بنا محمد بن یوسف
معرف
از محدّثان‌ و صوفیان‌ اصفهان‌ در قرن‌ سوم‌ هجری‌
متن
بنّا، محمد بن‌ یوسف‌، از محدّثان‌ و صوفیان‌ اصفهان‌ در قرن‌ سوم‌ هجری‌. نام‌ کامل‌ او را محمدبن‌ یوسف‌بن‌معدان‌بن‌ یزید الثقفی‌ و کنیه‌اش‌ را ابوعبدالله‌ آورده‌اند. تاریخ‌ ولادت‌ بنّا معلوم‌ نیست‌. وی‌ نخستین‌ کسی‌ است‌ که‌ در اصفهان‌ صوفی‌ نامیده‌ شد (انصاری‌، ص‌ 110ـ 111). علی‌ * بن‌سهل‌ اصفهانی‌، صوفی‌ معروف‌ اصفهان‌، از اصحاب‌ اوست‌ (سلمی‌، ص‌ 233) و صوفیان‌ دیگر اصفهانی‌ در قرنهای‌ سوم‌ و چهارم‌ از پیروان‌ او به‌ شمار می‌آیند. وی‌ جدّ مادری‌ پدر ابونعیم‌ اصفهانی‌ بوده‌ است‌ (ابونعیم‌، 1931ـ 1934، ج‌2، ص‌ 93). عبدالله‌بن‌محمدبن‌ حیّان‌ معروف‌ به‌ ابوشیخ‌ (274ـ 369) مورخ‌ مشهور، همراه‌ پدرش‌ او را بارها دیده‌ بوده‌ است‌ و در کتاب‌ طبقات‌ المحدثین‌ باصبهان‌ او را مستجاب‌الدعوه‌ خوانده‌ و سخنانی‌ از او نقل‌ کرده‌ است‌ (ج‌ 3، ص‌ 172). ابومنصور * اصفهانی‌ (ص‌ 41) نیز خود را در تصوّف‌ پیرومکتب‌ وی‌ می‌داند. خواجه‌ عبدالله‌ انصاری‌ او را پیرو مذهب‌ احمدبن‌ حنبل‌ دانسته‌ است‌ (ص‌ 111).بنّا در جوانی‌ به‌ جمع‌آوری‌ و کتابت‌ حدیث‌ مایل‌ شد و علاوه‌ بر مشایخ‌ اصفهان‌ با مشایخ‌ شهرهای‌ دیگر از جمله‌ شام‌ و بصره‌ نیز ملاقات‌ کرد. عدة‌ مشایخ‌ او را تا ششصد تن‌ ذکر کرده‌اند. سپس‌ به‌ تصوف‌ روی‌ آورد و در 245 راهی‌ مکه‌ شد. در این‌ هنگام‌ وی‌ هنوز جوان‌ بود. در یکی‌ از سفرهایش‌ همراه‌ ابوتراب‌ نخشبی‌ * بوده‌ و گفته‌اند که‌ فتح‌ * موصلی‌ (متوفی‌ 225) را نیز ملاقات‌ کرده‌ است‌ (ابونعیم‌، 1931ـ1934، ج‌2، ص‌220؛ ابن‌جوزی‌، ج‌4، ص‌83؛ ابن‌مُلَقِّن‌، ص‌ 404؛ جامی‌، ص‌ 105؛ ابونصر سرّاج‌، ص‌ 325ـ326؛ انصاری‌، همانجا؛ پورجوادی‌، ص‌ 11).محمدبن‌ یوسف‌ مانند ملامتیان‌ نیشابور و پاره‌ای‌ از صوفیان‌ به‌ کسب‌ معتقد بود و از راه‌ بنّایی‌ امرار معاش‌ می‌کرد و به‌ همین‌ دلیل‌ بنّا خوانده‌ شده‌ است‌. روزها بنّایی‌ می‌کرد و چنانکه‌ گفته‌اند شبها تا صبح‌ در کوهی‌ نزدیک‌ اصفهان‌ به‌ عبادت‌ می‌پرداخت‌ و از خدا طلب‌ معرفت‌ می‌کرد (پورجوادی‌، همانجا). او در 286 وفات‌ یافت‌ و در اصفهان‌ در محلة‌ روشاباد (امروزه‌: خواجوی‌ قدیم‌) به‌ خاک‌ سپرده‌ شد (ابونعیم‌، 1931ـ1934، ج‌ 2، ص‌ 93، 220؛ مهدوی‌، ص‌ 111).بنّا در زمان‌ حیات‌ نزد صوفیان‌ بغداد معروف‌ بود. جنید بغدادی‌ در نامه‌ای‌ که‌ به‌ علی‌بن‌ سهل‌ اصفهانی‌ نوشت‌ از او خواست‌ تا از شیخ‌ خود، محمدبن‌یوسف‌، سؤال‌ کند که‌ چه‌ چیز بر او غالب‌ است‌. علی‌بن‌ سهل‌ پرسید و شیخ‌ در پاسخ‌ آیة‌ 21 سورة‌ یوسف‌ را تلاوت‌ کرد که‌ می‌فرماید: «واللّه‌ غالب‌ علی‌ امره‌» (جامی‌، همانجا؛ پورجوادی‌، ص‌ 12). بنّا در حدیث‌ و زهد و تصوف‌ صاحب‌ تألیفاتی‌ بوده‌ و ابوشیخ‌ می‌نویسد که‌ آنها را دیده‌ است‌ (ابوشیخ‌، همانجا). عناوین‌ کتابهای‌ منسوب‌ به‌ او عبارت‌ است‌ از: کتاب‌ السنة‌ ( فی‌الاعمال‌ )؛ بستان‌العارفین‌ (ابومنصور اصفهانی‌؛ انصاری‌، همانجاها)؛ معاملات‌ القلوب‌ و کتاب‌ الصبر (صفدی‌، ج‌5، ص‌ 244). از او سخنانی‌ در باب‌ معرفت‌ و علم‌ بر جای‌ مانده‌ است‌ (رجوع کنید به ابونعیم‌، 1387، ج‌ 10، ص‌ 402ـ403). بنّا را نباید با زاهد اصفهانی‌ قرن‌ دوم‌، محمدبن‌یوسف‌بن‌ معدان‌بن‌ سلیمان‌ معروف‌ به‌ «عروس‌ الزهّاد» (متوفی‌ 184) اشتباه‌ کرد؛ اشتباهی‌ که‌ انصاری‌ (همانجا) کرده‌ است‌.منابع‌: ابن‌جوزی‌، صفة‌ الصفوة‌ ، چاپ‌ محمود فاخوری‌ و محمد رواس‌ قلعه‌جی‌، حلب‌ 1389ـ1393/ 1969ـ1973؛ ابن‌مُلَقِّن‌، طبقات‌ الاولیاء ، چاپ‌ نورالدین‌ شریبه‌، بیروت‌ 1406/1986؛ عبدالله‌بن‌ محمد ابوشیخ‌، طبقات‌ المحدثین‌ باصبهان‌ و الواردین‌ علیها ، چاپ‌ عبدالغفار سلیمان‌ بنداری‌ و کسروی‌ حسن‌، بیروت‌ 1409؛ معمربن‌ احمد ابومنصور اصفهانی‌، کتاب‌ المنهاج‌ والمسائل‌ والوصیة‌ ، چاپ‌ نصرالله‌ پورجوادی‌، معارف‌ ، دورة‌ 6، ش‌ 3 (آذر ـ اسفند 1368)؛ عبدالله‌بن‌ علی‌ ابونصر سراج‌، کتاب‌ اللمع‌ فی‌ التصوف‌ ، چاپ‌ رینولد آلن‌ نیکلسون‌، لیدن‌ 1914؛ احمدبن‌ عبدالله‌ ابونعیم‌، حلیة‌ الاولیاء و طبقات‌ الاصفیاء ، بیروت‌ 1387/1967؛ همو، کتاب‌ ذکر اخبار اصبهان‌ ، چاپ‌ سون‌ ددرینگ‌، لیدن‌ 1931ـ1934، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ عبدالله‌بن‌ محمد انصاری‌، طبقات‌ الصوفیة‌ ، با تصحیح‌ و حواشی‌ عبدالحی‌ حبیبی‌ قندهاری‌، چاپ‌ حسین‌ آهی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ نصرالله‌ پورجوادی‌، «گزارشهای‌ ابومنصور اصفهانی‌ در سیر السلف‌ و نفحات‌ الانس‌»، معارف‌ ، دورة‌ 14، ش‌ 3 (آذر ـ اسفند 1376)؛ عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامی‌، نفحات‌ الانس‌ ، چاپ‌ محمود عابدی‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمدبن‌ حسین‌ سلمی‌، طبقات‌ الصوفیة‌ ، چاپ‌ نورالدین‌ شریبه‌، قاهره‌ 1389/1969؛ خلیل‌بن‌ ایبک‌ صفدی‌، کتاب‌ الوافی‌ بالوفیات‌ ، ج‌ 5، چاپ‌ س‌. دیدرینغ‌، ویسبادن‌ 1389/1970؛ مصلح‌الدین‌ مهدوی‌، تذکرة‌ القبور،یا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان‌ ، اصفهان‌ 1348 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نصرالله پورجوادی

حوزه موضوعی

فلسفه

قرآن و حدیث

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده