حریزبن عبدالله سجستانی
معرف
فقیه و محدّث امامى قرن دوم
متن
حَریزبن عبداللّه سجستانى، فقیه و محدّث امامى قرن دوم. باتوجه به شهرت وى به کوفى و روایت او از مشایخ کوفه، احتمالا در کوفه به‌دنیا آمده است. کنیه او را ابومحمد (نجاشى، ص 144) و ابوعبداللّه (کشى، ص 385؛ نیز رجوع کنید به شوشترى، ج 3، ص 164) ذکر کرده‌اند. هرچند حریز به سجستانى شهرت داشته، ولى از موالى اَزْد، از قبایل ساکن در کوفه، بوده است. عقیلى (سفر2، ص 240) از یکى از محدّثان بصرى به نام ابوحریز عبداللّه‌بن حسین ازدى کوفى، که قاضى سجستان/ سیستان بوده، یاد کرده است که به نظر می‌رسد، با توجه به گرایشهاى شیعى این محدّث و کنیه‌اش، پدر حریز باشد (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج 1، ص 244)؛ البته ابن‌ماکولا (ج 2، ص 86) و ابن‌حجر عسقلانى (ج 3، ص 14) وى را قطعاً پدر حریز دانسته‌اند. نجاشى (همانجا) سبب شهرت حریز به سجستانى را اشتغال وى به تجارت روغن در سجستان دانسته، اما برقى (ص 41)، کشى (همانجا) و شیخ طوسى (ص 162)، بدون اشاره به کار حریز، تنها از انتقال او از کوفه و سکونتش در سجستان سخن گفته‌اند. حریز در سجستان در درگیرى با خوارج کشته شد. امام صادق علیه‌السلام حریز را به‌سبب رفتارش در درگیرى با خوارج سجستان، سرزنش کرده است (کشى، ص 336؛ نجاشى، ص 144ـ145؛ براى گزارشى از جزئیات کشته شدن حریز رجوع کنید به الاختصاص، ص 207).حریز از فقیهان برجسته عصر خود بوده و یونس‌بن عبدالرحمان قمى وى را به‌اعتبار دانش گسترده‌اش در فقه ستوده (رجوع کنید به کشى، ص 385) و در منابع رجالى اهل سنّت نیز از او به عنوان یکى از مشایخ شیعه یاد شده است (براى نمونه رجوع کنید به دارقطنى، ج 1، ص 356؛ ابن‌ماکولا، همانجا). کشى (ص 384ـ385) از گفتگوى میان حریز و ابوحنیفه، درباره برخى مسائل فقهى، گزارشى آورده است. عموم روایات حریز به نقل از دو فقیه برجسته شیعه در کوفه، یعنى زرارةبن اعین* و محمدبن مسلم طحان*، است (رجوع کنید به دارقطنى؛ ابن‌ماکولا، همانجاها) و در مواردى به نظر می‌رسد حریز از آثار مکتوب این عالمان، به طریق اجازه، نقل قول کرده است، چنان‌که این نکته از نقل‌قولهاى حریز از کتاب الأربعمائة مسألة فى أبواب الحلال و الحرام یا براساس نسخه‌اى که در اختیار قاضى نعمان بوده و از آن با عنوان المسائل محمدبن‌مسلم (رجوع کنید به عمادی‌حائرى، ص141) یاد کرده است، شناخته می‌شود (رجوع کنید به کلینى، ج 3، ص 19، 38، 40، 57، 59ـ60؛ براى متون مسائل نگارى در میان امامیه رجوع کنید به سرخه‌اى، ص 32ـ47). شاهد دیگر، وجود نام حریزبن عبداللّه در طریق روایت کتاب زرارةبن اعین است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج 4، ص 425). ابن‌ماکولا (همانجا) قاسم‌بن یحیی‌بن حسن‌بن راشد را، که مؤلف کتابى درباره آداب امیرالمؤمنین است (رجوع کنید به طوسى، ص 371)، یکى از مشایخ حریز معرفى کرده است.از حریزبن عبداللّه، حمادبن عیسى جهنى*، علی‌بن رباط، محمدبن ابی‌عمیر (قس شوشترى، ج 3، ص 168، که از احتمال وجود واسطه‌اى بین ابن ابی‌عمیر* و حریز سخن گفته است) و عبداللّه‌بن عبدالرحمان اصم و کسانى دیگر، حدیث نقل کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌ماکولا، همانجا). یونس‌بن عبدالرحمان قمى اشاره کرده که حریز، شخصآ، به جز یک یا دو حدیث از امام صادق علیه‌السلام روایت نکرده (رجوع کنید به کشى، ص 382ـ383) که این مطلب با توجه به اقامت حریز در کوفه و اقامت امام صادق علیه‌السلام در مدینه،پذیرفتنى است (قس کلینى، ج 1، ص 283، ج 2، ص 220، 609، 664، ج 3، ص 22، که بیش از دو روایت از حریز به نقل امام صادق علیه‌السلام را آورده است؛ نیز رجوع کنید به شوشترى، ج 3، ص 164ـ167، که فهرست چهارده روایت حریز از امام صادق علیه‌السلام را گردآورده و براى گفته یونس توجیهاتى مطرح کرده است). از دیگر مشایخ حریز، بُرَیدبن معاویه عجلى* (کلینى، ج 1، ص 40، 404)، معلّی‌بن خُنَیس (همان، ج 2، ص 223) و فُضَیل‌بن یسار (همان، ج 2، ص 125، 151، 269) بوده‌اند.برقى (همانجا) اشاره کرده که حریز چندین کتاب داشته، اما از جزئیات یا محتواى این کتابها سخن نگفته است. ابن‌ندیم (ص 277)، نجاشى (ص 145) و طوسى (ص 162) نام برخى از این آثار را ذکر کرده‌اند. شیخ طوسى (همانجا) اشاره کرده است که تمام آثار حریز از جمله کتب اصول (درباره این اصطلاح رجوع کنید به اصل*) شمرده می‌شوند. اغلب روایات حریز در کتابهاى حدیثى شیعه (حدود هزار حدیث) به روایت حمادبن عیسى جهنى است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج 4، ص 425، 443ـ444؛ طوسى، همانجا؛ رجوع کنید به خوئى، ج 4، ص 467ـ496). به‌نظر می‌رسد حریز نخست تمام روایات خود را در کتاب یا اصلى گرد آورده است (رجوع کنید به ابن‌ندیم، ص 275؛ کولبرگ، ص 223)، که از آن به عنوان یکى از منابع اصلى حدیث و فقه شیعه یاد کرده‌اند، و بعد دیگر آثارش را براساس این کتاب تألیف کرده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج 1، ص 3، ابن‌ندیم، همانجا). احتمالاً زرارى (ص 170) نسخه‌اى از همین اثر را، که حُمَید بن زیاد دهقان (متوفى 310) کتابت کرده، در اختیار داشته است. ابن‌ادریس حلّى بخشى از این کتاب را، که ظاهراً تا قرن ششم موجود بوده، در بخش مستطرفات کتاب خود (ج 3، ص 585ـ588) آورده و از معتمد بودن کتاب او در میان امامیه سخن گفته است (ج 1، ص 219، ج 3، ص 589). اغلب این روایات، راجع به نماز است (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج 1، ص 245). اثر مشهور حریز، کتاب الصلاة، دو تحریر (مفصّل و مختصر) دارد (رجوع کنید به نجاشى، همانجا) که تقریبآ تمام متن آن در باب الصلاةِ کتب اربعه باقی‌مانده است (رجوع کنید به خوئى، همانجا؛ مدرسى طباطبائى، ج 1، ص 245ـ246). این اثر دست کم تا قرن پنجم موجود بوده و نجاشى (همانجا) و طوسى (همانجا) طرق خود را به این کتاب ذکر کرده‌اند. قاضى نعمان (متوفى 363)، فقیه اسماعیلى، نیز در تألیف کتاب الایضاح (ص 23، 26ـ28) از کتاب الصلاة حریز به روایت حمادبن عیسى بهره برده است (رجوع کنید به عمادى حائرى، ص 144ـ145).از دیگر آثار حریز، کتاب الصوم و کتاب النوادر بوده (ابن‌ندیم، ص 277؛ نجاشى، همانجا) که مدرسى طباطبائى (ج1، ص 247) مواردى را که احتمال می‌داده نقلهاى برجا مانده از این کتابها باشند، شناسایى کرده است. نجاشى (ص142) از اثرى به نام کتاب الزکاة به عنوان تألیف حمادبن عیسى یاد کرده، اما گفته است بیشتر روایات این کتاب به نقل از حریز و بقیه به نقل از دیگر مشایخ شیعه بوده است. این گفته نجاشى احتمالاً بدان معناست که حمادبن عیسى کتابى از حریز را در باب زکات اقتباس کرده و مطالبى نیز بر آن افزوده است. بخش عمده‌اى از این کتاب، همانند کتاب الصلاة حریز، روایاتى به نقل از دو فقیه برجسته امامى کوفه، زرارةبن اعین و محمدبن مسلم، است (رجوع کنید به حمادبن عیسى*؛ براى بخشهایى از این کتاب رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ج 1، ص 246ـ 247). ابن‌بابویه (ج 4، ص 443) نسخه‌اى از این کتاب را، به شیوه اجازه، به دو طریق روایت کرده و در تألیف کتاب مَن لایحضُرُه الفقیه از آن بهره برده است.منابع : ابن‌ادریس حلّى، کتاب‌السرائر الحاوى لتحریرالفتاوى، قم 1410ـ1411؛ ابن‌بابویه، کتاب مَن لایحضُرُه‌الفقیه، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم 1414؛ ابن‌حجر عسقلانى، لسان‌المیزان، چاپ عبدالفتاح ابوغده، بیروت 1423/2002؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فى رفع‌الارتیاب عن المؤتلف و المختلف من الأسماء والکنى و الأنساب، چاپ عبدالرحمان‌بن یحیى معلمى یمانى، حیدرآباد، دکن 1381ـ1406/ 1962ـ 1986؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ الاختصاص، ]منسوب به[ محمدبن محمد مفید، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ]بی‌تا.[؛ احمدبن محمد برقى، کتاب‌الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، تهران 1342ش؛ خوئى؛ علی‌بن عمر دارقطنى، المؤتلف و المختلف، چاپ موفق‌بن عبداللّه‌بن عبدالقادر، بیروت 1406/1986؛ احمدبن محمد زرارى، رسالة ابی‌غالب الزرارى الى ابن‌ابنه فى ذکر آل اعین، چاپ محمدرضا حسینى، قم 1411؛ احسان سرخه‌اى، «کتب مسائل در نگارش‌هاى حدیثى با تأکید بر مسائل علی‌بن جعفر»، علوم حدیث، سال 10، ش 3 و 4 (پاییز و زمستان 1384)؛ شوشترى؛ محمدبن حسن طوسى، فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ محمدبن عمرو عقیلى، کتاب‌الضعفاءالکبیر، چاپ عبدالمعطى امین قلعجى، بیروت 1418/1998؛ محمد عمادى حائرى، «درنگى در منابع مکتوب الایضاح»، علوم حدیث، سال 11، ش 1 (بهار 1385)؛ نعمان‌بن محمد قاضى نعمان، الایضاح، چاپ محمدکاظم رحمتى، بیروت 1428/2007؛ محمدبن عمرکشى، اختیار معرفةالرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسى، چاپ حسن مصطفوى، مشهد 1348ش؛ کلینى؛ احمدبن على نجاشى، فهرست اسماء مصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال‌النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407؛Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden 1992; Hossein Modarressi Tabataba'i, Tradition and survival: a bibliographical survey of early Shiite literature, vol.1, Oxford 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدکاظم رحمتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده