه‌ داشت‌، به‌ عنوان‌ مهمترین‌ و بزرگترین‌ حزب‌ در مجلس‌ ملّی‌ مراکش‌ مطرح‌ شد و بن‌برکه‌ به‌ مدت‌ سه‌ سال‌، ریاست‌ مجلس‌ مشورتی‌ ملّی‌ را برعهده‌ گرفت‌ (کدوری‌، ص‌ 81؛ تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، همانجا). اما بر اثر رقابت‌ علال‌الفاسی‌ * و مهدی‌بن‌برکه‌ بر سر رهبری‌ حزب‌ و حمایت‌ محمد پنجم‌، پادشاه‌ مراکش‌ (1285ـ1340 ش‌/1906ـ1961) از علال‌ الفاسی‌ (زرکلی‌، همانجا)، همچنین‌ تأکید و فشار محمد پنجم‌ دایر بر موافقت‌ آن‌ حزب‌ با سیاستهای‌ وی‌ ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، ذیل‌ «استقلال‌»)، نخستین‌ نشانه‌های‌ شکاف‌ در حزب‌ استقلال‌ نمودار شد، و شماری‌ از رهبران‌ آن‌ از جمله‌ مهدی‌بن‌برکه‌، بصری‌، بن‌صدیق‌ و عبدالله‌ ابراهیم‌ که‌ از پشتیبانی‌ گروههایی‌ از مردم‌ برخوردار بودند، به‌ مخالفت‌ با دستگاه‌ رهبری‌ برخاستند و انشعاب‌ کردند، و در 1338 ش‌/ 1959 حزب‌ اتحاد ملّی‌ نیروهای‌ مردمی‌ به‌ رهبری‌ مهدی‌ بن‌برکه‌ به‌ وجود آمد (همانجا؛ تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، همانجا؛ کدوری‌، همانجا؛ > دایرة‌المعارف‌ خاورمیانة‌ معاصر < ، ذیل‌ مادّه‌). این‌ حزب‌ که‌ به‌ جناح‌ چپ‌ متمایل‌ و ظاهراً از حمایت‌ مردمی‌ نیز برخوردار بود، خواستار زدودن‌ همة‌ آثار و بقایای‌ استعمار اقتصادی‌ و نظامی‌ شد، با پیشرفت‌ سرمایه‌داری‌ مخالفت‌ کرد و به‌ برقراری‌ عدالت‌ اجتماعی‌ و دموکراسی‌ همت‌ گماشت‌. حزب‌ در زمینة‌ سیاست‌ خارجی‌، از بیطرفی‌ مثبت‌ و نپیوستن‌ به‌ پیمانها پشتیبانی‌ می‌کرد ( تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، همانجا؛ موسوعة‌السیاسة‌ ، ج‌ 2، ص‌ 272). این‌ حزب‌ توانست‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از احزاب‌ مهم‌ مراکش‌ فعالیت‌ نماید، به‌طوری‌ که‌ در انتخابات‌ مجلس‌ مراکش‌ در 1342 ش‌/1963، 28 کرسی‌ از 144 کرسی‌ مجلس‌ را به‌ دست‌ آورد ( تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، ص‌ 641ـ642؛ موسوعة‌السیاسة‌ ، همانجا).در اردیبهشت‌ 1339/1960، سلطان‌ محمد پنجم‌، پس‌ از کناره‌گیری‌ عبدالله‌ ابراهیم‌ ـ نخست‌وزیر و رهبر جریان‌ تندروِ مراکش‌ ـ کابینة‌ جدیدی‌ به‌ نخست‌وزیری‌ خودش‌ و معاونت‌ شاهزاده‌ حسن‌، تشکیل‌ داد. متعاقب‌ این‌ امر، اتحاد ملّی‌ نیروهای‌ مردمی‌ به‌ گروه‌ مخالف‌ دولت‌ تبدیل‌ شد ( > خاورمیانه‌ و شمال‌ آفریقا < ، ص‌ 774). بن‌برکه‌ از همان‌ سال‌ ناچار مهاجرت‌ کرد و به‌ مصر رفت‌ و با پایمردی‌ جمال‌ * عبدالناصر، به‌ نبرد با دولت‌ مراکش‌ پرداخت‌ ( تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، ص‌ 638). با مرگ‌ محمد پنجم‌، شاهزاده‌ حسن‌ روی‌ کار آمد و در 1341 ش‌/1962 با تغییر قانون‌ اساسی‌ مراکش‌، مرکزیّت‌ مدیریّت‌ سیاسی‌ کشور را به‌ نفع‌ پادشاه‌ تغییر داد ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا). با این‌ کار، بن‌برکه‌ به‌ مخالفت‌ خویش‌ با خودکامگی‌ شاه‌ شدّت‌ بخشید. وی‌ در جنگ‌ الجزایر و مراکش‌، که‌ بر سر نواحی‌ مرزی‌ مشترک‌ در مهر 1342/اکتبر 1963 روی‌ داد (اسعدی‌، ج‌ 1، ص‌ 153) جانب‌ الجزایر را گرفت‌ و با تلگرامی‌ عمل‌ دولت‌ مراکش‌ را متجاوزانه‌ اعلام‌ و آن‌ را محکوم‌ کرد ( موسوعة‌ السیاسة‌ ، همانجا). به‌ همین‌ علت‌، دولت‌ مراکش‌، او را به‌ خیانت‌ و توطئه‌ بر ضد سلطان‌ حسن‌ دوم‌ متهم‌ و غیاباً محکوم‌ به‌ مرگ‌ کرد ( بریتانیکا ، ذیل‌ ماده‌).بن‌برکه‌، پس‌ از مدتی‌ به‌ پاریس‌ رفت‌ و رهبر مخالفان‌ سلطان‌ حسن‌ شد. در 7 آبان‌ 1344 ش‌/ 29 اکتبر 1965 هنگامی‌ که‌ می‌خواست‌ در کنفرانسی‌ شرکت‌ کند، ربوده‌ و کشته‌ شد. برخی‌ از روزنامه‌ها، گناه‌ را به‌ گردن‌ وزیر کشور مراکش‌، ژنرال‌ محمد اوفقیر، انداختند و مقامات‌ فرانسوی‌ اظهار داشتند که‌ مراکش‌، با همکاری‌ در این‌ قتل‌ حاکمیّت‌ ملّی‌ فرانسه‌ را نقض‌ کرده‌ است‌ و به‌ این‌ دلیل‌ اوفقیر را متهم‌ و حکم‌ دستگیریش‌ را صادر کردند، ولی‌ مراکش‌ به‌ آن‌ توجّهی‌ ننمود، و در نتیجه‌ روابط‌ سیاسی‌ دوکشور مختل‌، و از 1345 ش‌/1966، قریب‌ چهارسال‌ قطع‌ شد. گروهی‌ دیگر این‌ رویداد را با توطئه‌های‌ آمریکا در مراکش‌ پیوند دادند ( تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، ص‌ 643؛ بریتانیکا ، همانجا).مهدی‌بن‌برکه‌ آثاری‌ از خود به‌ جا گذاشته‌ است‌، که‌ می‌توان‌ از سخنرانی‌ وی‌ با عنوان‌ > تکامل‌ اجتماعی‌ در مغرب‌ < ( التکوین‌ الاجتماعی‌ للمغرب‌ ) نام‌ برد که‌ در 1338 ش‌/1959 منتشر شده‌ است‌. همچنین‌ وی‌ در تألیف‌ کتاب‌ > جنگ‌ اعراب‌ و اسرائیل‌ < ( المعرکة‌بین‌ العرب‌ واسرائیل‌ ) نیز شرکت‌ داشته‌ است‌ (زرکلی‌، همانجا).منابع‌: مرتضی‌ اسعدی‌، جهان‌ اسلام‌ ، تهران‌ 1366ـ1369 ش‌؛ تاریخ‌ معاصر کشورهای‌ عربی‌ ، نوشتة‌ د.ر. فوبلیکوف‌ ... ] و دیگران‌ [ ، ترجمة‌ محمدحسین‌ روحانی‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ خیرالدین‌ زرکلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ 1986؛ کدوری‌، «حزب‌ در کشورهای‌ عربی‌»، در احزاب‌ در کشورهای‌ اسلامی‌ ، ترجمة‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، تهران‌: بنیاد دایرة‌المعارف‌ اسلامی‌، 1366 ش‌؛ موسوعة‌السیاسة‌ ، چاپ‌ عبدالوهاب‌ کیّالی‌، ج‌ 2، بیروت‌ 1991؛Encyclopedia of the modern Middle East , eds. Reeva S. Simon, Philip Mattar, and Richard W. Bulliet, New York 1996, s.v. "Ben Barka, Mehdi "(by Donna Lee Bowen); The Middle East and North Africa , London 1997; The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1985, Micropaedia, s.v. "Ben Barka, Mehdi"; The Oxford Encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, NewYork 1995, s.v. "Istiqla ¦ l" (by Edmund Burke).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلی موسوی

حوزه موضوعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده