حربی ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق
معرف
عالم و محدّث حنبلى خراسانی‌الاصل ساکن بغداد، در قرن سوم
متن
حربى، ابواسحاق ابراهیم ‌بن اسحاق، عالم و محدّث حنبلى خراسانی‌الاصل ساکن بغداد، در قرن سوم. به نوشته خطیب بغدادى (ج 6، ص 523)، حربى در 198 به‌ دنیا آمده است. عموم شرح ‌حال ‌نگاران بعدى نیز بخش عمده مطالب خود را درباره حربى به نقل از او آورده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن ابی‌یعلى، ج 1، ص 218ـ235؛ سمعانى، 1408، ج 2، ص197ـ 198؛ قفطى، ج 1، ص 155ـ 158). اصل حربى از مرو بود، ولى در بغداد سکونت داشت (خطیب بغدادى، ج 6، ص 523ـ 524). به‌ نوشته خطیب بغدادى (همانجا)، مادر حربى از قبیله تغلبیه بود. سبب شهرت او به حربى، طبق گفته خود او اقامتش در محله حربیه، در بخش غربى بغداد، بوده است (سمعانى، 1408، ج 2، ص 197؛ براى وجه نام‌گذارى این محله رجوع کنید به یاقوت حموى، ذیل «حربیه»). درباره مراحل اولیه زندگى حربى اطلاعى در دست نیست. به نوشته خطیب بغدادى (ج 6، ص 524)، حربى اموال فراوانى را که به ارث برده بود، صرف یادگیرى حدیث کرد.از مقایسه سال ولادت حربى با تاریخ وفات استادش حسن‌بن موسى بغدادى در 210، در می‌یابیم که حربى از حدود ده سالگى به فراگیرى دانش حدیث پرداخته است (حربى، 1401، مقدمه حمد جاسر، ص 17، 50). برخى مشایخ حربى، ابونعیم فضل ‌بن دکین*، علی‌بن جعد جوهرى*، احمدبن حنبل*، و محمدبن مقاتل مروزى بودند (خطیب بغدادى، ج 6، ص 532؛ براى فهرست کاملِ مشایخ وى رجوع کنید به حربى، 1401، همان مقدمه، ص 38ـ83). حربى همانند دیگر حنبلیان بغداد (براى نمونه رجوع کنید به ابن ابی‌یعلى، ج 1، ص 78، 81، 95)، مسموعات خود از احمد بن حنبل را به ‌نام المسائل نقل کرده که ابوالحسین محمدبن ابی‌ یعْلى فرّاء نسخه‌اى از آن را در اختیار داشته (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 219) و برخى مطالب آن را نقل کرده است (رجوع کنید به همان، ج 1، ص 232ـ233). از حربى کسان بسیارى حدیث نقل کرده‌اند، از جمله محمدبن علی‌بن عَلون مُقرى، ابوبکربن مالک قَطیعى، عبیداللّه‌بن احمدبن بُکَیر و برخى عالمان نحوى چون ابوبکر محمدبن قاسم انبارى، و ابوعمرو زاهد مشهور به غلام ثعلب (خطیب بغدادى، همانجا؛ قفطى، ج 1، ص 155؛ براى فهرست راویان حربى رجوع کنید به حربى، 1401، همان مقدمه، ص 240ـ253). در منابع رجالى، حربى را محدّثى ثقه، صادق و خبره وصف کرده و زهد و تقواى او را ستوده‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 6، ص 537؛ ابن ابی‌یعلى، ج 1، ص 226، 231ـ232). وى در 21 ذیحجه 285 در بغداد درگذشت و در خانه‌اش به خاک سپرده شد (خطیب بغدادى، همانجا؛ سمعانى، 1408، ج 2، ص 198).برخى تألیفات منسوب به حربى که نسخه‌اى از آنها باقى نمانده عبارت‌اند از: کتاب الادب، کتاب‌المغازى، کتاب‌التیمم (ابن‌ندیم، ص 287)، دلائل النبوة، کتاب‌الحمام، ذم‌الغیبة، سجودالقرآن (ابن ابی‌یعلى، ج 1، ص 219)، کتاب‌السروى (خطیب بغدادى، ج 6، ص 532؛ حربى، 1401، همان مقدمه، ص 224ـ226؛ رجوع کنید به حربى، 1401، همان مقدمه، ص 221ـ 239). ذهبى در تذکرةالحفاظ (ج 2، ص 585) به در اختیار داشتن برخى آثار حربى اشاره کرده است. همچنین برخى آثار او در اختیار ابن‌حجر عسقلانى بوده است (رجوع کنید به ج 1، ص 288، ج 2، ص 355، 375، 399).حَمَد جاسر (حربى، 1401، مقدمه، ص 262ـ270) نسخه‌اى، که آغاز آن افتاده بوده است، به‌ نام کتاب المناسک و اماکن طرق‌الحج و معالم‌الجزیرة را با ذکر دلایلى کتاب المناسک حربى دانسته و متن تصحیح شده آن را نیز منتشر کرده است (ریاض 1389/1969). عاید در مقدمه خود بر غریب‌الحدیث حربى (1405، ج 1، ص 47ـ48)، دلایلى بر عدم قطعیت انتساب متن چاپ شده مذکور به حربى آورده است (براى تداول روایت المناسک رجوع کنید به سمعانى، 1395، ج 2، ص 12).از دیگر آثار حربى، اکرام‌الضیف (1319 و 1400) در قاهره چاپ غیرانتقادى شده است. از این کتاب نسخه‌اى در کتابخانه عاشر افندى شهر سلیمانیه به شماره 667 و نسخه‌اى دیگر در کتابخانه استانبول (مجموعه 237، گ 79ـ101) موجود است (حربى، 1401، مقدمه حمد جاسر، ص 222). از اثر دیگر حربى، یعنى انتفاع‌الاموات بِإهداء التلاوات و الصدقات و سائر القربات، نسخه‌اى در کتابخانه رشیدافندى (مجموعه 159، رساله 2، گ 159الف ـ 185الف) موجود است (ششن، ص 382).مهم‌ترین و معروف‌ترین کتاب حربى، غریب‌الحدیث است (رجوع کنید به ابن‌ندیم؛ قفطى، همانجاها) و خطیب بغدادى (ج 6، ص 523) از آن یاد کرده است. شیوه متداول در غریب الحدیث‌نگارى پیش از حربى، خاصه روش ابوعُبَید قاسم‌بن سلّام هروى، براساس اصل مسندنویسى (گردآورى احادیث حاوى واژه‌هاى غریب از هر یک از اصحاب و شرح آن) بود اما حربى، با تلفیق این شیوه و روش الفبایى لغویان، طریقى جدید در غریب‌الحدیث‌نگارى پدید آورد (مسعودى، ص 94ـ98). وى، همچنین ضمن بهره‌گیرى از آثار پیش از خود، اثرى جامع‌تر در غریب‌الحدیث تألیف کرد. کتاب وى در پنج مجلد تألیف شده و مشتمل بر تمام احادیثى بوده که لفظى غریب در آنها وجود داشته است. براساس وصف ابن‌خیر اشبیلى (ص 194) از کتاب حربى، می‌توان دریافت که حربى از اتمام این تألیف فراغت نیافته است (حربى، 1405، ج 1، همان مقدمه، ص 54ـ55؛ همو، 1401، همان مقدمه، ص 228). به‌نوشته عاید (حربى، 1405، ج 1، مقدمه، ص 55)، این گفته اشبیلى به‌سبب رواج نسخه‌اى ناقص از کتاب حربى در اندلس بوده است. ابن‌ندیم (همانجا) کتاب غریب‌الحدیث را وصف کرده است. حربى، به دلیل اعتقاد به باورهاى اهل حدیث درباره افضلیت خلفا، کتاب خود را نیز به همین‌گونه آغاز کرده است (رجوع کنید به همانجا). وى ابتدا متن حدیث را با سلسله سند کامل نقل کرده، سپس به بیان معناى کلمه غریب پرداخته و آنچه در توضیح آن از صحابه و تابعین نقل شده آورده و در مواردى از قرآن و اشعار عرب شواهدى ذکر کرده است. عاید (حربى، 1405، ج 1، مقدمه، ص 92ـ152) به تفصیل از ویژگیهاى این کتاب، با ذکر شواهد گوناگون، بحث نموده است.مفصّل بودن کتاب و مباحث آن، سبب دشواریابىِ احادیث و مهجور ماندن کتاب شده، اما اثر او همچنان مورد استفاده محدّثان بوده و کسانى چون ابوبکر محمدبن قاسم انبارى، ابومنصور محمدبن احمد ازهرى و ابوعبید بکرى از آن مطالبى نقل کرده‌اند (رجوع کنید به همان مقدمه، ص 58ـ79). همچنین عاید (همان، ص 80ـ91) نمونه‌هایى از تأثیر کتاب حربى را در تألیف کتابهاى غریب‌الحدیث پس از او نقل کرده است. ابن‌اثیر در النهایة فى غریب‌الحدیث و الاثر (ج 1، ص 10)، ضمن ستودن غریب‌الحدیث حربى، مفصّل بودن کتاب را علت مهجور ماندن آن ذکر کرده، اما به کامل و جامع بودن آن اشاره کرده و خود در تألیف کتابش از آن بهره برده است. بنابر تحقیق سلیمان‌بن ابراهیم عاید (حربى، 1405، ج 1، مقدمه، ص 153)، تنها نسخه موجود از غریب‌الحدیث، نسخه‌اى ناقص از بخش پنجم کتاب در کتابخانه ظاهریه دمشق (موجود در «مکتبةالاسلام») است و خود وى متن انتقادى آن را منتشر کرده است (مکه 1405/ 1985). دُخَیل ‌بن صالح ‌لحیدان در مقاله‌اى (ص 69ـ218) به بررسى و تخریج برخى احادیث مرفوع غریب‌الحدیث حربى پرداخته است. حربى شعر نیز می‌سروده و خطیب بغدادى (ج 6، ص 535ـ537) نمونه‌هایى از اشعار وى را نقل کرده است.منابع : ابن‌ابی‌یعلى، طبقات‌ الحنابلة، چاپ عبدالرحمان ‌بن سلیمان عثیمین، ریاض 1419/1999؛ ابن‌اثیر، النهایة فى غریب‌الحدیث والاثر، چاپ صلاح‌بن محمدبن عویضه، بیروت 1418/1997؛ ابن‌حجر عسقلانى، المجمع المؤسس للمعجم‌المفهرس، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلى، بیروت 1413ـ1415/ 1992ـ1994؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ محمدبن خیر اشبیلى، فهرسة مارواه عن شیوخه من‌الدواوین المصنفة فى ضروب‌العلم و انواع‌المعارف، چاپ فرانسیسکو کودرا و ریبرا تاراگو، ساراگوسا 1893، چاپ افست بیروت 1399/1979؛ ابراهیم‌بن اسحاق حربى، غریب‌الحدیث، چاپ سلیمان‌بن ابراهیم عاید، مکه 1405/ 1985؛ همو، کتاب‌المناسک و اماکن طرق‌الحج و معالم الجزیرة، چاپ حمد جاسر، ریاض 1401/1981؛ خطیب بغدادى؛ محمدبن احمد ذهبى، کتاب تذکرةالحفاظ، حیدرآباد، دکن 1388ـ 1390/ 1968ـ1970؛ عبدالکریم‌بن محمد سمعانى، الانساب، چاپ عبداللّه عمر بارودى، بیروت 1408/ 1988؛ همو، التحبیر فی‌المعجم ‌الکبیر، چاپ منیره ناجى سالم، بغداد 1395/1975؛ رمضان ششن، مختارات من المخطوطات العربیة النادرة فى مکتبات ترکیا، استانبول 1997؛ علی‌بن یوسف قفطى، اِنباه‌الرواة على اَنباه ‌النحاة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، ج 1، قاهره 1369/1950؛ دخیل لحیدان، «الاحادیث المرفوعة فى کتاب غریب‌الحدیث للامام الحربى (198ـ285ه ) من باب ’ریاء‘ الى نهایة باب ’نشف‘ دراسة و تخریجاً»، مجلة جامعةالامام محمدبن سعودالاسلامیة، ش 34 (ربیع‌الآخر 1422) ؛ عبدالهادى مسعودى، «سیر تدوین غریب‌الحدیث»، فصلنامه علمى ـ تخصصى حدیث، سال 4، ش 3 (پاییز 1378)؛ یاقوت حموى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ملیحه خودکار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده