البنا حسن
معرف
بنیانگذار و رهبر کل‌ جمعیّت‌ اسلامی‌ اخوان‌المسلمین‌
متن
البنّا، حسن‌ ، بنیانگذار و رهبر کل‌ جمعیّت‌ اسلامی‌ اخوان‌المسلمین‌. در رمضان‌ 1324/اکتبر 1906 در دهکدة‌ محمودیه‌ در دلتای‌ نیل‌، از نواحی‌ بحیرة‌ مصر، به‌دنیا آمد ( موسوعة‌السیاسة‌ ، ذیل‌ «حسن‌البنا»؛ علی‌ بابائی‌، ج‌ 3، ص‌ 54). پدرش‌، احمدبن‌ عبدالرحمان‌بن‌ محمدالبنا ساعاتی‌، علاوه‌ بر امامت‌ جماعت‌ مسجد دهکده‌، به‌ علوم‌ اسلامی‌ نیز وقوف‌ داشت‌ و در این‌ زمینه‌ بدایع‌المسند فی‌ جمع‌ و ترتیب‌ مسند الشافعی‌ و السنن‌ را با شرح‌ و توضیح‌ نوشت‌ و قسمتی‌ از مسندات‌ چهار امام‌ مذاهب‌ مختلف‌ و از جمله‌ مسند احمدبن‌ حنبل‌ را به‌نام‌ الفتـح‌ الرّبانی‌ فی‌ ترتیـب‌ مسند الامام‌ احمدالشیبانی‌ تنظیم‌ نمود و تفسیری‌ به‌نام‌ بلوغ‌الامانی‌ من‌ اسرارالفتح‌ الربّانی‌ بر آن‌ نوشت‌ (حسینی‌، ص‌ 56 ـ57). ویژگیهای‌ علمی‌ و دینی‌ پدر تأثیر بسزایی‌ در شخصیت‌ البنا برجای‌ گذاشت‌. او حفظ‌ و قرائت‌ قرآن‌ را نزد پدر آموخت‌ و در طول‌ عمر خود از کتابخانة‌ غنی‌ او که‌ مشتمل‌ بر کتابهای‌ مذهبی‌، حدیث‌ و تفسیر قرآن‌ بود استفادة‌ شایانی‌ برد (همان‌، ص‌57).البنا با روحیة‌ برخوردار از آموزشهای‌ مذهبی‌ خانواده‌ و با نبوغی‌ که‌ در مدیریت‌ و سازماندهی‌ داشت‌، در مدرسه‌، رئیس‌ «جمعیة‌ الاخلاق‌الادبیة‌» شد و به‌دنبال‌ آن‌ با کمک‌ سایر محصلان‌ «جمعیة‌ منع‌المحرمات‌» را برپا کرد (همان‌، ص‌ 29؛ بنّا، ص‌ 16ـ17). در نوجوانی‌، در 1339، وارد «مدرسة‌المعلمین‌ الاولیه‌» (دانشسرای‌ مقدماتی‌ معلمان‌)، در دَمَنهور شد و از همان‌ زمان‌ با شرکت‌ در مراسم‌ صوفیان‌ فرقة‌ «حصافیه‌» و مشاهدة‌ روحیة‌ آزادمنشانه‌ و تواضع‌ و ادب‌ اعضای‌ آن‌، به‌این‌ فرقه‌ علاقه‌مند شد و در رمضان‌ 1341 رسماً به‌سلک‌ این‌ طریقت‌ درآمد و تقریباً در تمامی‌ مدت‌ زندگیش‌، پیوند خود را با جوانان‌ این‌ فرقه‌ حفظ‌ کرد. آموزشهای‌ معنوی‌ این‌ فرقه‌، بویژه‌ شخصیت‌ شیخ‌ ایشان‌، عبدالوهاب‌ حصافی‌، تأثیر بسزایی‌ بر البنا گذاشت‌ (حسینی‌، ص‌ 58ـ60؛ بنّا، ص‌ 25).البنا در کنار تحصیل‌ و بر مبنای‌ جنبه‌های‌ عملی‌ شیوة‌ صوفی‌گرایانه‌اش‌، انجمن‌ خیریّه‌ای‌ به‌نام‌ «الجمعیة‌ الحصافیة‌ الخیریة‌» بنیان‌ گذاشت‌ که‌ می‌باید آن‌ را منشأ شکل‌گیری‌ «اخوان‌المسلمین‌ * » دانست‌. این‌ جمعیت‌ با مفاسد اخلاقی‌ و آثار سوء فعالیت‌ گروههای‌ تبشیری‌ مسیحی‌ مبارزه‌ می‌کرد (حسینی‌، ص‌61؛ بنّا، همانجا؛ موسوعة‌السیاسة‌ ، همانجا).پس‌ از اتمام‌ دورة‌ تحصیلات‌ در دانشسرای‌ مقدماتی‌ معلمان‌، در شانزده‌ سالگی‌ به‌ قاهره‌ رفت‌ تا در دارالعلوم‌ که‌ مؤسس‌ آن‌ محمد عبده‌ * بود و محمد رشیدرضا * نیز تا زمان‌ مرگش‌ (1314 ش‌/ 1935) در آنجا تدریس‌ می‌کرد، تحصیل‌ کند ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، ذیل‌ مادّه‌). البنا علاوه‌ بر مطالعات‌ درسی‌، به‌مطالعات‌ خارج‌ از آن‌ نیز علاقه‌ نشان‌ می‌داد وی‌ دارای‌ حافظه‌ای‌ بسیار قوی‌ بود به‌ طوری‌ که‌ مجموعة‌ زیادی‌ شعر و نثر را از حفظ‌ داشت‌ و با ادبیات‌ عرب‌، حدیث‌، علوم‌ دینی‌، و فقه‌ مذاهب‌ اسلامی‌ آشنایی‌ داشت‌ (حسینی‌، ص‌ 62ـ63).البنا در قاهره‌ نیز عضو «جمعیة‌ مکارم‌ اخلاق‌الاسلامیة‌» شد، و همچنین‌ به‌ «جمعیة‌ الشُبّانِ المسلمین‌» (انجمن‌ جوانان‌ مسلمان‌) پیوست‌. در ضمن‌، به‌تربیت‌ گروهی‌ از دانشجویان‌ دانشگاه‌ ازهر و دارالعلوم‌ برای‌ سخنرانی‌ در مساجد، قهوه‌خانه‌ها و اجتماعات‌ عمومی‌ همت‌ گماشت‌ و آنان‌ را سازماندهی‌ کرد (بنا، ص‌60ـ61).به‌ دنبال‌ غیردینی‌ شدن‌ جامعة‌ ترکیه‌ در زمان‌ آتاتورک‌ * و ظهور روزافزون‌ اندیشه‌های‌ غیردینی‌ و مادی‌ در جامعة‌ مصر، البنّا ضمن‌ حفظ‌ تماس‌ خود با رشیدرضا و مجلة‌ علمی‌ و دینی‌ المنار ، و همچنین‌ تماس‌ دائم‌ با فرید وجدی‌ (1254ـ 1333 ش‌/ 1875ـ1954) که‌ از افکار و کتابهای‌ او تأثیر می‌پذیرفت‌ (حسینی‌، ص‌25)، با گروهی‌ از مردان‌ مذهبی‌ و سرشناس‌ مجلة‌ اسلامی‌ الفتح‌ و بعدها «جمعیة‌ الشُبّان‌ المسلمین‌» (انجمن‌ جوانان‌ مسلمان‌) را برای‌ مقابله‌ با اندیشة‌ مادی‌ و ضددینی‌ راه‌اندازی‌ کرد (بنا، ص‌72ـ73؛ حسینی‌، ص‌30؛ > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا).البنا در 1306ش‌/1927 پس‌ از اتمام‌ تحصیلات‌، معلم‌ دولتیِ شهر اسماعیلیه‌، که‌ تحت‌ تأثیر مستقیم‌ استعمار انگلستان‌ بود، شد. در آنجا نیز از تلاش‌ برای‌ نشر افکار اسلامی‌ دست‌ برنداشت‌ و سعی‌ کرد تا اندیشة‌ خود را به‌میان‌ توده‌های‌ مردم‌ برد، و به‌ وعظ‌ و تبلیغ‌ در اجتماعات‌ و قهوه‌خانه‌ها پردازد. در همین‌ شهر اسماعیلیه‌ بود که‌ او در اسفند 1306/ مارس‌ 1928 جمعیت‌ «اخوان‌ المسلمین‌» (الاخوان‌ المسلمون‌) را با شش‌ عضو طرفدار و شاگردان‌ محلی‌، تشکیل‌ داد (حسینی‌، ص‌31؛ بنا، ص‌98ـ100). با تأسیس‌ اخوان‌المسلمین‌، البنا فعالیتهای‌ خود را که‌ شامل‌ احیای‌ احکام‌ و شعائر مذهبی‌، مبارزه‌ با فسق‌ و فجور و بی‌بند و باری‌، از بین‌ بردن‌ روحیة‌ شک‌ و بی‌اعتقادی‌ بود گسترش‌ داد (کدیور، ص‌131) و برای‌ عملی‌ کردن‌ آن‌، یک‌ مسجد، و در کنار آن‌ آموزشگاه‌ اسلامی‌ حِرا را با شیوة‌ آموزشی‌ خاص‌، و نیز مدرسة‌ «امهات‌المؤمنین‌» را برای‌ آموزش‌ دینی‌ دختران‌ احداث‌ کرد و بعدها، برای‌ بسط‌ افکار و عقاید خود، روزنامه‌ای‌ به‌عنوان‌ اخوان‌المسلمین‌ منتشر کرد (بنا، ص‌110، 130، 210؛ زرکلی‌، ج‌ 2، ص‌ 183ـ184). تأسیس‌ اخوان‌ المسلمین‌ نقطة‌ عطفی‌ در زندگی‌ البنا بود و از آن‌ پس‌، زندگی‌ او با این‌ جمعیت‌ درآمیخت‌.با تلاشهای‌ مستمر او، اخوان‌ روز به‌ روز گسترش‌ یافت‌، و شعبه‌های‌ آن‌ در شهرهای‌ مختلف‌ از چهار شعبه‌ در 1308ش‌/ 1929 به‌هزار شعبه‌ در 1327ش‌/1948 رسید و بین‌ 1325ـ 1327 ش‌/ 1946ـ1948 نیز شعبه‌هایی‌ در فلسطین‌، سودان‌، عراق‌ و سوریه‌ دایر شد ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا؛ برای‌ اطلاعات‌ بیشتر دربارة‌ تأثیر اخوان‌المسلمین‌ و افکار و آرای‌ حسن‌البنّا بر متفکران‌ کشورهای‌ اسلامی‌، بویژه‌ در خاورمیانه‌ و ایران‌ رجوع کنید به «اخوان‌ المسلمین‌»).اخوان‌المسلمین‌ بتدریج‌ به‌یکی‌ از قدرتمندترین‌ سازمانهای‌ مصر تبدیل‌ شد، و توانست‌ حمایت‌ مردمی‌ را چنان‌ سازماندهی‌ کند که‌ هیچ‌ جنبش‌ اسلامی‌ دیگری‌ در قرون‌ اخیر قادر به‌ آن‌ نبوده‌ است‌ (دکمجیان‌، ص‌123ـ124). عامل‌ دیگری‌ که‌ بر محبوبیت‌ اخوان‌ افزود و به‌ رویکرد این‌ سازمان‌ به‌فعالیتهای‌ سیاسی‌ قوت‌ بخشید ناآرامیهای‌ فلسطین‌ و دفاع‌ از حقوق‌ فلسطینیان‌ در مقابل‌ صهیونیسم‌ بود ( د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌؛ آقائی‌ و صفوی‌، ص‌ 40). این‌ در حالی‌ بود که‌ البنا از زمان‌ تأسیس‌ اخوان‌ تا جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، نه‌ تنها خود از مداخله‌ در سیاست‌ دوری‌ می‌کرد بلکه‌ به‌پیروانش‌ نیز چنین‌ توصیه‌ای‌ می‌نمود، اما این‌ به‌معنای‌ رضایت‌ او از جریان‌ تحولات‌ سیاسی‌ جهان‌ اسلام‌ نبود (خدّوری‌، ص‌88). با شروع‌ ناآرامیهای‌ فلسطین‌، مداخلة‌ فعال‌ اخوان‌المسلمین‌ در امور سیاسی‌، با مقالة‌ البنا در اولین‌ شمارة‌ النذیر در خرداد 1317/ مه‌ 1938، آغاز شد (آقائی‌ وصفوی‌، ص‌ 40). بعد از جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، البنا در مقاله‌ای‌ به‌تاریخ‌ 27 فروردین‌ 1325/16 آوریل‌ 1946 با عنوان‌ «الاسلام‌، سیاسةٌ و حکم‌» اعلام‌ کرد که‌ مسلمان‌ نمی‌تواند از پرداختن‌ به‌مسائل‌ سیاسی‌ و امور و شئون‌ امت‌ اسلامی‌ غافل‌ باشد (کدیور، ص‌ 132، به‌ نقل‌ از خلف‌الله‌)، و نیز در تعریفی‌ از اخوان‌المسلمین‌، ضمن‌ برشمردن‌ ویژگیهای‌ گوناگون‌ این‌ سازمان‌ آن‌ را یک‌ گروه‌ سیاسی‌ خواند (آقائی‌ وصفوی‌، ص‌ 18، به‌ نقل‌ از کارپات‌).در اوایل‌ زمستان‌ 1327/اواخر 1948، اخوان‌ بزرگترین‌ خطر برای‌ پادشاهی‌ مصر تشخیص‌ داده‌ شد و تلاشهای‌ شخصی‌ البنا برای‌ مذاکره‌ با دولت‌ نُقراشی‌پاشا، زمانی‌ که‌ نخست‌وزیر تمام‌ اوقات‌ خود را صرف‌ مبارزه‌ با اخوان‌المسلمین‌ می‌کرد، ناموفق‌ ماند (دکمجیان‌، ص‌126). البنا در «القول‌الفصل‌»، تصمیم‌ نخست‌وزیر به‌انحلال‌ اخوان‌ را ناشی‌ از فشار انگلستان‌ و یهودیان‌ و آمریکا عنوان‌ کرد و در پایان‌ مقاله‌اش‌ نوشت‌ که‌ حکومت‌ درصدد ترور اوست‌ (کدیور، ص‌ 132ـ133، به‌نقل‌ از نفیسی‌). پیش‌بینی‌ البنا صحیح‌ بود و بالاخره‌ در پی‌ ترور نقراشی‌ در 7 دی‌ 1327/ 28 دسامبر 1948، موج‌ ترور اعضای‌ اخوان‌ به‌ راه‌ افتاد و به‌ ترور البنا در 23بهمن‌ 1327/12 فوریة‌ 1949 به‌ دست‌ عوامل‌ دولت‌، منجر شد (کدیور، ص‌ 133).البنا در طول‌ زندگی‌ کوتاه‌ و پر تلاش‌ خود کوشید تا نمونه‌ای‌ از جامعة‌ صدراسلام‌ را به‌نمایش‌ گذارد. به‌نظر البنا، کمال‌ مطلوب‌ اسلامی‌ در اولین‌ نسل‌ مسلمانان‌ نهفته‌ بود؛ دوره‌ای‌ که‌ اصول‌ قرآن‌ مراعات‌ می‌گردید و فارغ‌ از تشخص‌ ملیتها، اسلام‌ تنها «ملیت‌» محسوب‌ می‌شد. به‌نظر او، بین‌ جوامع‌ موجود اسلامی‌ و اسلام‌ واقعی‌ فاصله‌ای‌ افتاده‌ بود که‌ عقب‌ماندگی‌ مسلمانان‌ را موجب‌ شده‌ بود. به‌همین‌ دلیل‌، او در صدد احیای‌ اسلام‌ بود تا نه‌ تنها مسلمانان‌ را از چنگ‌ جهانخواران‌ رهایی‌ بخشد بلکه‌ انسانیت‌ را نیز زنده‌ کند. او معتقد بود که‌ به‌جای‌ فلسفه‌ و مادیگری‌ اروپا، این‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ اسلام‌ است‌ که‌ باید پذیرفته‌ شود (سعید علی‌ و ونر، ص‌ 339ـ340).البنا با «جدایی‌ دین‌ از سیاست‌ * » (سکولاریسم‌) و نیز ملی‌گرایی‌ غیردینی‌ که‌ نقشة‌ آن‌ را در 1299 ش‌/ 1920 ساطع‌ الحُصْری‌ * ریخت‌ و میشل‌ عفلق‌ * در 1319 ش‌/ 1940 آن‌ را در سوریه‌ اعمال‌ کرد، بشدت‌ مخالف‌ بود. همچنین‌ دربارة‌ عرب‌گرایی‌ بر این‌ عقیده‌ بود که‌ اسلام‌ هیچگونه‌ مرز جغرافیایی‌، یا اختلافات‌ نژادی‌ یا شهروندی‌ را به‌رسمیت‌ نمی‌شناسد. البنا تمام‌ مسلمانان‌ را یک‌ «امت‌» و کشورهای‌ مسلمان‌ را تنها یک‌ کشور می‌دانست‌، به‌همین‌ دلیل‌، گرایشهای‌ ناسیونالیستی‌ جدید، بویژه‌ فاشیسم‌ و نازیسم‌ را محکوم‌ کرد ( > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجا).البنا همچنین‌ در حوزة‌ اقتصاد به‌تبلیغ‌ برخی‌ اصول‌ اساسی‌ عدالت‌ اجتماعی‌ اسلام‌ پرداخت‌. او عقیده‌ داشت‌ عدالت‌ اجتماعی‌ نه‌تنها حاصل‌ تفکر سالم‌ و کارهای‌ نیک‌ فردی‌، بلکه‌ برخاسته‌ از نهادها، مداخلة‌ دولت‌، و از طریق‌ اخذ مالیات‌ بر درآمد و ثروت‌ است‌ که‌ شامل‌ مالیاتهای‌ تصاعدی‌ نیز می‌شود (همانجا).سخنرانیهای‌ البنا پس‌ از مرگ‌ او در مجموعه‌ای‌ با عنوان‌ «مذکَرات‌ الدعوة‌ و الداعیة‌» و نیز مجموعة‌ نامه‌های‌ او با عنوان‌ «مجموعة‌ رسائل‌ الامام‌ الشهید حسن‌البنا» به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (زرکلی‌؛ > دایرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آکسفورد < ، همانجاها).منابع‌: بهمن‌ آقائی‌ و خسرو صفوی‌، اخوان‌المسلمین‌ : تاریخ‌ پیدایش‌، تحولات‌ و فعالیت‌های‌ جنبش‌ اخوان‌المسلمین‌ در یک‌ قرن‌ اخیر ، تهران‌ 1365ش‌؛ حسن‌ بنّا، خاطرات‌ زندگی‌ حسن‌البنّا ، ترجمة‌ ایرج‌ کرمانی‌، تهران‌ 1367ش‌؛ اسحاق‌ موسی‌ حسینی‌، اخوان‌ المسلمین‌ : بزرگترین‌ جنبش‌ اسلامی‌ معاصر ، ترجمة‌ هادی‌ خسروشاهی‌، تهران‌ 1375ش‌؛ مجید خدّوری‌، گرایشهای‌ سیاسی‌ در جهان‌ عرب‌ ، ترجمة‌ عبدالرحمان‌ عالم‌، تهران‌ 1366ش‌؛ هرایر دکمجیان‌، جنبشهای‌ اسلامی‌ در جهان‌ عرب‌ ، ترجمة‌ حمید احمدی‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ خیرالدین‌ زرکلی‌، الاعلام‌ ، بیروت‌ 1986؛ غلامرضا علی‌ بابائی‌، فرهنگ‌ تاریخی‌ ـ سیاسی‌ ایران‌ و خاورمیانه‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ جمیله‌ کدیور، مصر از زاویه‌ای‌ دیگر ، تهران‌ 1373 ش‌؛ موسوعة‌ السیاسة‌ ، چاپ‌ عبدالوهاب‌ کیالی‌، بیروت‌ 1979ـ1994؛EI 2 , s.v." A l-Banna ¦ Ý " (by J. M. B. Jones); The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York 1995, s.v. "Banna ¦ Ý , Hasan" (by Oliver Carrإ); Abd al-Monein Said Aly and Manfred W. Wenner, "Modern Islamic reform movements: the Muslim brotherhood in contemporary Egypt", The Middle East Journal , vol. 36, no. 3 (Summer 1982).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم آسایش طلب طوسی

حوزه موضوعی

تاریخ اجتماعی

اسلام معاصر

رده های موضوعی
جلد 4
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده