بناخانه
معرف
سازمان‌ مسئول‌ احداث‌ بناهای‌ سلطنتی‌ و دولتی‌ در دوران‌ قاجار
متن
بَنّاخانه‌ ، سازمان‌ مسئول‌ احداث‌ بناهای‌ سلطنتی‌ و دولتی‌ در دوران‌ قاجار. در منابع‌ تاریخی‌ بارها به‌ حرفه‌ و عنوان‌ افرادی‌ اشاره‌ شده‌ است‌ که‌ وظیفة‌ ساختن‌ بناهای‌ گوناگون‌ سلطنتی‌ و دولتی‌ را بر عهده‌ داشته‌اند، اما از نهاد مسئول‌ این‌ کار بندرت‌ سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌. در دورة‌ خلفای‌ اسلامی‌ سازمانی‌ به‌ نام‌ «مجلس‌ البناء و المرمّة‌» وجود داشت‌ که‌ به‌ کار باغبانان‌، مهندسان‌، فروشندگان‌ مصالح‌ ساختمانی‌ و چوب‌، نجّاران‌، نقاشان‌ و سایر کارگران‌ رسیدگی‌ می‌کرد و خود یکی‌ از مجلسهای‌ «دیوان‌ نفقات‌ بغداد» به‌ شمار می‌رفت‌ (متز، ج‌ 1، ص‌ 96). در مصر قرن‌ نهم‌ نیز از منصب‌ «شدّالعمائر» یاد شده‌ است‌ که‌ صاحب‌ آن‌ وظیفة‌ ساخت‌ و تعمیر عمارتهای‌ سلطانی‌ را بر عهده‌ داشت‌ (قلقشندی‌، ج‌ 4، ص‌ 22). در دورة‌ اصلاحات‌ غازان‌خان‌ «دیوان‌ عمارت‌» به‌ امور نظام‌ آبیاری‌، راههای‌ کاروانرو و ساختن‌ مدرسه‌، حمام‌، کاروانسرا، دیوارهای‌ قلعه‌، خانقاه‌، رباط‌ و تهیة‌ امکانات‌ لازم‌ برای‌ کشاورزی‌ می‌پرداخت‌، و «دیوان‌ عمارت‌ خاصه‌» عهده‌دار احداث‌ بناهایی‌ بود که‌ شخص‌ سلطان‌ به‌ هزینة‌ خود سفارش‌ می‌داد (شمس‌منشی‌، ج‌ 2، ص‌ XXVII ـ ê XXV ).به‌ نظر می‌آید که‌ همواره‌ دو سازمان‌ مستقل‌ در زمینة‌ ساختمان‌سازی‌ فعالیت‌ داشته‌اند: یکی‌ به‌ ساخت‌ و تعمیر ساختمانهای‌ خیریه‌ و مصالح‌ عمومی‌ (مانند مدرسه‌، حمام‌) می‌پرداخته‌ و دیگری‌ عهده‌دار احداث‌ بناهای‌ متعلق‌ به‌ شاه‌ بوده‌ است‌. هزینة‌ این‌ دو سازمان‌ از دو محل‌ (بیت‌المال‌، و خزانة‌ شاهی‌) تأمین‌ می‌شد. اما استقلال‌ این‌ سازمانها همواره‌ قابل‌ تشخیص‌ نیست‌، مثلاً، مهندسانی‌ که‌ مسئول‌ احداث‌ عمارت‌ و باغ‌ برای‌ تیمور بودند، برای‌ تعمیر مساجد و خانقاههای‌ شهرها و بنای‌ رباطها و پل‌ بستن‌ بر روی‌ نهرها نیز دستورهایی‌ دریافت‌ می‌کردند، اما روشن‌ نیست‌ که‌ به‌ کدام‌ نهاد وابسته‌ بوده‌اند (تیمور گورکان‌، ص‌ 178ـ212).در دورة‌ صفویه‌، تعمیر عمارتها و باغهای‌ شاهی‌ اصفهان‌ به‌ عهدة‌ وزیر دارالسلطنة‌ اصفهان‌ بود (نصیری‌، ص‌ 48). در دورة‌ گورکانیان‌ هند (932ـ1275) نیز طراحی‌ ساختمانهای‌ سلطنتی‌ را گروهی‌ از مهندسان‌ معمار به‌ عهده‌ داشتند که‌ از «ناظر» دستور می‌گرفتند، و هزینة‌ ساخت‌ این‌ بناها غالباً از خزانة‌ سلطنتی‌ تأمین‌ می‌شد (کُخ‌، ص‌ 96). در همین‌ دوره‌ از منصب‌ دیگری‌ با عنوان‌ «شحنة‌ العمارة‌» نیز نام‌ برده‌ شده‌ است‌؛ وی‌ متصدی‌ ساختن‌ کاخها و سایر ابنیه‌ بود (حسنی‌، ص‌ 332). ظاهراً سازمان‌ متصدی‌ این‌ قبیل‌ کارها «دیوان‌ العماره‌» نام‌ داشت‌ (همان‌، ص‌ 340). با این‌ حال‌، گاه‌ منابع‌ به‌ ساختمان‌سازی‌ پادشاهان‌ اشاره‌ کرده‌اند بی‌آنکه‌ از نهاد متصدی‌ این‌ وظایف‌ سخن‌ به‌ میان‌ آورند (خواندمیر، ص‌ 77ـ87).این‌ نهاد که‌ در دورة‌ قاجاریه‌ «بنّاخانه‌» نام‌ گرفت‌، از «بیوتات‌ سلطنتی‌ * » بود (مستوفی‌، ج‌1، ص‌ 407ـ 408؛ اعتمادالسلطنه‌، 1363ـ1367، ج‌ 3، ص‌ 2115). بنّاخانه‌ که‌ گاه‌ «ادارة‌ بنائی‌ دیوان‌ اعلی‌» (اعتمادالسلطنه‌، 1363، ص‌ 44) و گاه‌ «معمارخانه‌» (همان‌، ص‌ 396) خوانده‌ می‌شد، در برخی‌ موارد همراه‌ با «فخّارخانه‌» به‌ کار رفته‌ است‌ (همو، 1363ـ1367، ج‌1، ص‌ 554، ج‌ 2، ص‌ 1289ـ1290، ج‌ 3،ص‌ 2115؛ همو 1363، ص‌ 396). به‌ نظر می‌رسد که‌ وزارت‌ فواید عامه‌ متصدی‌ ساختن‌ ابنیه‌ عمومی‌ بوده‌ و مصالح‌ عمومی‌ را بر عهده‌ داشته‌ است‌، زیرا ایجاد راه‌آهن‌ و احداث‌ جاده‌ها و شاهراهها، پل‌ و سد و احداث‌ بناهای‌ تازه‌ و تعمیر بناهای‌ قدیمی‌ را این‌ وزارت‌ برعهده‌ داشت‌ (آدمیت‌، ص‌ 209، پانویس‌ 28). و بناخانه‌ سازمان‌ مسئول‌ احداث‌ عمارتهای‌ دلخواه‌ شاه‌ بود. آجر و گچ‌ و آهک‌ این‌ بناها، به‌ عنوان‌ مالیات‌، از عُشر محصول‌ کوره‌پزخانه‌های‌ تهران‌ تأمین‌ می‌شد. معمارباشی‌ و معماران‌ نیز مسئول‌ نقشه‌کشی‌ و کارفرمایی‌ بودند و از دولت‌ مواجب‌ می‌گرفتند. اما مزد عمله‌ و بنّا و سر عمله‌ و نجار و هزینة‌ یراق‌ درها از خزانه‌ پرداخت‌ می‌شد. رئیس‌ این‌ سازمان‌ ابتدا «بنّاباشی‌» نام‌ داشت‌، سپس‌ به‌ «وزیر ابنیه‌» یا «وزیر بنایی‌» تغییر عنوان‌ داد (مستوفی‌، همانجا؛ سپهر، ص‌ 252، 320؛ صدیق‌الممالک‌، ص‌ 342)؛ و نام‌ «بنّاخانه‌» نیز به‌ «وزارت‌ بنایی‌» تغییر یافت‌، و به‌ صورت‌ بخشی‌ از وزارتخانه‌ها و ادارات‌ دولتی‌ در آمد (سپهر، ص‌ 45، 123؛ صدیق‌ الممالک‌، ص‌ 217، 325). این‌ سازمان‌ دارای‌ مناصبی‌ مانند مستوفی‌ بنّاخانه‌ یا مستوفیِ بنایی‌ یا محاسب‌ بنایی‌ (سپهر، ص‌ 190؛ صدیق‌ الممالک‌، ص‌ 259، 275)، نایب‌ اول‌ وزارت‌ بنایی‌ (سپهر، ص‌ 123)، معمارباشی‌، معمار خاصه‌ و مهندسان‌ (اعتمادالسلطنه‌، 1357، ص‌ 242؛ همو، 1363، ص‌ 45؛ مستوفی‌، همانجا) بود که‌ برخی‌ از آنها مانند معمار و مهندس‌ و بنا سابقه‌ای‌ دیرینه‌ دارند (برای‌ آگاهی‌ از ساخت‌ و تعمیر عمارتها و متصدیان‌ آنها رجوع کنید به اعتمادالسلطنه‌، 1363، ص‌ 82ـ125). پیش‌ از دوران‌ قاجار هزینة‌ این‌ کار غالباً بر دوش‌ مالیات‌ دهندگان‌ بود و برای‌ احداث‌ ساختمانها از مردم‌ بیگاری‌ می‌گرفتند (بازورث‌، ج‌ 1، ص‌ 140ـ141)، اما گاه‌ هزینة‌ ساخت‌ عمارتهای‌ خاصه‌ از خزانة‌ مالیات‌ و خزانة‌ شاهی‌ تأمین‌ می‌شد. در دوران‌ قاجار نیز گاه‌ مالیاتهای‌ فوق‌العاده‌ و اقساط‌ مالیاتی‌ حاکمان‌ به‌ مصرف‌ بنای‌ این‌ ساختمانها می‌رسید (مستوفی‌، ج‌ 1، ص‌ 394؛ «دستور شاه‌ به‌ علاءالدوله‌: تشکیل‌ جلسة‌ مسئولین‌ تأسیسات‌ عمارات‌ دولتی‌ و صدور احکام‌ آنها و ارائه‌ گزارش‌ وصول‌ مالیات‌ از ولایات‌»، سند ش‌ 29600016، ش‌ فیش‌ 00010016، ش‌ محل‌ در آرشیو 116آ1آر1؛ «دستور ناصرالدین‌ شاه‌: تأمین‌ تنخواه‌ مورد نیاز جهت‌ تعمیر عمارات‌ سلطنتی‌، معابر عمومی‌ و باغات‌ از اقساط‌ امین‌السلطان‌»، سند ش‌ 296001571، ش‌ فیش‌ 00020473، ش‌ محل‌ در آرشیو104آ4آر1؛ «صورت‌ مخارج‌ پرداختی‌ در عمارت‌ سلطنتی‌ دوشان‌ تپه‌»، سند ش‌ 2960001713، ش‌ فیش‌00020615، ش‌ محل‌ در آرشیو 403آ4آر1).در قانون‌نامة‌ عثمانی‌ فصلی‌ دربارة‌ راهها و بناها (نظام‌ الطرق‌ و الابنیه‌) آمده‌ است‌ که‌ کارهای‌ آنها را سازمانی‌ به‌ نام‌ «ادارة‌ الابنیة‌» یا «مجلس‌ الابنیة‌» انجام‌ می‌داد و در فصل‌ دیگری‌ به‌ بناهایی‌ اشاره‌ شده‌ که‌ هزینة‌ آنها از خزانة‌ شاهی‌ تأمین‌ می‌شد ( الدستور ، ج‌ 2، ص‌ 74ـ 78؛ 441ـ469).منابع‌: علاوه‌ بر اسناد مذکور در متن‌، موجود در آرشیو سازمان‌ اسناد ملی‌ ایران‌؛ فریدون‌ آدمیت‌، اندیشة‌ ترقی‌ و حکومت‌ قانون‌: عصر سپهسالار ، تهران‌1356 ش‌؛ محمد حسن‌بن‌ علی‌ اعتمادالسلطنه‌، تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌ ، چاپ‌ محمد اسماعیل‌ رضوانی‌، تهران‌1363ـ1367 ش‌؛ همو، خلسه‌ (خوابنامه‌) ، چاپ‌ محمود کتیرائی‌، تهران‌1357 ش‌؛ همو، المآثروالا´ثار، در چهل‌ سال‌ تاریخ‌ ایران‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، ج‌ 1، تهران‌1363 ش‌؛ کلیفورد ادموند بازورث‌، تاریخ‌ غزنویان‌ ، ترجمة‌ حسن‌ انوشه‌، تهران‌1356 ش‌؛ تیمور گورکان‌، تزوکات‌ تیموری‌ ، تحریر ابوطالب‌ حسینی‌ تربتی‌ بفارسی‌، آکسفورد1773 ] افست‌ تهران‌1342 ش‌ [ ؛ عبدالحی‌ حسنی‌، الهند فی‌ العهد الاسلامی‌ ، حیدرآباد دکن‌ 1392/1972؛ غیاث‌الدین‌بن‌ همام‌الدین‌ خواندمیر، قانون‌ همایونی‌ (همایون‌ نامه‌) ، چاپ‌ محمد هدایت‌ حسین‌، کلکته‌ 1359/1940؛ الدستور: ترجمه‌ من‌ اللغه‌ الترکیة‌ الی‌ العربیة‌ ، ترجمة‌ نوفل‌ افندی‌ نعمة‌الله‌ نوفل‌، چاپ‌ خلیل‌ افندی‌ خوری‌، بیروت‌1303؛ عبدالحسین‌بن‌ هدایت‌الله‌ سپهر، مرآت‌ الوقایع‌ مظفری‌ و، یادداشتهای‌ ملک‌ المورخین‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌1368 ش‌؛ محمدبن‌ هندوشاه‌ شمس‌ منشی‌، دستورالکاتب‌ فی‌ تعیین‌ المراتب‌ ، چاپ‌ عبدالکریم‌ علی‌ اوغلی‌ علیزاده‌، مسکو 1964ـ1976؛ ابراهیم‌بن‌ اسدالله‌ صدیق‌ الممالک‌، منتخب‌ التواریخ‌ ، تهران‌1366 ش‌؛ احمدبن‌ علی‌ قلقشندی‌، صبح‌ الاعشی‌ ، قاهره‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌1383/1963 [ ؛ اِباکخ‌، معماری‌ هند در دورة‌ گورکانیان‌ ، ترجمة‌ حسین‌ سلطان‌زاده‌، تهران‌1373 ش‌؛ آدام‌متز، تمدن‌ اسلامی‌ در قرن‌ چهارم‌ هجری‌ ، ترجمة‌ علیرضا ذکاوتی‌ قراگزلو، تهران‌1362 ش‌؛ عبدالله‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دورة‌ قاجاریه‌ ، تهران‌1341ـ1343 ش‌؛ علی‌ نقی‌ نصیری‌، القاب‌ و مواجب‌ دورة‌ سلاطین‌ صفویه‌ ، چاپ‌ یوسف‌ رحیم‌لو، مشهد1372 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نادیا برگ نیسی

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده