حرزالدین آل
معرف
از خاندانهاى علمى نجف در قرن دوازدهم تا چهاردهم
متن
حِرزُالدین، آل، از خاندانهاى علمى نجف در قرن دوازدهم تا چهاردهم. این خاندان به قبیله بنومُسلِم (از قبایل فرات) منسوب‌اند که نسب آن به شرف‌الدوله مسلم‌بن قریش عُقَیلى (از امراى موصل، متوفى 478) می‌رسد؛ از این‌رو، به مُسلِمى نیز شهرت دارند (رجوع کنید به آل‌محبوبه، ج 2، ص 164؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 18، ص 26، ج 20، ص 330). سرسلسله این خاندان و جد اعلاى آنان، محمود ملقب به حرزالدین بود که براى تحصیل علوم دینى به نجف رفت و در آنجا اقامت گزید. نوه او، عبداللّه‌بن حمداللّه، نیز از عالمان دینى بود. شیخ عبداللّه سه فرزند به نامهاى هیکل، على و محمد داشت (آل‌محبوبه، همانجا؛ خاقانى، ج 10، ص 504).1) هیکل. وى در منطقه صقلاویه، در اطراف بغداد، داراى نوعى ریاست محلى و صاحب املاک کشاورزى بود و سرپرستى امورمالى برادرش، شیخ على، را نیز برعهده داشت. وى را شخصى از خاندان آل‌بُدَیر، که از کارکنان او بود، به قتل رساند (حرزالدین، ج 2، ص 97ـ98، پانویس 2؛ آل‌محبوبه، همانجا).2) على. وى در حدود 1182 در نجف به دنیا آمد. فقه و اصول را نزد موسى کاشف‌الغطاء، على کاشف‌الغطاء و صاحب جواهر فراگرفت. او از نزدیکان و خاصان على کاشف‌الغطاء به‌شمار می‌رفت (حرزالدین، ج 2، ص 96ـ98). على حرزالدین دوبار پیاده به حج رفت و در آنجا از محضر عالمان دیگر بلاد، از جمله علماى افریقا و مغرب عربى، و نیز از کتابخانه‌هاى مکه بهره برد. وى در طب یونانى، نجوم، هیئت و طلسمات بسیار تبحر داشت. او در 1277 وفات کرد و در مقبره آل حرزالدین، در وادی‌السلام نجف، به خاک سپرده شد (همان، ج 2، ص 97، 100).برخى از آثار و تألیفات او عبارت‌اند از: قواعدالطب (کتاب‌الطب) که فرزندش، محمد، بخشى از آن را شرح کرده است؛ کتاب الشَّمْسَین، در علوم‌طبیعى، که نگارش آن را در مکه به پایان برده است؛ کتاب‌الخاتمة، شامل سه رساله در علم طب؛ انیس‌الزائرین، در ادعیه و زیارات؛ رساله‌هایى در نجوم، هیئت، طلسمات و ادعیه و کتابهایى در فقه و اصول که تحریرِ تقریرات استادانش بوده است (همان، ج 2، ص 98ـ99؛ آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 17، ص 277). به گفته فرزندش محمد (ج 2، ص 99)، وى چند ماه قبل از وفات، نوشته‌هاى خود درباره علوم غریبه را، به سبب نگرانى از سوء استفاده دیگران از آنها، در رودخانه انداخت. فرزندان او، عبدالحسین، حسن، احمد، کاظم و محمد بودند (همان، ج 2، ص 100).الف) عبدالحسین، بزرگ‌ترین فرزند شیخ على، در 1250 در نجف به دنیا آمد. مقدمات را از عمویش محمد و سطوح عالى فقه و اصول را از پدرش، شیخ مهدى کاشف‌الغطاء و ملاعلى تهرانى* فراگرفت (همان، ج 2، ص 31ـ32؛ تمیمى، ج 3، ص 104). وى در ادبیات و تاریخ و شعر تبحر داشت. دارایى خود را صرف فقرا و طلاب نیازمند می‌کرد و از مقبولیت بسیار، به‌ویژه نزد علما و بزرگان نجف، برخوردار بود. او در 1281 در نجف وفات کرد (حرزالدین، همانجا). آثارش عبارت‌اند از : کتاب‌الاَمالى در سه جلد: جلد اول در تاریخ، جلد دوم در امامت و جنگهاى پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌و سلم و جلد سوم در ادعیه و طلسمات؛ کتابى در علم نحو و رساله‌هایى در فقه، اصول، منطق، عروض و بدیع (همان، ج 2، ص 32؛ آل‌محبوبه، ج 2، ص 165).ب) حسن در 1258 در نجف متولد شد. مدت کوتاهى از درس شیخ مرتضى انصارى بهره برد و سپس در مجلس درس محمدحسین کاظمى حاضر شد. وى علاوه بر فقه و اصول، در علم حدیث، به ویژه فهم احادیث منقول، تبحر داشت. او باتقوا و سخاوتمند بود و دارایى خود را صرف فقرا و نیازمندان کرد. وى در 1304 در نجف وفات یافت (حرزالدین، ج 1، ص 231ـ 232؛ انصارى، ص 380). الجامع در علم حدیث، چندین کتاب فقهىِ استدلالى، کتابى در اصول عملیه، و رساله‌هایى در علم اصول، کلام، منطق و عروض از آثار اوست (حرزالدین، ج 1، ص 232).ج) احمد در 1265 در نجف به دنیا آمد و نزد پدر و برادرش حسن درس خواند. وى در ادبیات و تاریخ تبحر داشت و خانه‌اش در نجف محفل ادیبان و شاعران بزرگ بود. او در نجف داراى مقبولیت عام و همواره طرف مشورت بزرگان و رؤساى محلى آن شهر بود. وى در 1342 وفات کرد و در صحن حرم امام على علیه‌السلام به خاک سپرده شد (همان، ج 1، ص 83ـ84).فرزندش مهدى در 1285 در نجف به دنیا آمد. وى نوه دخترى شیخ على خاقانى (رجوع کنید به خاقانى*، آل) بود. فقه و اصول را نزد عمویش محمد و دیگر عالمان آن زمان فراگرفت و در علم نحو و منطق و عروض صاحب نظر شد. او شعر نیز می‌سرود. وى به علت ابتلا به وبا در 1342 در نجف درگذشت. از مهدى حرزالدین کتابها و رساله‌هایى در فقه، اصول، حدیث، رجال و ادعیه برجاى مانده است (حرزالدین، ج 3، ص 155ـ156).فرزند دیگر احمد، عبدالحسن حرزالدین بود. پس از آنکه انگلیسیها در 1333 بصره را تصرف کردند، وى براى شرکت در جهاد به بصره رفت و شهید شد. محمدسعید حَبّوبى* بر جنازه او نماز خواند. وى را در مقبره شهداى بصره به خاک سپردند (همان، ج 1، ص 84).د) کاظم، فرزند دیگر شیخ على حرزالدین، ادیب بود. وى که سخت مورد علاقه پدرش بود، در جوانى و پیش از وفات پدرش درگذشت (همان، ج 2، ص 100).ه ) محمد، مشهورترین فرد خاندان حرزالدین، در 1273 در نجف متولد شد. در چهار سالگى پدرش را از دست داد و تحت سرپرستى و تربیت برادرانش، عبدالحسین و حسن، قرار گرفت. وى تحصیل علوم دینى را از نوجوانى آغاز کرد و به کمک هوش زیاد و حافظه قوى و پشتکار خود در مدتى کوتاه دروس مقدماتى را به پایان رساند (همان، ج 1، ص 232؛ خاقانى، ج 10، ص 505).وى نزد استادان متعددى فقه و اصول و کلام و دیگر علوم را فرا گرفت و از عالمان بسیارى اجازه روایت و گواهى اجتهاد دریافت کرد، که از آن جمله‌اند: محمدحسین کاظمى، فاضل ایروانى، ابراهیم‌بن محمد عزّاوى، میرزا حبیب‌اللّه رشتى، حسن‌بن عیسى فَرطوسى، حاج‌آقا رضا همدانى، سیدحسین‌بن مهدى قزوینى، میرزاحسین خلیلى تهرانى*، محمدطه نجف، آخوند خراسانى، سید محمدکاظم طباطبایى یزدى و عبداللّه مامَقانى (رجوع کنید به بحرالعلوم، ج 1، ص 142؛ حرزالدین، ج 1، ص128، 243، 255ـ256، 274، مقدمه محمدحسین حرزالدین، ص 6ـ8، ج 2، ص 20ـ21، 222، 328، 361ـ364؛ آل‌محبوبه، ج 2، ص 167؛ خاقانى، همانجا). به ‌گفته مرعشى نجفى (ص 134) وى صِحاح سِتّه را نیز از طریق سیدشکرى آلوسى بغدادى روایت می‌کرد.شیخ محمد حرزالدین در بسیارى از علوم، از جمله فقه، اصول، حدیث، رجال و تراجم، ادبیات، تاریخ و سِیر، قرائت خط کوفى، طب، هیئت و علوم غریبه، تبحر داشت و شعر نیز می‌سرود (آل‌محبوبه، ج 2، ص 166؛ خاقانى، ج 10، ص 506ـ 507؛ براى نمونه اشعار او رجوع کنید به خاقانى، ج 10، ص 509ـ513). او حلقه درس مهمى داشت و شاگردان متعددى نزد او تربیت شدند یا از وى اجازه روایت گرفتند، که شمارى از آنها عبارت‌اند از: محمدبن جعفرزاهد، جعفربن حسین استرآبادى، میرزاصادق خلیلى، محمدتقى و محمد فرزندان استادش میرزاحسین خلیلى تهرانى، سیدرضا هندى، سید ابوتراب نهاوندى، سیدمهدی‌بن على غریفى و سید شهاب‌الدین مرعشى نجفى* (رجوع کنید به حرزالدین، ج1، ص283، 339ـ340، 372، مقدمه محمدحسین حرزالدین، ص 8ـ9، ج 2، ص 269، پانویس 1، ج 3، ص 235؛ خاقانى، ج 10، ص 506؛ مرعشی‌نجفى، ص 133).صراحت لهجه، بیان شیوا و جذاب، حسن خلق، تواضع، احسان به فقرا و نیازمندان، ساده‌زیستى و زهد و تقوا را از جمله ویژگیهاى او در سلوک علمى و اخلاقی‌اش برشمرده‌اند (رجوع کنید به خاقانى، همانجا؛ حرزالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 4ـ5). محمد حرزالدین در 1365 وفات کرد و در کنار خانه‌اش و مسجدى که در آن اقامه جماعت می‌کرد، در محله عماره نجف به خاک سپرده شد (آل‌محبوبه، ج 2، ص 168؛ خاقانى، ج 10، ص 507).شیخ محمد آثار و تألیفات بسیارى در علوم گوناگون داشت که به گفته نوه‌اش، محمدحسین حرزالدین (رجوع کنید به حرزالدین، ج 1، مقدمه، ص 9)، بالغ بر هفتاد اثر است. برخى از آنها عبارت‌اند از :کتاب‌المسائل که دوره کامل فقه استدلالى است، در سه جلد؛ الطهارة و انواعها، در دو جلد؛ کتاب الصلاة و الصوم و الزکاة و الخمس؛ احکام المَوْتى؛ مفتاح‌النجاة؛ مفتاح النجاح و مختصرالمفتاح، که رساله عملیه مختصر اوست و در 1343 در نجف به چاپ رسید؛ القواعدالفقهیة و قواعدالاحکام (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 21، ص 354؛ عواد، ج 3، ص 132؛ حرزالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 10ـ12؛ قس آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 20، ص 330، که برخى از این آثار را جزئى از کتاب‌المسائل دانسته است).آثار اصولىِ مصادرالاصول؛ جامع‌الاصول و حاشیه بر برخى کتابهاى اصولى، از جمله معالم‌الاصول حسن‌بن زین‌الدین، القوانین میرزاى قمى و الرسائل شیخ مرتضى انصارى (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 21، ص 96؛ خاقانى، ج 10، ص 508ـ509؛ حرزالدین، همانجا).آثار کلامىِ الاحتجاج، الاحتجاج على الکتابیینْ (یا علی‌الیهود و النصارى)، الاسلام و الایمان، الامامة، الغیبة که در آن به اثبات زنده بودن امام دوازدهم شیعه عجل‌اللّه تعالى فرجه‌الشریف پرداخته است و چند تن از علما بر آن تقریظ نگاشته‌اند (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 16، ص 175، ج 26، ص 30، 46؛ آل‌محبوبه، ج 2، ص 167ـ168؛ حرزالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 10).همچنین حرزالدین درباره طب و هیئت و ریاضى قدیم و نیز علوم غریبه کتابها و رساله‌هایى نگاشته است، از جمله: الطب و اساس العلاج؛ کتاب‌الفوائد در طب یونانى، به فارسى؛ ایضاح التحریر، در هندسه، که شرحِ کتاب تحریر اصول اقلیدس* خواجه نصیرالدین طوسى است؛ نجاةالداعین و وسیلة الخاطئین، در ادعیه و طلسمات؛ مفاتیح الفوائد؛ شرح الدائرة الهندیة؛ و الاسرار النجفیة (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 11، ص 66، 124، ج 21، ص 306، 377، ج 24، ص 58؛ خاقانى، ج 10، ص 508ـ509؛ حزرالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 11ـ12).وى در ادبیات نیز آثار متعددى دارد، از جمله المصادر الصرفیة، قواعداللغات، و وَشی‌البُرود که دیوان شعر اوست (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 9، قسم 3، ص 986، ج 25، ص 93؛ خاقانى، ج 10، ص 509؛ حرزالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 11). همچنین درباره علم رجال و تراجم چند اثر مهم نگاشته است: الفوائد الرجالیة؛ قواعدالرجال و فوائد المقال؛ مراقدالمعارف، که تحقیقى است درباره مقابر سادات و علما، که ابتدا در 1391 در نجف و سپس در 1412 در قم چاپ شد؛ و از همه مشهورتر، معارف‌الرجال فى تراجم العلماء و الادباء (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 10، ص 146، ج 16، ص 339، ج 20، ص 301، ج 21، ص 192؛ خاقانى، همانجا؛ حزرالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 10).حزرالدین در معارف‌الرجال زندگى و شرح حال عالمان معاصر خود را، به ترتیب الفبایى، ذکر کرده است. نواده او، محمدحسین، کتاب را مرتب و منقح کرد و حواشى مفیدى همراه با مقدمه بر آن افزود، که در 1383 در نجف در سه جلد چاپ شد (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 21، ص 192؛ همو، 1337ش، ستون 450؛ امینى، 1385، ص 326؛ عواد، ج 3، ص 150؛ چاپ دیگر آن: قم 1405). معارف‌الرجال از آثار مهم در موضوع تراجم به شمار می‌رود و در آثار نگاشته شده درباره شرح حال عالمان معاصر حزرالدین بسیار بدان استناد می‌شود (براى آثار دیگر محمد حرزالدین رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 11، ص 66، ج 18، ص 26ـ27، ج 24، ص 340؛ خاقانى، ج 10، ص 508ـ509؛ آل‌محبوبه، ج 2، ص 168؛ حرزالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 10ـ12). فرزندان محمد حرزالدین، عبدالکریم و على بودند.عبدالکریم را ادیب دانسته‌اند (رجوع کنید به آل‌محبوبه، همانجا؛ تمیمى، ج 3، ص 107). شیخ على از عالمان دینى و فردى فاضل و نیکوسیرت وصف شده است. وى که از پدرش اجازه روایت داشت، در 1372 یا 1373 درگذشت (حرزالدین، ج 1، همان مقدمه، ص 8؛ خاقانى، ج 10، ص 505؛ تمیمى، همانجا).محمدحسین حرزالدین، فرزندعلى، نیز عالم دینى بود. وى در 1333 متولد شد. علاوه بر پدرش و سیدمحمدباقر احسائى، نزد سید محسن حکیم* و سیدابوالقاسم خویى* درس خواند (آقابزرگ طهرانى، 1337ش؛ عواد، همانجاها؛ حرزالدین، ج 2، ص 201ـ202، پانویس 1؛ قس امینى، 1413، ج 1، ص 407 که او را متولد 1349 دانسته است). وى در 1419 در نجف وفات کرد (ابوحمزه ثمالى، مقدمه عبدالرزاق حرزالدین، ص 3). النجف فی‌التاریخ اثر اوست. از وى همچنین تقریرات درسهاى فقه و اصول استادانش و تحقیق و حاشیه‌نویسى بر معارف‌الرجال جد خود محمد حرزالدین به جامانده است (عواد؛ امینى، همانجاها).3) محمد، کوچک‌ترین فرزند عبداللّه حرزالدین، در حدود 1193 در نجف به دنیا آمد. فقه و اصول را نزد على کاشف‌الغطاء، صاحب جواهر، سیدمهدى قزوینى و محمدحسین کاظمى فراگرفت. وى در فقه، منطق، ادبیات و عروض تبحر داشت (حرزالدین، ج 2، ص 340، 342). ابراهیم‌بن محمد غَرّاوى، ابراهیم‌بن عبدالحسین سودانى و برادرزاده‌اش عبدالحسین حرزالدین از شاگردان او بودند و محمدبن طعمة زریجى از وى اجازه اجتهاد داشت (همان، ج 1، ص 28، 37ـ38، ج 2، ص 32، 343، 346).شیخ ‌محمد حرزالدین براى زیارت مزار امام رضا علیه‌السلام به ایران آمد. در بازگشت، به اصفهان رفت و در آنجا مورد تکریم و احترام دوستش، سید اسداللّه اصفهانى (فقیه، متوفى 1290، فرزند حجت‌الاسلام محمدباقر شفتى)، قرار گرفت، ولى تقاضاى وى را براى اقامت و تدریس در آن شهر نپذیرفت. او در مسیر بازگشت به عراق، بیمار شد و در 1277 بر اثر همان بیمارى در نجف درگذشت و در مقبره آل حرزالدین به خاک سپرده شد (همان، ج 2،ص 341، 343). از او آثار متعددى برجاى مانده است که از آن جمله‌اند: کتاب‌الحج، که اثرى مبسوط و استدلالى است؛ کتابهایى در حدیث؛ المصباح، درباره اعمال مساجد چهارگانه و ادعیه و اوراد؛ حاشیه بر شرح‌الشمسیة، در منطق؛ و آثارى در مراثى، از جمله در مقتل امام حسین علیه‌السلام (همان، ج 2، ص 342ـ 343؛ نیز براى نمونه اشعار او رجوع کنید به خاقانى، ج 10، ص 515ـ 521).منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، مصفى المقال فى مصنفى علم الرجال، چاپ احمد منزوى، تهران 1337ش؛ جعفربن باقر آل‌محبوبه، ماضى النجف و حاضرها، بیروت 1406/ 1986؛ ثابت‌بن دینار ابوحمزه ثمالى، تفسیر القرآن الکریم، چاپ عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین ، قم 1378ش؛ محمدهادى امینى، معجم المطبوعات النجفیة: منذ دخول الطباعة الى النجف حتى الآن، نجف 1385/1966؛ همو، معجم رجال الفکر و الادب فى النجف خلال الف عام، ]نجف[ 1413/1992؛ مرتضی‌انصارى، زندگانى و شخصیت شیخ‌انصارى قدس‌سره، قم 1373ش؛ محمدمهدی‌بن مرتضى بحرالعلوم، رجال السید بحرالعلوم، المعروف بالفوائد الرجالیة، چاپ محمدصاق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران 1363ش؛ محمدعلى جعفر تمیمى، مشهد الامام، او، مدینة النجف، نجف 1374/1955؛ محمد حرزالدین، معارف الرجال فى تراجم العلماء و الادباء، قم 1405؛ على خاقانى، شعراء الغرى، او، النجفیات، نجف 1373/1954، چاپ افست قم 1408؛ کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فى القرنین التاسع عشر و العشرین، بغداد 1969؛ شهاب‌الدین مرعشى نجفى، الاجازة الکبیرة، او، الطریق و المَحَجَّة لثمرة المُهْجَة، اعداد و تنظیم محمد سمامى حائرى، قم 1414.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا سعید

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده