حریملاء
معرف
شهرى در منطقه نجد عربستان سعودى
متن
حُرَیمِلاء، شهرى در منطقه نجد عربستان سعودى. حریملاء در َ8 ْ25 عرض شمالى و َ8 ْ46 طول شرقى، در 86 کیلومترى شمال‌غربى شهر ریاض (پایتخت عربستان سعودى)، در شمال‌غربى شهر سَدوس در وادى حَنیفه، میان اقلیم سُدَیر و اقلیم عارض، واقع است.آب و هواى آن گرم و بیابانى است. میانگین دماى این شهر از حدود ْ14 در ماههاى سرد تا ْ35 در ماههاى گرم متغیر است (رجوع کنید به اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 187؛ امارة حریملاء، قسم 1، ص 147ـ153). میانگین بارش سالیانه آن به حدود 120 میلیمتر می‌رسد که مقدار ناچیزى است و براى جبران آن، سدّى در نزدیکى شهر ساخته شده است (امارة حریملاء، قسم1، ص169؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 78ـ 79). حریملاء، به‌سبب خاک حاصلخیز و چاههاى عمیق، داراى کشاورزى مناسب و نخلها و درختان میوه و محصولات متنوع است (رجوع کنید به خزعل، ص14ـ15؛ حافظ وهبه، ص51؛ کحّاله، ص 104).بنیان‌گذارى شهر را به آل‌مبارک، شاخه‌اى از آل‌ربّاع (از قبایل عَنزه) نسبت داده‌اند. آل مبارک نفوذ خود را بر این شهر تا 1344ش حفظ کردند، هرچند قبایلى چون سُبَیع، دَواسِر، بنوتمیم و قحطان نیز در شهر حضور داشتند (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).در منابع، حریملاء به صورتهاى حُرَیمَله، حُرَیمِله، حَرمَله و حَرْمَلاء نیز ضبط شده است (رجوع کنید به سعدبن عبداللّه‌بن جنیدل، قسم 1، ص370ـ371؛ ریحانى، ج 2، ص 491؛ کحّاله، ص 96؛ حافظ وهبه، ص 49؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 208ـ209). نام حرملاء در برخى منابع ادبى کهن دیده می‌شود (براى نمونه رجوع کنید به اوس‌بن حجر، ص 111؛ نیز رجوع کنید به امارة حریملاء، قسم 2، ص 29). ابوعبید بکرى (ج 2، ص440) نیز به حَرْمَلاء اشاره کرده که ظاهراً همان حریملاء است (امارة حریملاء، قسم 2، ص 28ـ29). این شهر، که گاهى با نواحى پیرامون به‌طور کلى شَعیب خوانده می‌شود (عبداللّه‌بن محمدبن خمیس، ص 14؛ د. اسلام، همانجا)، در منابع جدید به صورت حریملاء یا حریملا ذکر شده است (رجوع کنید به عثمان‌بن عبداللّه، ج 1، ص 8؛ فؤاد حمزه، ص 75؛ فیلبى، ص 83؛ امارة حریملاء، 1406).حریملاء از دیرباز قلمرو امیران شهر عُیینه* بود (خزعل، ص 71). آبادانى و رونق این شهر از سده نهم، و به هنگام ورود یوسف ابوریشه (رئیس یکى از قبایل) به این سرزمین، آغاز شد. وى با حفر چاه و ساختن دژ، در آبادانىِ حریملاء کوشید. در نیمه سده یازدهم، که گروههاى دیگرى به حریملاء رفتند، آبادانى بیشترى در آن صورت گرفت (امارة حریملاء، قسم2، ص29ـ30).حریملاء از شهرهاى مهم وهابیون و سعودیها به‌شمار می‌رود. این شهر از نخستین شهرهایى بود که محمدبن سعود (نخستین فرمانرواى آل‌سعود، متوفى 1179) به آن توجه کرد و پس از وى، محمدبن عبدالوهاب (مؤسس فرقه وهابى)، در حریملاء اقامت گزید و دعوتش را به دیگر مناطق اعلام کرد (خزعل، ص 72ـ76؛ فیلبى، ص 81؛ رنتز، ص 55؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 44ـ45، 47،51). حملات گوناگونى که از نیمه دوم سده دوازدهم به حریملاء شد، موجب گردید تا چند بارو دور شهر بنا گردد (رجوع کنید به امارة حریملاء، قسم 2، ص 31؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). در سده‌هاى اخیر نیز بارها در این شهر جنگهاى داخلى و خارجى روى داده است (رجوع کنید به فیلبى، ص 72ـ74، 97، 105ـ 106، 339، 394). در 1309 حریملاء در معرض کشمکشهاى محمدبن رشید (حاکم حائل) و عبدالرحمان‌بن فیصل (از امراى سعودى) قرار گرفت (رجوع کنید به حافظ وهبه، ص 237) و سرانجام در 1340، عبدالعزیزبن سعود (مؤسس عربستان سعودى) آن را تصرف کرد (رجوع کنید به الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 208).جمعیت حریملاء، به سبب جنگهاى متعدد، همواره در نوسان بوده، اما به طور کلى سیر صعودى داشته است. در اواخر سده سیزدهم/ نوزدهم، حریملاء 465 خانه داشت که بیشتر ساکنان آن از قبایل عَنزه، بنی‌تمیم، بنی‌هاجر و سُبَیع بودند (لاریمر، ج 7، ص 172). در سده چهاردهم/ بیستم، حریملاء از شهرهاى مهم امارت وَشْم و تابع عارض در نجد بود و بالغ بر سه‌هزار تن جمعیت داشت (کحّاله، ص 103ـ104؛ حافظ وهبه، ص 51؛ فؤاد حمزه، ص 74ـ75). داوتى در نیمه اول همین سده آن را شهرى پرجمعیت وصف کرده است (ج 2، ص 396). در 1379ش/2000، جمعیت آن به بیش از یازده هزار تن رسید (امارة حریملاء، قسم 1، ص 275). امروزه این شهر مرکز یکى از شهرستانهاىِ (محافظه‌هاى) استانِ (منطقه) ریاض است (رجوع کنید به اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 15).در حریملاء آثار متعددى وجود دارد، از جمله مسجدجامع، خانه محمدبن عبدالوهاب (رجوع کنید به امارة حریملاء، قسم 2، ص 98)، آثار باروى ابوریشه از سده نهم، بقایاى دژ حسیان از نیمه دوم سده یازدهم، و آثارى از دژهاى عقده از اوایل سده دوازدهم و بلد یا جماعه از نیمه دوم این سده (همان، قسم 2، ص 24). در سده سیزدهم نیز دژ بزرگى بر فراز تپه‌اى در شهر بنا شد که از لحاظ معمارى بسیار ارزشمند است (حافظ وهبه؛ لاریمر، همانجاها). علاوه بر اینها، حریملاء یک بازار کوچک نیز داشته است (لاریمر، همانجا).منابع : الاطلس‌التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ریاض: دارة الملک عبدالعزیز، 1421 /2000؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، 1420/ 2000؛ امارة حریملاء، ریاض: جامعة الامام محمدبن سعود الاسلامیة، 1406/ 1986؛ اوس‌بن حجر، دیوان، چاپ محمدیوسف نجم، بیروت 1399/ 1979؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقّا، بیروت 1403/1983؛ حافظ وهبه، جزیرةالعرب فى القرن العشرین، ]قاهره ?1375/ 1956[؛ حسین خلف خزعل، حیاةالشیخ محمدبن عبدالوهاب، بیروت 1968؛ امین ریحانى، ملوک العرب، بیروت [?1343/ 1924[؛ سعدبن عبداللّه‌بن جنیدل، المعجم الجغرافى للبلاد العربیة السعودیة: عالیة نجد، قسم 1، ریاض ]1398/ 1978[؛ عبداللّه‌بن محمدبن خمیس، المجاز بین الیمامة و الحجاز، ریاض 1390/ 1970؛ عثمان‌بن عبداللّه، عنوان المجد فى تاریخ نجد، ریاض: مکتبة الریاض الحدیثة، ]بی‌تا.[؛ فؤاد حمزه، قلب جزیرةالعرب، ریاض 1388/ 1968؛ هرى سنت جان بریجر فیلبى، العربیة السعودیة، تعریب عاطف فالح یوسف، چاپ فهدبن عبداللّه سماوى و دیگران، ریاض 1422/ 2002؛ عمررضا کحّاله، جغرافیة شبه‌جزیرة العرب، چاپ احمدعلى، مکه 1384/1964؛Charles Montagu Doughty, Travels in Arabia deserta, London 1927; EI2, s.v. "Huraymila" (by J. Mandaville); J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Oman, and central Arabia, Buckinghamshire 1986; George Rentz, "Wahhabism and Saudi Arabia", in The Arabian Peninsula: society and politics, ed. Derek Hopwood, London: George Allen and Unwin, 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده