حرباء
معرف
از جانوران خزنده متعلق به جنس Chamaelo از تیره Chamaeleontidae
متن
حِرباء، از جانوران خزنده متعلق به جنس Chamaelo از تیره Chamaeleontidae. طول بدن این جانوران در انواع بالغ تا سى سانتیمتر هم می‌رسد و دُم، نصف طول بدن آنها را تشکیل می‌دهد. ماده از نر بزرگ‌تر است. از خصوصیات مهم این جانوران آن است که می‌توانند زبان خود را گاه تا دو برابر طول بدن و به ‌سرعت بیرون ببرند و شکار را بگیرند. داراى حرکت کند، پاهاى جفت‌انگشتى، دمِ پیچانِ شاخه‌گیر و چشمهایى با حرکات مستقل از هم‌اند. همچنین بر اثر برخى عوامل محیطى، از قبیل احساس ترس از دشمن، به رنگ چیزى که بر آن قرار گرفته‌اند درمی‌آیند. این جانوران بر شاخه درختان یا چیزهاى مشابه می‌نشینند و با حرکت آفتاب تغییر جهت می‌دهند، چنان‌که همیشه رو به آفتاب‌اند. گونه‌هایى از این جنس در سوریه، نواحى مدیترانه، عربستان سعودى، یمن، و شمال و منطقه مرکزى ـ غربى افریقا وجود دارد (آرنولد ، ص 417؛ زکریا، ص 207ـ208؛ غالب، ذیل واژه؛ شکر، ج 1، ص 291؛ هرل و همکاران، ص 3621؛ آکانى و همکاران، ص 3).به عقیده برخى (رجوع کنید به جوالیقى، ص 166؛ نخله، ص 224؛ معلوف، ص 59)، واژه حرباء، معرّبِ حُربا/ خُرباى فارسى (به‌معناى خورشیدبان) است و این واژگان هم از واژه اَکَّدى Harbabilu گرفته شده‌اند (سلّوم، ص 19، 121). در آثارى که ایرانیان به زبان عربى (مثلا رجوع کنید به ابن‌سینا، ج 1، کتاب 2، ص 531) یا فارسى (رجوع کنید به دُنیسرى، ص 132) تا قرن هفتم نوشته‌اند، از واژه حرباء استفاده کرده‌اند، اما از قرن هفتم به بعد، استفاده از واژه‌هاى آفتاب‌پرست و آفتاب گَردَک معمول شده است (رجوع کنید به قزوینى، ص 449؛ انصارى شیرازى، ص 122؛ قوام فاروقى، ج 1، ص 34؛ حکیم مؤمن، ص 88؛ اوحدى بلیانى، ص 6، 14). عاشق در فرهنگ لسان‌الشعراء (تألیف در عهد فیروزشاه تغلق: 752ـ790؛ ص 63) و بدرالدین ابراهیم (سده هشتم و نهم؛ ص 279) واژه آفتاب‌پرست را براى گل نیلوفر و بوقلمون نیز به کار برده‌اند (نیز رجوع کنید به بوقلمون*).دیوسکوریدس در الحشائش (ص 98، 166) از این جانور با نام حَمالاون یا خامیلاون نام برده است که معرّبِ واژه یونانىِ (شیر زمینى) است (رجوع کنید به لیدل و اسکات، ذیل همین واژه). در عربى کنیه‌هاى گوناگونى براى این جانور آمده است (رجوع کنید به شکر، همانجا) که برخى از آنها به‌سبب خصوصیات ظاهرى و رفتارى آن، از قبیل قیافه سوسک مانند، ترس و احتیاط فوق‌العاده، آفتابگردى و قدرت تغییر رنگش می‌باشد. این خصوصیات باعث شده است که به امثال و اشعار و حکایات فارسى و عربى فراوانى راه یابد (رجوع کنید به جاحظ، ج 6، ص 362ـ 368؛ مسعودسعد سلمان، ص 5، 204؛ سهروردى، ج 3، لغت موران، ص 301ـ302؛ خاقانى،ص 59؛ سعدى، ص 311؛ دمیرى، ج 1، ص 329ـ330؛ شکر، ج 1، ص 292ـ 295).شاید مفصّل‌ ترین توصیف حرباء در کتابهاى قدیم، از آنِ ارسطو باشد. او ظاهر این جانور (از نظر اندازه جثه، وضع پاها، مهره‌هاى پشت، شکلِ سر و دم، وضع خاص چشمها و دیگر اندامها) و نیز برخى رفتارها و ویژگیهاى آن (از قبیل تغییر رنگ) را به‌تفصیل شرح داده است (رجوع کنید به 1995، 503الف 15ـ 503ب 28، 692الف 20ـ24؛ همو، 1977، ص 71ـ73؛ همو، 1978، ص 223). این توضیحات کمابیش در آثار حکماى دوره اسلامى نیز آمده است (رجوع کنید به جاحظ، ج 6، ص 363ـ364؛ دمیرى، ج 1، ص 328ـ329). قزوینى (همانجا) از این جانور با عنوان حمجه یاد کرده است. به عقیده او، رنگ پوست این جانور بسته به میزان تابش نور خورشید و ساعات روز، کبود، قرمز و زرد می‌شود. همچنین اگر کسى قصدش کند خود را متورم می‌کند (نیز رجوع کنید به ابن ‌فضل‌اللّه عمرى، سفر20، ص 56).در منابع طب سنّتى، خواص دارویى مختصرى براى این جانور ذکر شده است. دیوسکوریدس (پزشک و گیاه ـ داروشناس یونانى سده اول میلادى، ص 166ـ167) خون آن را براى جلوگیرى از روییدن مجدد موهاى زائد چشم مفید می‌داند (نیز رجوع کنید به رازى، ج20، ص 331؛ ابن‌سینا، همانجا). گوشت این جانور بسیار سمّى است و برخى اندامهایش شخص را مسموم می‌کند و سریعاً می‌کُشد (دنیسرى؛ انصارى شیرازى، همانجاها). آب مطبوخ این جانور، بدن را تا چند روز به رنگ سبز درمی‌آورد (حکیم مؤمن، همانجا؛ انطاکى، ج 1، ص140). طبعش نیز گرم و خشک است (همانجاها؛ براى توضیحات بیشتر رجوع کنید به عقیلى علوى شیرازى، ص 348).منابع : ابن‌سینا؛ ابن‌فضل‌اللّه عمرى، مسالک الأبصار فى ممالک الأمصار، سفر 20، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه طوپقاپی‌سراى استانبول، مجموعه روان کوشکى، ش 1668، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت 1409/1989؛ ارسطو، اجزاءالحیوان، ترجمة ]من‌الیونانیة الى العربیة[ یوحنابن بطریق، چاپ عبدالرحمان بدوى، کویت 1978؛ همو، طباع‌الحیوان، ترجمة یوحنابن بطریق، چاپ عبدالرحمان بدوى، کویت 1977؛ علی‌بن حسین انصارى شیرازى، اختیارات بدیعى (قسمت مفردات)، چاپ محمدتقی‌میر، تهران 1371ش؛ داوودبن عمر انطاکى، تذکرة أولی‌الألباب ]و[ الجامع‌للعجب العُجاب، ]قاهره[ 1416/ 1996؛ تقی‌الدین محمدبن محمد اوحدى بلیانى، سرمه سلیمانى، چاپ محمود مدبرى، تهران 1364ش؛ بدرالدین ابراهیم، فرهنگنامه زفان‌گویا و جهان پویا = فرهنگ لغات‌فرس (پنج بخشى)، چاپ حبیب‌اللّه طالبى، تهران 1381ش؛ عمروبن بحرجاحظ، کتاب‌الحیوان، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر [?1385ـ1389/ 1965ـ 1969[، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ موهوب‌بن احمد جوالیقى، المعرّب من‌الکلام الأعجمى على حروف المعجم، چاپ احمد محمد شاکر، ]قاهره[ 1389/ 1969؛ حکیم مؤمن؛ بدیل‌بن علی‌خاقانى، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادى، تهران 1378ش؛ محمدبن موسى دمیرى، حیاةالحیوان الکبرى، قاهره 1390/1970، چاپ افست قم 1364ش؛ محمدبن ایوب دُنیسرى، نوادر التبادر لتحفة البهادر، چاپ محمدتقى دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران[?1350ش[؛ دیوسکوریدس، هیولی‌ الطب فی‌الحشائش و السموم، ترجمة اِصْطِفَن‌ بن بَسیل و اصلاح حنین‌ بن اسحاق، چاپ سزار ا. دوبلر و الیاس تِرِس، تطوان 1952؛ محمدبن زکریا رازى، کتاب‌الحاوى فی‌الطب، حیدرآباد، دکن 1374ـ 1393/ 1955ـ1973؛ احمد وصفى زکریا، حیوانات و طیور بلاد الشام فى سوریا و فلسطین و الاردن و لبنان، ضبط و تقدیم احمد غسّان سبانو، دمشق 1403/1983؛ مصلح‌بن عبداللّه سعدى، کلیات سعدى، چاپ محمدعلى فروغى، تهران 1363ش؛ محمدداود سلّوم، معجم الکلمات الأکَّدیة فى اللّغات الشرقیـّة القدیمة و الإغریقیة و اللّاتینیة، بیروت 2003؛ یحیی‌بن حبش سهروردى، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج 3، چاپ حسین نصر، تهران 1373ش؛ شاکر هادى شکر، الحیوان فی‌الادب العربى، بیروت 1405/1985؛ عاشق، فرهنگ لسان‌الشعراء، چاپ نذیر احمد، دهلی‌نو 1374ش؛ عقیلى علوى شیرازى؛ ادوار غالب، الموسوعة فى علوم‌الطبیعة، بیروت 1988؛ زکریا بن محمد قزوینى، عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات (تحریر فارسى)، چاپ نصراللّه سبوحى، ]تهران[ 1361ش؛ ابراهیم قوام فاروقى، شرفنامه منیرى، یا، فرهنگ ابراهیمى، ج 1، چاپ حکیمه دبیران، تهران 1385ش؛ مسعود سعد سلمان، دیوان، چاپ غلامرضا رشید یاسمى، تهران 1362ش؛ امین فهد معلوف، معجم‌ الحیوان، بیروت 1405/1985؛ رفائیل نخله، غرائب ‌اللغة العربیة، بیروت 1960؛G. C. Akani , O. K. Ogbalu , and L. Luiselli, "Life-history and ecological distribution of chameleons (Reptilia , Chamaeleonidae) from the rain forests of Nigeria: conservation implications", Animal biodiversity and conservation, vol. 24, no.2 (2001); Aristoteles, The complete works of Aristotle, ed. Jonathan Barnes , Princeton , N. J. 1995; E. N. Arnold, "A key and annotated check list to the lizards and amphisbaenians of Arabia", in Fauna of Saudi Arabia, vol.8 , ed. W. Buttiker and F. Krupp, Basle, Switzerland: Pro Entomologia c/o Natural History Museum , 1986; Anthony Herrel , Jay J. Meyers , and Peter Aerts , "Functional implications of supercontracting muscle in the chameleon tongue retractors", The Journal of experimental biology, vol.204 (2001); Henry George Liddell and Robert Scott , A Greek-English lexicon, Oxford 1977.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شمامه محمدی فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده