حریق
معرف
حَریق،# محافظه (شهرستان) و شهرى در منطقه ادارىِ (استان) ریاض، در مشرق عربستان سعودى.
متن
حَریق، محافظه (شهرستان) و شهرى در منطقه ادارىِ (استان) ریاض، در مشرق عربستان سعودى.1) محافظه حریق. در مشرق منطقه ادارى ریاض واقع است. رشته‌کوه علیه در آن امتداد دارد و رود حریق در آن جارى است. راه اصلى نَجْران ـ ریاض از محافظه حریق می‌گذرد. حریق در شمال با رشته‌کوه علیه از ناحیه عارض و در جنوب با کوههاى حلیه از شهر حُوطه جدا می‌شود (لاریمر، ج 8، ص 638ـ639). در رشته‌کوه علیه قلعه‌هایى به‌نام قرانیه/ قرونیه وجود دارد (همان، ج 8، ص 639). این منطقه براى پرورش میوه مناسب است (همان، ج 8، ص 641). قبیله هَزازِنَه و نیز عده‌اى از قبیله فضول در ناحیه حریق ساکن‌اند (فؤاد حمزه، ص 186، 195). تا پیش از 1040، ریاست منطقه حریق در دست قبیله قَواوره سُبَیع بود. در این سال، هزازنه شهر حریق را اشغال کردند (خزعل، ص 292؛ فیلبى، ص 13).2) شهر حریق، مرکز محافظه حریق. این شهر در حدود 155 کیلومترى جنوب‌غربى شهر ریاض، در َ37 ْ23 عرض شمالى و َ40 ْ46 طول شرقى واقع است. رشته‌کوه علیه در شمال شهر امتداد دارد. حریق با راهى فرعى به طول حدود 51 کیلومتر به شهر حوطه (یا حوطه بنی‌تَمیم) و سپس از آنجا با راه اصلى نَجران ـ ریاض مرتبط می‌شود (اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 195، 240، نقشه 15).گفته شده است بانى شهر حریق فردى به نام رشیدبن مسعودبن سعیدبن فاضل الهزانى الجلاسى بود. بعد از وى (پس از 1188) خاندانش، یعنى آل‌حمدبن رشیدبن مسعود، در آباد کردن حریق کوشیدند (خزعل، همانجا). در سده دوازدهم/ هجدهم، نیبور (ص 297) حریق را از بخشهاى ایالت خَرْج* در سرزمین نجد ذکر کرده است.در جنگ میان سعدون‌بن عُرَیعِر (امیر احساء) و عبدالعزیز پسر محمدبن سعود (حاکم درعیه) در 1178، اهالى حریق عریعر را در محاصره قلعه‌اى که عبدالعزیز در آن پناه گرفته بود یارى نمودند، ولى سرانجام، عبدالعزیز آنان را شکست داد (ابن‌غنام، ص 127).در 1188، هیئتى متشکل از محمدبن رشید هزانى، امیر حریق، و اعیان شهر به درعیه* رفتند و با محمدبن عبدالوهاب، مؤسس وهابیت، بیعت کردند (همان، ص141؛ خزعل، همانجا).در 1195، عبدالعزیز، که از 1179 حاکم درعیه شده بود، براى سرکوب مخالفان وهابیت به نواحى حریق و خرج لشکر کشید. در این سال نیز اهالى حریق سعدون‌بن عریعر را در جنگ با عبدالعزیز یارى نمودند. سعدون، که نتوانست عبدالعزیز را شکست دهد، دست از محاصره برداشت و اهالى حریق و دیگر هم‌پیمانان وى نیز متفرق شدند. سپس عبدالعزیز به یمامه و حریق حمله برد و آنجا را تصرف کرد (رجوع کنید به ابن‌غنام، ص 153؛ فیلبى، ص 71).خالدبن سعودبن عبدالعزیز در 1253، پس از تسخیر ریاض، در نامه‌اى به امیرحریق خواستار تسلیم حریق گردید، اما امیرحریق اعلام جنگ کرد و در نبردى که میان خالد و اهالى حریق و دیگر وادیها صورت گرفت، خالد شکست خورد و تسلیم گردید (مختار، ج 1، ص 288ـ291).در دوران حکومت عبدالعزیزبن عبدالرحمان‌بن فیصل (مؤسس سلطنت سعودى، حک : 1319ـ1372) هزازنه در منطقه حریق شورش کردند. عبدالعزیز براى سرکوب قیام به حریق رفت. هزازنه در قلعه خود پناه گرفتند. عبدالعزیز دو ماه آنان را محاصره کرد و چون نتیجه نگرفت، دستور داد تا در زیر قلعه نقبى به طول چهل ذراع بزنند و به پناهندگان هشدار داد که اگر تسلیم نشوند، قلعه را منفجر خواهد کرد. هزازنه تسلیم شدند. عبدالعزیز بزرگان و رهبران هزازنه را دستگیر کرد و با خود به ریاض برد و آنان را زندانى کرد، اما پس از مدتى با وساطت قاسم‌بن ثانى، امیر قطر، آنان را عفو کرد و اجازه داد به حریق بازگردند (فؤاد حمزه، ص 375؛ ریحانى، ص180ـ181).هزازنه در بازگشت، با عرائف (اولاد سعودبن فیصل‌بن ترکى) و مردم حوطه متحد شدند و به‌سوى حریق رفتند و سپس به قصرى که لشکریان ابن‌سعود در آن بودند حمله کردند و پس از هفت روز محاصره آنجا را گرفتند. ابن‌سعود، بعد از صلح با شریف‌حسین، حاکم مکه، با 200 ،1 مرد جنگى شهر حریق را در 1328 تصرف کرد و تمام هزازنیها را که در منازعه شرکت کرده بودند، به قتل رساند (ریحانى، ص 194ـ196).در اوایل سده چهاردهم/ بیستم، خراج سالیانه‌اى که حریق به امیر وهابى می‌پرداخت، پنج هزار دلار بود. در این زمان، جمعیت حریق چهار هزار تن ضبط شده (لاریمر، ج 8، ص 641)، اما احتمالاً در گذشته پرجمعیت‌تر بوده است. به عقیده اهالى، هجوم مصریان در کاهش جمعیت حریق مؤثر بوده است (رجوع کنید به همانجا). در همین دوران، حریق از توابع ایالت نجد (به مرکزیت ریاض) بود و حدود چهار هزار تن در آن به‌سر می‌بردند (حافظ وهبه، ص 48، 53). از حریق راههایى به شهر دَلَّم (حدود 120 کیلومترى شمال‌شرقى حریق) و شهر حائر (حدود 25 کیلومترى جنوب ریاض) منشعب می‌شد. حریق بازار کوچکى نیز داشته است (لاریمر، ج 8، ص 639ـ641).منابع : ابن‌غنام، تاریخ نجد، چاپ ناصرالدین اسد، بیروت 1405/ 1985؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، 1420/2000؛ حافظ وهبه، جزیرةالعرب فى القرن العشرین، ]قاهره ? 1375/ 1956[؛ حسین خلف خزعل، حیاة الشیخ محمدبن عبدالوهاب، بیروت 1968؛ امین ریحانى، تاریخ نجد الحدیث و ملحقاته، بیروت 1954؛ فؤاد حمزه، قلب جزیرةالعرب، ریاض [? 1352/ 1933[؛ صلاح‌الدین مختار، تاریخ المملکة العربیة السعودیة فى ماضیها و حاضرها، بیروت: دارمکتبة الحیاة، ]بی‌تا.[؛John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, 'Oman, and central Arabia, Buckinghamshire 1986; Carsten Niebuhr, Description de l'Arabie, Amsterdam 1774; Harry St. John Bridger Philby, Sa`udi Arabia, Beirut 1968; The Times atlas of the world, London: Times Books, 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد آرین نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده