حرکت ملی گرا حزب
معرف
حزب ملی‌گراى تندرو ترکیه که در رسانه‌هاى فارسى زبان گاه حزب اقدام ملى نیز نامیده می‌شود
متن
حرکت ملی‌گرا، حزب، حزب ملی‌گراى تندرو ترکیه که در رسانه‌هاى فارسى زبان گاه حزب اقدام ملى نیز نامیده می‌شود. این حزب تا پیش از تحولات ساختارى و تصفیه رهبرى پیشین خود، که به دست آلپ ارسلان تورکش انجام گرفت، حزب جمهوری‌خواه دهقان ملت نامیده می‌شد (رجوع کنید به ادامه مقاله).حسین فیض‌اللّه معروف به آلپ ارسلان تورکش، ترک‌گراى تندرو و عضو کمیته وحدت ملى بود (رجوع کنید به بورا، ص 686ـ 687؛ ایشیق، ذیل"Turkes, Alparslan") که فعالانه در کودتاى 1339ش/ 1960 شرکت کرد اما چند ماه بعد به سبب تندروى همراه چندتن از اعضاى کمیته از کشور تبعید شد (گوگیلی‌لى، ص 149؛ بورا، ص 688).تورکش دو سال پس از بازگشت به ترکیه، در فروردین 1344/ مارس 1965 با شمارى از همفکران خود به حزب جمهوری‌خواه دهقان ملت پیوست. اندکى بعد، رئیس کل این حزب، به دلیل موضع‌گیریهاى آنان، از مقام خود استعفا کرد (گوگیلی‌لى، ص 252؛ > دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 3، ص 114). تورکش بازرس کل حزب شد و با استفاده از امکان ارتباط مستقیم با سازمانهاى محلى حزب، بسیارى از اعضا و هواداران حزب را سوى جناح خویش جذب کرد (اوزدمیر، ص 223). او و یارانش برنامه خود را ــکه براساس اصول نُه‌گانه‌اى، که آن را > نه نور < (رجوع کنید به ادامه مقاله) می‌نامیدند، تدوین شده بودــ در آستانه انتخابات عرضه داشتند و همین اقدام، به تشدید اختلاف و انشعاب در حزب انجامید. اعضاى قدیم حزب، ضمن متهم کردن تورکش به تقلید از هیتلر، خواهان اخراج او از حزب شدند (> دایرةالمعارف جمهوریت <، همانجا). سرانجام وى در همایش فوق‌العاده حزب در مرداد 1344/ ژوئیه 1965، با حمایت انجمنهاى مبارزه با کمونیسم، به ریاست کل حزب انتخاب گردید (بورا، ص 689) و در انتخابات مهر/ اکتبر همان سال به مجلس راه یافت (> دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 3، ص 117).تورکش در آغاز، جنبش خود را نوکمالى می‌نامید و ظاهراً نُه اصل را از «نُه عمده» آتاتورک گرفته بود (رجوع کنید به آق‌یول، ص 747)، اگرچه محتواى این نه اصل به نوعى فراخوانى است در برابر شش پیکان حزب رقیب آنان، یعنى حزب جمهوری‌خواه خلق*. به قولى، مؤلف اصلى رساله >نه نور< ممتاز تورخان بوده (آقشین، ص 278ـ281؛ ایشیق، ذیل Turhan, Mumtaz" ") یا در تألیف آن شرکت داشته است (بورا، ص 692). این نه اصل عبارت‌اند از: ملی‌گرایى، آرمان‌گرایى، اخلاق‌گرایى، علم‌گرایى، جامعه‌گرایى، روستاگرایى، آزادی‌خواهى و شخصیت‌گرایى، توسعه‌گرایى و خلق‌گرایى، صنعت‌گرایى و فن‌گرایى (همانجا؛ اوزدمیر، ص 224). تورکش مدعى بود نظامى صددرصد بومى و ملى و راه سومى در برابر مارکسیسم روسى و سرمایه‌دارى آنگلوساکسونى پى افکنده است (همانجاها).تورکش و همفکرانش پس از تسلط بر حزب جمهوری‌خواه دهقان ملت و تصفیه گروه رهبرى سابق آن و اعمال سازماندهى سلسله مراتبى بر تشکیلات آن (زورخر، ص 269)ــ در همایش بهمن 1347/ فوریه 1969 نام حزب را به حزب حرکت ملی‌گرا تغییر دادند و نشان سه هلال سفید بر زمینه سرخ را براى آن برگزیدند، که با هویت نیمه نظامى حزب و نظام‌نامه جدید آن (مصوب در همان همایش) سازگار می‌نمود؛ اما جوانان وابسته به حزب، نشان گرگ خاکسترى افسانه‌اى (نماد نیاى ترکان در داستان آفرینش رجوع کنید به آیواز (عیوض) اوغلو، ص 542) را، که سرش را به سوى هلال ماه دراز کرده است، ترجیح می‌دادند (اوزدمیر، ص 223).تورکش که تا اواخر دهه 1340ش/1960 از دیدگاه کمالیستى و سکولاریستىِ معتدل به اسلام می‌نگریست، تحت شرایط اجتماعى و سیاسى دو دهه بعدى ترکیه، به ویژه در عرصه رقابت با زنجیره احزاب اسلامى ملی‌گرا (مانند نظام ملى، سلامت ملى و رفاه؛ رجوع کنید به >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 1، ص 239، 283، 292، 534، ج 4، ص 12، 579ـ 580، 600) و براى جذب عضو و هوادار به منظور کسب قدرت سیاسى، به طور روزافزونى به اسلام‌گرایى روى آورد. او از اواخر دهه 1340ش/1960 اسلام را عنصرى از هویت ملى و بخشى از میراث ملت ترک مطرح کرد (زورخر، ص 270). از آن پس، جمله «اسلام جزء لایتجزاى ترکیت است» شعار حزب حرکت ملی‌گرا شد و در دهه بعدى ارجاعات دینى افزایش یافت، از جمله تأکید بر حدیثى که ترکها را قوم برگزیده و رهبر مسلمانان معرفى می‌کرد (جان، ص 674ـ675). با تندتر شدن صبغه اسلام‌گرایى حزب، مخالفت ترک‌گرایانِ پان‌تورانیستى (رجوع کنید به پان‌ترکیسم*) برانگیخته شد که به کناره‌گیرى و تصفیه آنان از حزب انجامید (باقراَزَر، ص 353؛ ارتکین، ص 383ـ 384؛ آیواز (عیوض) اوغلو، ص 574؛ جان، ص 667). حزب حرکت ملی‌گرا در راه اسلام‌گرایى چندان پیش رفت که در انتخابات مهر 1370/ اکتبر 1991 (رجوع کنید به> دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 334ـ 335)، در اتحاد با حزب اسلام‌گراى رفاه و با شعار «مؤمنان متحد شوید»، شرکت کرد (جان، ص 678)؛ اما در دهه 1370ش/ 1990، از اسلام‌گرایى فاصله گرفت و بر ترک‌گرایى تأکید کرد (ارتکین، ص 385؛ آرسلان، ص 426؛ آیواز (عیوض) اوغلو، ص 577)؛ اگر چه این به مفهوم تصفیه کامل عناصر اسلامى از حزب نبود (آرسلان، همانجا).یکى از ویژگیهاى حزب حرکت ملی‌گرا داشتن شاخه نظامى و تأکید بر سازماندهى نظامى و تربیت نیروهاى معروف به «گرگهاى خاکسترى» در اردوگاههاى ویژه و استفاده از آنها براى مرعوب ساختن مخالفان سیاسى خود، به ‌ویژه احزاب و سازمانها و روشنفکران چپ، بود (رجوع کنید به گوگیلی‌لى، ص 330، 376ـ377، 407ـ414؛ آقشین، ص 249؛ اونسال، ص 374ـ 375). زورخر (همانجا) نیروهاى مورد بحث را به نیروى اس.آ ى هیتلر تشبیه کرده است.در شهریور 1359/ سپتامبر 1980، کودتایى روى داد که پس از آن، در بازداشتها و محاکمات وسیع رهبران احزاب، تورکش به اعدام محکوم گردید، اما پس از چهار و نیم سال محکومیت، از زندان آزاد شد (تانؤر، ص 28، 34؛ کونگار، ص 195، 199). حزب حرکت ملی‌گرا هم، مانند دیگر احزاب، چند سال از ادامه فعالیت بازماند (حزب حرکت ملی‌گرا، 2005).تورکش پس از آزادى از زندان در فروردین 1364/ آوریل 1985 و رفع ممنوعیت فعالیت سیاسی‌اش در 1366ش/ 1987 (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 155، 549)، به علت ادامه ممنوعیت فعالیت حزب حرکت ملی‌گرا، به حزب تلاش ملی‌گراــ که براساس نظام‌نامه همان حزب شکل گرفته بود (تانؤر، ص 64؛ جان، ص 678)ــ پیوست و دو سال بعد، تورکش به ریاست کل حزب انتخاب گردید (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 194). تورکش و هجده هم‌حزبی‌اش، در ائتلاف با حزب رفاه و تحت نام آن (رجوع کنید به همانجا)، در انتخابات مهر 1370/ اکتبر 1991 پیروز شدند و به مجلس راه یافتند (همان، ج 4، ص 354؛ تانؤر، ص 88). حزب تلاش ملی‌گرا در دى 1371/ ژانویه 1993 نام حزب حرکت ملی‌گرا را برخود نهاد (>دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 415؛ حزب حرکت ملی‌گرا، 2005).با آنکه حزب حرکت ملی‌گرا در اوایل تأسیس خود آراى کمى به‌دست آورد، اما چون هنوز شرط گذشتن از حدِنصابِ حداقل ده درصد کل آرا در کار نبود، توانست در انتخابات 1348ش/ 1969، 1352ش/1973 و 1356ش/1977 به مجلس راه یابد (کونگار، ص323؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 3، ص 214، 320ـ321، 418).این حزب در دهه 1350ش/ 1970، با وجود کمى شمار نمایندگانش در مجلس، در کنار حزب سلامت ملى به رهبرى نجم‌الدین اربکان، در دو دولت ائتلافى به نخست‌وزیرى سلیمان دمیرل (رهبر حزب عدالت) نقش فعالى داشت و رهبران هر دو حزب، با درک این نکته که دمیرل به وجودشان نیاز دارد، شمارى از وابستگان و هواداران خود را وارد ادارات دولتى کردند. حزب حرکت ملی‌گرا، به ‌ویژه با استفاده از این موقعیت، توانست در تشکیلات پلیس و نیروهاى امنیتى نفوذ کند و نظر آنها را به حمایت از گرگهاى خاکسترى جلب نماید (زورخر، ص 274ـ276). دو کابینه ائتلافى مورد بحث ــکه خود را حکومت جبهه ملی‌گراى اول و حکومت جبهه ملی‌گراى دوم می‌نامیدندــ در مقابل حزب جمهوری‌خواه خلق، به رهبرى بلند اجویت، تشکیل شده بودند، اما حکومت جبهه ملى دوم بیش از چند ماه دوام نیاورد و در دى 1356/ دسامبر 1977 به‌ ناچار جایش را به حکومت ائتلافى اجویت سپرد (همان، ص 275).از آن پس، حزب حرکت ملی‌گرا فقط در 1370ش/ 1991، در نتیجه ائتلاف با حزب رفاه، با نوزده نماینده به مجلس راه یافت (رجوع کنید به >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 66ـ67، 194ـ195).تورکش در 19 فروردین 1376/ 8 آوریل 1997 درگذشت (همان، ج 4، ص 549) و دولتْ باغچه لى به جانشینى او برگزیده شد (رجوع کنید به اوغورتکین، ص40، 52؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 547، 574). باغچه‌لى و سیاست‌گذاران حزب کوشیدند حزب را به میانه‌روى و آشتی‌جویى رهنمون شوند، که بر اثر آن، شمار نمایندگان حزب در مجلس به 129 نماینده ارتقا یافت و حزب حرکت ملی‌گرا به دومین حزب ترکیه پس از حزب دموکراتیک چپ، به رهبرى اجویت، بدل شد. با ائتلاف این دو حزب دولتْ باغچه‌لى معاون نخست‌وزیر شد (اوغورتکین، ص 54؛ >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج 4، ص 626ـ628) و دوازده وزیر وابسته به آن حزب در کابینه شرکت کردند (حزب حرکت ملی‌گرا، 2005). در انتخابات 31 تیر 1386/ 22 ژوئیه 2007، حزب حرکت ملی‌گرا به عنوان سومین حزب ترکیه، با 71 نماینده در مجلس حضور یافت (>«نتایج انتخابات 22 ژوئیه ] 2007[»<، 2008؛ براى آگاهى بیشتر درباره اهداف و چگونگى سازماندهى حزب رجوع کنید به حزب حرکت ملی‌گرا، 2005).منابع :Sina Aksin, "Dusunce tarihi (1945 sonras(), in Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol. 5 Istanbul, 1997; Taha Akyol, "Liberalizm ve milliyetcilik", in Modern Turkiye'de siyasi dusunce, vol. 4, Istanbul: Iletisim Yayinlari, 2003; Emre Arslan, "Turkiye'de irkcilik", in ibid; Besir Ayvazoglu, "Tanridag'dan Hira dagi'na uzun ince yollar", in ibid; Guven Bakirezer, "Nihal Atsiz", in ibid; Tanil Bora, "Alparslan Turkes", in ibid; Kemal Can, "Ulkucu hareketin ideolojisi", in ibid; Cumhuriyet ansiklopedisi: 1923-2000, ed. Hasan Ersel et al., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari 2003; Orhangazi Ertekin, "Cumhuriyet doneminde Turk culugun catallanan yollari", in Modern Turkiye'de siyasi dusunce, ibid; Ali Gevgilili, Yukselis ve dusus, Ankara 1987; Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara 2004; Emre Kongar, 21. yuzyilda Turkiye: 2000'li yillarda, Turkiye'nin toplumsal yapisi, Istanbul 2004; Milliyetci Hareket Partisi (MHP), 2005. Retrieved Aug.13, 2008, from http://www. mhp. org. tr; Hikmet Ozdemir, "Siyasal tarih (1960- 1980)", in Turkiye tarihi, ed. Sina Aksin, vol. 4, Istanbul 1990; Bulent Tanor, "Siyasal tarih (1980-1995)", in ibid, vol. 5, Istanbul 1997; Latif Ugurtekin, Gundemdeki MHP, Istanbul 1999; Artun Unsal, Umuttan yalnizliga: Turkiye isci partisi (1961-1971), Istanbul 2002; "22 Temmuz [2007] secim sonuclari", Secim, 2008, Retrieved Jun. 25, 2008, from http://www. secim. com; Erik Jan Zurcher, Turkey: a modern history, London 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده