بنایی هروی کمال الدین شیرعلی فرزند محمد سبزمعمار
معرف
شاعر، مؤلف‌ و موسیقیدان‌ نیمة‌ دوم‌ قرن‌ نهم‌ و اوایل‌ قرن‌ دهم‌
متن
بَنایی‌ هِرَوی‌ ، کمال‌الدین‌ شیرعلی‌ فرزند محمد سبزمعمار، شاعر، مؤلف‌ و موسیقیدان‌ نیمة‌ دوم‌ قرن‌ نهم‌ و اوایل‌ قرن‌ دهم‌. تذکره‌نویسان‌ به‌سال‌ تولد او اشاره‌ای‌ نکرده‌اند، اما برخی‌ ( ایرانیکا ؛ د. تاجیکی‌ ، ذیل‌ مادّه‌) تولد او را 857 دانسته‌اند. در هرات‌ به‌دنیا آمد. از آغاز جوانی‌ به‌ فراگرفتن‌ علوم‌ ادبی‌ و عقلی‌ پرداخت‌ و از فضلای‌ زمان‌ خود شد. سپس‌ به‌ شعر روی‌ آورد (سام‌ میرزا صفوی‌، ص‌ 167؛ صفا، ج‌ 4، ص‌ 394ـ 395) و چون‌ پدرش‌ بنّا بود، تخلص‌ بنایی‌ را برگزید (بلیانی‌، گ‌ 107 ر؛ خلیل‌، ج‌ 1، ص‌ 105؛ سام‌میرزا صفوی‌، همانجا). برخی‌ (اته‌، ص‌ 87؛ ایوانف‌، ج‌ 1، ص‌ 281، 422، 824؛ امیرعلیشیر نوائی‌، ص‌ 60، 232)، تخلص‌ او را بنّایی‌ (با نون‌ مشدّد) دانسته‌اند، اما در دفتر اول‌ دیوانش‌ (رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌) بدون‌ تشدید آمده‌ است‌. اشعاری‌ نیز با تخلص‌ «حالی‌» سروده‌ است‌ (صفا، ج‌ 4، ص‌ 394)، اما نباید او را با شاعران‌ دیگری‌ با تخلص‌ «حالی‌»، از جمله‌ دوست‌ محمد سبزواری‌ (متوفی‌ 939)، اشتباه‌ کرد (رجوع کنید به خیامپور، ج‌ 1، ص‌ 244). او در خوشنویسی‌ و موسیقی‌ نیز مهارت‌ داشت‌ و در ساختن‌ انواع‌ تصنیف‌ معروف‌ بود (بلیانی‌؛ سام‌میرزا صفوی‌؛ امیرعلیشیر نوائی‌، همانجاها).بنایی‌ در جوانی‌ جزو شاعران‌ دربار امیرعلیشیر نوایی‌ (متوفی‌ 906) بود (نفیسی‌، ج‌ 1، ص‌ 310)، اما به‌ سبب‌ هزل‌گوییهایش‌ امیرعلیشیر از او رنجید، و نیز به‌ سبب‌ تکبر، مقبول‌ مردم‌ واقع‌ نشد و بناچار از هرات‌ مهاجرت‌ کرد (بلیانی‌، همانجا؛ امیرعلیشیر نوائی‌، ص‌ 60، 232؛ سام‌میرزا صفوی‌، همانجا). به‌تصوف‌ نیز گرایش‌ داشت‌ (خواندمیر، ج‌ 4، ص‌ 348؛ امیرعلیشیر نوائی‌، همانجاها؛ معصوم‌علیشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 119)، چنانکه‌ در مهاجرت‌ از خراسان‌، ابتدا به‌ فارس‌ رفت‌ و مدتی‌ مرید شیخ‌شمس‌الدین‌ محمد لاهیجی‌ (متوفی‌ 912)، پیشوای‌ صوفیة‌ نوربخشیة‌ فارس‌، شد (بنایی‌ هروی‌، مقدمة‌ صفوت‌ و بینش‌، ص‌ شش‌؛ صفا، ج‌ 4، ص‌ 397). پس‌ از مدتی‌، به‌تبریز نزد سلطان‌ یعقوب‌ آق‌قوینلو (حک : 883 ـ896) رفت‌ و تا 896، پایان‌ زندگی‌ یعقوب‌، در آذربایجان‌ ماند و سپس‌ به‌ هرات‌ بازگشت‌ (صفا، ج‌ 4، ص‌ 398). علت‌ مهاجرتهای‌ پی‌درپی‌ او از هرات‌، شوخ‌طبعی‌ و هزل‌ و هجوگوییش‌ بود که‌ سبب‌ رنجش‌ دیگران‌ می‌شد (بنایی‌ هروی‌، همانجا). مدتی‌ پس‌ از بازگشت‌ به‌هرات‌، میان‌ او و علیشیر نوایی‌ مناسبات‌ دوستانه‌ برقرار شد (صفا، همانجا)، اما دوباره‌ روابط‌ آنها تیره‌ شد و بنایی‌ از بیم‌ جان‌ به‌ ماوراءالنهر گریخت‌ (آزاد بلگرامی‌، ص‌ 149؛ بنایی‌ هروی‌، مقدمة‌ صفوت‌ و بینش‌، ص‌هفت‌؛ سام‌میرزا صفوی‌، ص‌ 168) و نزد سلطان‌ علی‌میرزا (متوفی‌ 905 یا 906)، والی‌ ماوراءالنهر و نوة‌ سلطان‌ ابوسعید تیموری‌ (حک : 854 ـ873)، پذیرفته‌ شد (آذر بیگدلی‌، ص‌152؛ خواندمیر؛ سام‌میرزا صفوی‌، همانجاها) و تا هنگام‌ تسلط‌ شیبک‌خان‌ ازبک‌ (محمدخان‌ شیبانی‌، حک : 906ـ 915 یا 916) بر ماوراءالنهر، در آنجا ماند. شیبک‌خان‌ نیز او را با احترام‌ پذیرفت‌ و به‌ وی‌ منصب‌ ملک‌الشعرایی‌ داد (سام‌میرزا صفوی‌، ص‌ 169؛ صفا، ج‌ 4، ص‌ 400). بنایی‌ در 913، ظاهراً همراه‌ شیبک‌خان‌، به‌ خراسان‌ رفت‌ (سام‌میرزا صفوی‌، همانجا). در اواسط‌ 916، شیبک‌خان‌ در مرو کشته‌ شد و بنایی‌ همراه‌ تیمورسلطان‌، پسر او، به‌ماوراءالنهر رفت‌ (صفا، ج‌4، ص‌400ـ401) و سرانجام‌ در حملة‌ یاراحمد اصفهانی‌، وزیراعظم‌ شاه‌اسماعیل‌ اول‌ صفوی‌ (حک :905ـ930)، به‌ناحیة‌ قَرشیِ ماوراءالنهر، در 918 به‌قتل‌ رسید (آذر بیگدلی‌، همانجا؛ امین‌ احمد رازی‌، ج‌ 2، ص‌ 152؛ خواندمیر، ج‌ 4، ص‌ 349؛ گوپاموی‌، ص‌ 99). برخی‌ سال‌ وفات‌ او را 928 ذکر کرده‌اند (آزاد بلگرامی‌؛ خلیل‌، همانجاها).بنایی‌ از شاعران‌ توانای‌ عهد تیموری‌ است‌، به‌طوری‌ که‌ او را اشعر شعرای‌ خراسان‌ می‌دانستند (صفا، ج‌4، ص‌401)؛ غیاث‌الدین‌ منصور دشتکی‌ (متوفی‌ 948) دربارة‌ او گفته‌ است‌ : «ملای‌ شاعران‌ و شاعر ملایان‌» است‌ (سام‌میرزا صفوی‌، ص‌ 167). تعبیرات‌ و تشبیهاتی‌ که‌ مبتنی‌ بر اطلاعات‌ مختلف‌ علمی‌ و ادبی‌ اوست‌، نشان‌ می‌دهد که‌ بدون‌ تتبع‌ در دیوانهای‌ پیشینیان‌ به‌شاعری‌ نپرداخته‌ و فقط‌ به‌قریحه‌ و استعداد اکتفا نکرده‌ است‌ (صفا، همانجا).آثار او عبارت‌ است‌ از : 1) دیوان‌ ، در دو دفتر، یکی‌ با تخلص‌ «بنایی‌» در ششهزار بیت‌ شامل‌ قصیده‌ و قطعه‌ و رباعی‌، و دیگری‌ با تخلص‌ «حالی‌» در سه‌هزار بیت‌ به‌استقبال‌ از اشعار سعدی‌ و حافظ‌. دیوان‌ بنایی‌ در ماوراءالنهر و خراسان‌ مشهور بود (خواندمیر، همانجا). از دیوان‌ او چند نسخة‌ خطی‌ موجود است‌ (رجوع کنید به منزوی‌، ج‌ 3، ص‌ 2251ـ2252؛ بلوشه‌، ج‌3، ص‌ 318ـ 319). برخی‌ از اشعار او نیز در مجموعه‌ های‌ خطی‌ آمده‌ است‌ (رجوع کنید به بلوشه‌، ج‌ 3، ص‌ 453، 457، 485؛ ایوانف‌، ج‌1، ص‌420ـ422)؛ 2) مجمع‌الغرایب‌ ، قصیده‌ای‌ که‌ تعداد ابیاتش‌ را از 501 تا 876 بیت‌ ذکر کرده‌اند، اما بیش‌ از چهارده‌ بیت‌ از آن‌ باقی‌ نمانده‌ است‌ ( د. تاجیکی‌ ، همانجا)؛ 3) باغ‌ ارم‌ یا بهرام‌ و بهروز ، مثنوی‌ تعلیمی‌ که‌ به‌نام‌ سلطان‌ یعقوب‌ آق‌قوینلو سروده‌ و در مجموعه‌ای‌ به‌نام‌ باغ‌ ارم‌ و افضل‌التذکار ذکرالشعرا والاشعار و تذکرة‌ نوایی‌ در 1336 در تاشکند چاپ‌ شده‌ است‌. گزیده‌ای‌ از باغ‌ ارم‌ نیز در 1351ش‌ به‌چاپ‌ رسیده‌ است‌ (بنایی‌ هروی‌، مقدمة‌ صفوت‌ و بینش‌، ص‌ شش‌)؛ 4) شیبانی‌نامه‌ به‌نظم‌ و نثر، شامل‌ تاریخ‌ زندگی‌ و لشکرکشی‌ و مناقب‌ محمدخان‌ شیبانی‌؛ 5) فتوحات‌خانی‌ ، دربارة‌ کشورگشاییهای‌ شیبک‌خان‌ و تاریخ‌ شیبانیان‌. این‌ اثر صورت‌ تکمیل‌ و تصحیح‌ شدة‌ شیبانی‌نامه‌ است‌ و نسخه‌ای‌ از آن‌ در دوشنبه‌ (ش‌1/778) موجود است‌ (فرهنگستان‌ علوم‌ جمهوری‌ تاجیکستان‌ ، ج‌ 1، ص‌ 68)؛ 6) رساله‌ در موسیقی‌ ، به‌ خط‌ نستعلیق‌ مؤلف‌ شامل‌ مقدمه‌، دو مقاله‌ و خاتمه‌. دیباچة‌ آن‌ نمونة‌ بارزی‌ از صنعت‌ «براعت‌ استهلال‌ * » است‌. این‌ رساله‌ که‌ از معدود آثار در موسیقی‌ ایرانی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ است‌، در 1368 ش‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.منابع‌: لطفعلی‌بن‌ آقاخان‌ آذربیگدلی‌، آتشکدة‌ آذر ، چاپ‌ جعفر شهیدی‌، تهران‌ 1337 ش‌؛ میرغلامعلی‌بن‌ نوح‌ آزاد بلگرامی‌، خزانة‌ عامره‌ ، نسخة‌ عکسی‌ از چاپ‌ سنگی‌، کانپور 1871؛ کارل‌ هرمان‌ اته‌، تاریخ‌ ادبیات‌ فارسی‌ ، ترجمه‌ با حواشی‌ رضازاده‌ شفق‌، تهران‌ 1351 ش‌؛ امیرعلیشیر نوائی‌، تذکرة‌ مجالس‌النفائس‌ ؛ چاپ‌ علی‌اصغر حکمت‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ امین‌احمد رازی‌، هفت‌ اقلیم‌ ، چاپ‌ جواد فاضل‌، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ تقی‌الدین‌ بلیانی‌، عرفات‌العاشقین‌ ، نسخة‌ عکسی‌ از نسخة‌ خطی‌ موجود در کتابخانة‌ ملک‌، ش‌ 5324؛ کمال‌الدین‌بن‌ محمد بنایی‌ هروی‌، رساله‌ در موسیقی‌ ، چاپ‌ نصرالله‌ پورجوادی‌، تهران‌ 1368 ش‌؛ علی‌ابراهیم‌ خلیل‌، تذکرة‌ صحف‌ ابراهیم‌ ، نسخة‌ عکسی‌ از نسخة‌ خطی‌ موجود در کتابخانة‌ مرکزی‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌ 663؛ غیاث‌الدین‌بن‌ همام‌الدین‌ خواندمیر، تاریخ‌ حبیب‌السیر ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ عبدالرسول‌ خیامپور، فرهنگ‌ سخنوران‌ ، تهران‌ 1368ش‌؛ سام‌میرزا صفوی‌، تذکرة‌ تحفة‌ سامی‌ ، چاپ‌ رکن‌الدین‌ همایونفرّخ‌، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ ذبیح‌الله‌ صفا، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌ ، ج‌ 4، تهران‌ 1363 ش‌؛ محمدقدرت‌الله‌ گوپاموی‌، کتاب‌ تذکرة‌ نتایج‌الافکار ، بمبئی‌ 1336 ش‌؛ محمدمعصوم‌بن‌ زین‌العابدین‌ معصوم‌ علیشاه‌، طرائق‌الحقائق‌ ، چاپ‌ محمدجعفر محجوب‌، تهران‌ 1339ـ1345 ش‌؛ احمد منزوی‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1348ـ 1353 ش‌؛ سعید نفیسی‌، تاریخ‌ نظم‌ و نثرفارسی‌ در ایران‌ و در زبان‌ فارسی‌ تا پایان‌ قرن‌ دهم‌ هجری‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛Akademiya nauk Tadz § ikskoy SSR. Otdel vostokovedeniya i pismennogo naslediya, Katalog vostochnikh rukopisey Akademii nauk Tadz § ikskoy SSR , ed. A. M. Mirzoeva and A. N. Boldireva, Stalinabad 1960; E. Blochet, Catalogue des manuscrits persans de la Bibliotheque Nationale , Paris 1905-1934; Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bana ¦ Ý i Heravi ¦ " (by Z. Safa); Ensiklopediya Savetii Tadjik , Dushanbe 1978, vol. 1, 445; Vladimir Ivanov, Concise descriptive catalogue of the Persian manuscripts in the collection of the Asiatic Society of Bengal , Calcutta 1924-1927.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

صفورا هوشیار

حوزه موضوعی

ادبیات و زبان ها

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده