حریری قاسم بن علی
معرف
کنیه‌اش ابومحمد، ادیب، لغوى و صاحب مقامات
متن
حریرى، قاسم بن على، کنیه‌اش ابومحمد، ادیب، لغوى و صاحب مقامات. وى در حدود 446 در منطقه‌اى نزدیک بصره به نام مَشان به‌ دنیا آمد و در آنجا بزرگ شد (سمعانى، ج 2، ص 195؛ عمادالدین کاتب، ج 2، قسم شعراءالعراق، جزء4، ص 599، 601؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 261). او به قبیله ربیعةالفَرَس (یا ربیعة بن نَزار) منسوب است (ابن‌خلّکان، ج 4، ص 66؛ ابوالفداء، ج 2، ص 331) و ظاهرآ به سبب اشتغال یکى از اجدادش به بافت یا فروش پارچه حریر، به حریرى ملقب شده است (سمعانى، ج 2، ص 209) و چون ساکن محله بنی‌حرام در بصره بود، عده‌اى او را حرامى می‌خواندند (همان، ج 2، ص 194؛ عمادالدین کاتب، ج 2، همان، ص 601). وى فردى برخوردار از ثروت بود و نخلستانى با هجده هزار نخل در منطقه مشان داشت (قفطى، ج 3، ص 25؛ قس ابوالفداء، همانجا، که مشان را تبعیدگاه حریرى خوانده است).حریرى در دربار خلیفه عباسى به کتابت مشغول بود. امیر کلام او را تحسین می‌کرد (ابن‌انبارى، ص 381؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 262؛ ابن‌کثیر، ج 12، ص 192). وى همچنین صاحب خبر (برید*) بصره بود که این منصب تا پایان حکومت مقتفی‌لامراللّه (حک: 530ـ 555) در بین فرزندانش باقى ماند (عمادالدین کاتب، همانجا؛ بروکلمان، ج 5، ص 144). وى در 516 در محله بنی‌حرام بصره درگذشت (سمعانى، ج 2، ص 195؛ ابن‌انبارى، همانجا؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 261ـ 262). در برخى منابع، تاریخ مرگ حریرى سالهاى 514 و 515 ذکر شده است (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 209؛ ابن‌اثیر، ج10، ص 596؛ ابوالفداء، همانجا).حریرى ادیبى فاضل، خوش‌ذوق، خوش‌سخن، با ذکاوت، در عصر خود بی‌نظیر و در طبقه علماى طراز اول بود (سمعانى، ج 2، ص 194؛ ابن‌انبارى، ص 379؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 283). سبکى (ج 7، ص 266) او را در طبقه پنجم، یعنى کسانى که بین سال 500 و 600 در گذشته‌اند؛ و ابن‌قاضى شهبه (ج 1، ص 289) در طبقه سیزدهم علما، یعنى کسانى که در دو دهه اول قرن ششم در گذشته‌اند، قرار داده است. وى از محضر استادانى چون ابوتمام محمدبن حسن‌بن موسى مُقرى و ابوالقاسم فضل‌بن محمدبن علی‌بن فضل قَصَبانى (متوفى 444) نحوى استفاده نمود. با اینکه تمامى منابع بر استادى قصبانى و شاگردى حریرى اتفاق‌نظر دارند، اما به لحاظ تاریخى این دو یکدیگر را ندیده‌اند. عده کثیرى نیز از او استفاده کرده و روایت نقل نموده‌اند (رجوع کنید به سمعانى، ج 2، ص 194ـ195؛ ابن‌انبارى، ص 379ـ 380؛ ابن‌شاکر کتبى، ج 12، ص 134).حریرى علاوه بر مقامات (رجوع کنید به مقامات حریرى*)، تألیفات دیگرى نیز دارد، از جمله: دُرَّةالغَوّاص فى اَوهام الخَواص (یاقوت حموى، ج16، ص271؛ قفطى؛ ابن‌خلّکان، همانجاها). ابن‌انبارى (ص 379) آن را با نام دُرَّة الغَوّاص فیما یلْحَنُ فیه الخَواص و خوانسارى (ج 6، ص 359) با نام دُرَّة الغَوّاص فى اَغْلاط الخَواص آورده است. حریرى نگارش این کتاب را در 504 آغاز نمود (یاقوت حموى، ج 16، ص 283ـ285). وى (ص 3) بررسى اغلاط مصطلح لغوى، تبیین واژه‌هایى که مردم را به اشتباه می‌افکند و نکات لغوى را که تا آن زمان مطرح نشده، از اهداف نگارش کتاب بیان کرده است. حریرى در این کتاب، حدود 223 اشتباه لغوى خواص زمان خود را بررسى و اصلاح نموده است (وان‌دایک، ص 283، 312؛ مغربى، ص110؛ بروکلمان، ج 5، ص 151). شروح و حواشى و تعلیقات بسیارى بر این کتاب نوشته شده و هم‌اکنون نیز مورد توجه پژوهشگران و علماست. تکمله ابومنصور جوالیقى* به نام التکملة فیما یلْحَنُ فیه العامّة و شرح احمد خَفاجى (متوفى 1069) از مشهورترین تعلیقات و شروح این کتاب است. از نظر خفاجى، حریرى در این کتاب، همچون دیگر تألیفاتش، تکلف به خرج داده است (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 741ـ742؛ وان‌دایک، ص 473؛ مغربى، ص110ـ 111؛ بروکلمان، ج 5، ص 151ـ152). این کتاب بارها به نظم درآمده و خلاصه شده است (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه، همانجا؛ مغربى، ص 111؛ بروکلمان، ج 5، ص 152).حریرى به پیشنهاد ابن‌تلمیذ، در 504، قصیده‌اى تعلیمى در باب نحو به نام مُلْحَةالاِعراب سرود (ابن‌انبارى، همانجا؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 271، 283ـ286؛ بروکلمان، همانجا). ابن‌شاکر کتبى (همانجا) آن را با نام مسحةالاعراب و سبحة الآداب، و بغدادى (ج 1، ستون 828) آن را با نام ملحة الاعراب و سخنة الآداب آورده است. بر این کتاب نیز شروح بسیارى نوشته‌اند، از جمله خود وى (رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 16، ص 271؛ قفطى، همانجا). سیوطى (متوفى 911) نیز شرحى در سه مجلد بر آن نوشته است. مختصرى از ملحةالاعراب نیز به نظم از ابن‌وردى* (متوفى 846) موجود است (حاجی‌خلیفه، ج 2، ستون 1817ـ1818؛ بروکلمان، ج 5، ص 153ـ154؛ براى شروح دیگر رجوع کنید به همانجاها).دیوان رسائل یا نامه‌ها، مجموعه دیگرى از تألیفات حریرى است (ابن‌انبارى؛ یاقوت حموى؛ قفطى، همانجاها). بخشى از این مجموعه را عمادالدین کاتب (ج 2، همان، ص 625ـ660) و یاقوت حموى (ج 16، ص 269ـ293) آورده‌اند. در این مجموعه، دو رساله سینیه و شینیه، که به نظم و نثر نگارش شده، مورد توجه است. رساله سینیه، نامه‌اى است در سرزنش یکى از دوستانش و رساله شینیه درباره یکى از دوستانش است که حریرى ضمن مدح وى از فراقش به شِکوه پرداخته است (عمادالدین کاتب، ج 2، همان، ص 616ـ624؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 276ـ282؛ بروکلمان، ج 5، ص150ـ151).مجموعه‌اى از اشعار حریرى، مُزَین به صنایع لفظى، از جمله لزوم مالایلزم، جناس و عکس، موجود است (عمادالدین کاتب، ج 2، همان، ص 603، 608ـ614؛ یاقوت حموى، ج 16، ص 271؛ طاشکوپری‌زاده، ج 1، ص 255ـ256؛ بروکلمان، ج 5، ص 151).آنچه از نظم و نثر در مجموعه رسائل و دیوان حریرى هست، به لحاظ بلاغت پایین‌تر از مقامات قرار دارد (قفطى، همانجا؛ سبکى، ج 7، ص 269).توشیح البیان تألیف دیگر حریرى است (حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 507؛ زرکلى، ج 5، ص 177). زرکلى (همانجا) کتاب صدور زمان الفتور و فتور زمان الصدور را در باب تاریخ از تألیفات حریرى ذکر کرده است. مجموعه تألیفات حریرى و شروح آن، اعم از نسخ خطى و چاپى، در کتابخانه‌هاى مختلف موجود است (رجوع کنید به بروکلمان، ج 5، ص 145ـ154).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌انبارى، نزهةالالباء فى طبقات الادباء، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره [? 1386/ 1967[؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌شاکر کتبى، عیون التواریخ، ج 12، چاپ فیصل سامر و نبیله عبدالمنعم داود، بغداد 1397/ 1977؛ ابن‌قاضى شهبه، طبقات‌الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم‌خان، بیروت: عالم الکتب، 1407/1987؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة فى التاریخ، ]قاهره[ 1351ـ 1358؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، المختصر فى أخبار البشر، ج 2، چاپ محمد زینهم محمد عزب و یحیى سیدحسین، قاهره ] 1998[؛ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربى، ج 5، نقله الى العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره 1975؛ اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج 1، در حاجی‌خلیفه، ج 5؛ حاجی‌خلیفه؛ قاسم‌بن على حریرى، درّةالغوّاص فى اوهام الخواص، چاپ هاینریش توربکه، لایپزیگ 1871، چاپ افست بغداد ]بی‌تا.[؛ خوانسارى؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1989؛ عبدالوهاب‌بن على سبکى، طبقات الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمدحلو، قاهره 1964ـ 1976؛ سمعانى؛ احمدبن مصطفى طاشکوپری‌زاده، مفتاح السعادة و مصباح السیادة، بیروت 1405/1985؛ محمدبن محمد عمادالدین کاتب، خریدة القصر و جریدةالعصر، ج 2، قسم شعراء العراق، جزء4، چاپ محمد بهجة اثرى، بغداد 1393/1973؛ علی‌بن یوسف قفطى، انباه الرواة على انباه النحاة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، ج 3، قاهره 1374/1955؛ عبدالقادر مغربى، «وصف مخطوط نظم درةالغوّاص»، مجلةالمجمع العلمى العربى، ج 5، ش 3 (شعبان و رمضان 1343)؛ ادوارد وان‌دایک، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع، چاپ محمدعلى ببلاوى، مصر 1313/ 1896، چاپ افست قم 1409؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، بیروت 1400/1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا ذکاوتی قراگزلو

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده