حره ختلی
معرف
دختر سبکتگین و خواهر سلطان محمود غزنوى
متن
حُرّه خُتَّلى، دختر سبکتگین و خواهر سلطان محمود غزنوى. در منابع، تاریخ تولد او ذکر نشده و درباره زندگی‌اش اطلاع اندکى موجود است. به نظر می‌رسد حرّه لقبى احترام‌آمیز بوده که در دوره غزنویان براى زنان و دختران خاندان سلطنتى به کار می‌رفته است (رجوع کنید به بیهقى، ص 334، 895).در منابع، درباره اینکه چرا حرّه ختّلى به این نام خوانده شده، مطلبى ذکر نشده است. احتمال دارد وى در خُتَّل (خُتَّلان*) به دنیا آمده باشد. به گفته باسورث (1963، ج 1، ص 237)، در منابع از دودمانى که در اوایل دوره غزنوى در خُتّل حکومت کرده باشند، نشانى نیست؛ ازاین‌رو، شاید نام حرّه ختّلى نشانه نسبت خویشاوندى غزنویان با خاندانى محلى در آنجا باشد.سبکتگین چندین دختر داشت. در این میان، حرّه از خردمندى و کاردانى ویژه‌اى برخوردار بود و در دوره‌اى که زنان در حرم‌سراها محبوس بودند، بانویى باکفایت و متنفذ در امور حکومتى محسوب می‌شد (همان، ج 1، ص 139). وى برخلاف رسم رایج، که طبق آن به دختران فقط احکام شریعت را می‌آموختند و از تعلیم دیگر دانشها به آنان پرهیز داشتند (رجوع کنید به عنصرالمعالى، ص 137)، بانویى دانش‌آموخته بود و شیوه نگارشش بیانگر این مدعاست (رجوع کنید به بیهقى، ص 13ـ14). او سخاوتمند و مدبّر بود و با سلطان محمود مناسبات خوبى داشت و با فرستادن طعامهاى گوارا و الوان، برادر را خرسند می‌کرد (رجوع کنید به همان، ص 334).درباره ازدواج و نیز فرزندان احتمالى حرّه اطلاع روشنى در دست نیست. عتبى (ص 374) از ازدواج ابوالحسن علی‌بن مأمون، از امیران خاندان مأمونى، با خواهر سلطان محمود (بدون ذکر نام او) یاد کرده است. پس از مرگ ابوالحسن، برادرش (ابوالعباس مأمون‌بن مأمون) جانشین او شد. در 406، ابوالعباس با اجازه محمود، حرّه را به عقد خویش درآورد (گردیزى، ص 395). بیهقى (ص 907) نیز از ازدواج حرّه کالجى با ابوالعباس مأمون‌بن مأمون، در زمان حکومت سلطان محمود، یاد نموده است. به گفته باسورث (1963، ج 1، ص 237)، حرّه کالجى همان حرّه ختّلى است (نیز رجوع کنید به همو، 1975، ص 174). شبانکاره‌اى (ص 66) حرّه ختّلى را ختّلى خاتون خوانده است.پس از مرگ محمود، محمد که پس از برکنارى مسعود از ولیعهدى، جانشین پدر شده بود، زمام امور را به دست گرفت (گردیزى، ص 419؛ شبانکاره‌اى، ص 64ـ65). در این هنگام، حرّه که از سوى سلطان محمود عهده‌دار سرپرستى زنان و دختران خاندان غزنوى بود (شبانکاره‌اى، ص 66)، تلاش خود را براى جانشینى مسعود آغاز کرد. وى محبتى وافر به مسعود داشت و در زمان زندگانى سلطان‌محمود نیز پنهانى مسعود را از اقدامات سلطان‌محمود مطّلع می‌کرد (بیهقى، ص 146).حرّه ختّلى از یک هفته پیش از مرگ سلطان‌محمود، به اتفاق دیگر اعضاى حرم سلطان، در قلعه غزنین بود. پس از درگذشت محمود و خاک‌سپارى او، حرّه بی‌درنگ به مسعود نامه نوشت و او را از رویدادهاى جدید آگاه ساخت و یادآور شد که محمد توانایى اداره امور مملکت را ندارد و مسعود باید هر چه زودتر اداره امور را به‌دست گیرد (همان، ص 13ـ14). تلاش حرّه براى دستیابى مسعود به تاج و تخت، بیشتر به سبب علاقه شخصى وى به مسعود بود (رجوع کنید به بیهقى، ص 334). او در نامه مذکور، مشفقانه به راهنمایى مسعود پرداخته و به او تذکر داده بود که نباید به ولایتى که گرفته (اصفهان) مشغول شود، زیرا «اصل غزنین است و آنگاه خراسان، و دیگر همه فرع است» و از مسعود خواسته بود براى حفظ پادشاهى و پاسدارى از خاندان غزنوى، به سرعت به غزنین برود. مسعود نیز، پس از رایزنى با نزدیکان خویش، به غزنین رفت و با حمایت طرفدارانش، بر تخت نشست (رجوع کنید به همان، ص1ـ3، 13ـ14؛ ابن‌اثیر، ج9، ص398ـ 399). حرّه در زمان سلطنت مسعود نیز نفوذ فراوانى داشت.درباره سرانجام حرّه ختّلى و تاریخ درگذشت او، اطلاعى نیست. آنچه مسلّم است، وى در ربیع‌الاول 432، که سلطان مسعود به سوى هندوستان راهى شد، از همراهان وى بود (رجوع کنید به بیهقى، ص 897ـ900).منابع : ابن‌اثیر؛ بیهقى؛ محمدبن على شبانکاره‌اى، مجمع‌الانساب، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1363ش؛ محمدبن عبدالجبار عتبى، ترجمه تاریخ یمینى، از ناصح‌بن ظفر جرفادقانى، چاپ جعفر شعار، تهران 1357ش؛ کیکاوس‌بن اسکندر عنصرالمعالى، قابوس‌نامه، چاپ غلامحسین یوسفى، تهران 1364ش؛ عبدالحی‌بن ضحاک گردیزى، تاریخ گردیزى، چاپ عبدالحى حبیبى، تهران 1363ش؛ لویس معلوف، المنجد فى اللغة و الاعلام، بیروت 1973ـ1982، چاپ افست تهران 1362ش؛Clifford Edmund Bosworth, "The early Ghaznavids", in The Cambridge history of Iran, vol.4, ed. R.N. Frye, Cambridge 1975; idem, The Ghaznavids: their empire in Afghanistan and Eastern Iran 944-1040, Edinburgh 1963.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدابوالقاسم فروزانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده