حرانی حماد بن هبة الله بن حماد فضیلی
معرف
محدّث و مورخ قرن ششم، کنیه‌اش ابوالثنا
متن
حرّانى، حمّاد بن هبة اللّه‌ بن حمّاد فضیلى، محدّث و مورخ قرن ششم، کنیه‌اش ابوالثنا. وى در 511 در حرّان* به دنیا آمد (ابن‌دبیثى، ص 51؛ ابن‌رجب، ج 1، ص 434؛ عُلَیمى حنبلى، ج 4، ص 43). حرّانى بازرگان بود و به همین سبب به شهرهاى بسیارى سفر کرد، تا آنجا که به «سفّار» شهره گشت. وى در این سفرها از محدّثان شهرهاى مختلفى چون شام، بغداد، خراسان، هرات و مصر کسب علم و حدیث کرد (ذهبى، 1401ـ1409، ج 21، ص 386؛ علیمی‌ حنبلى، همانجا).حرّانى حنبلی‌ مذهب بود (منذرى، ج 1، ص 438). مشایخ حدیث وى بسیارند که برجسته‌ترین آنها اسماعیل سمرقندى، از محدّثان بغداد است (رجوع کنید به ذهبى، 1401ـ1409؛ ابن‌رجب، همانجاها). علاوه‌بر سمرقندى، حرّانى در هرات از ابوالمحاسن مسعودبن محمدبن غانم، در مصر از عبداللّه‌ بن ابی ‌رفاعة، و در دمشق از علی‌بن حسن شافعى حدیث شنید (ابن‌عدیم، ج 6، ص2916ـ2917؛ ابن‌ رجب، همانجا). همچنین در حرّان، بغداد و مصر به نقل حدیث پرداخت (ابن‌رجب، همانجا). برخى راویان حدیثِ وى عبارت‌اند از: عمروبن محمد عُلَیمى، عبدالقادر رُهاوى، علی‌بن‌مُفَضّل مقدسى، احمدبن‌سَلامَه حرّانى (ابن‌عدیم، ج6، ص2917؛ ذهبى، 1424، ج12، ص1141). تراجم‌ نویسان، حرّانى را در نقل حدیث به صداقت و وثاقت ستوده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌عدیم، ج 6، ص 2919؛ صفدى، ج 13، ص 154).حرّانى کتابهاى بسیارى استنساخ کرد (ابن‌عدیم، ج 6، ص 2917؛ ذهبى، 1424، همانجا). وى علاوه بر این، داراى ذوق و قریحه ادبى بوده و شعر نیکو می‌سروده که برخى از آنها در کتابها ذکر شده است (رجوع کنید به سبط ابن‌جوزى، ج 8، قسم 2، ص 511؛ ابن‌عدیم، ج 6، ص 2918؛ صفدى، همانجا؛ ابن‌کثیر، ج 13، ص 33ـ34).حرّانى دو اثر نوشته است: فهرستى از راویانى که نام آنها حمّاد است (منذرى؛ ابن‌رجب؛ علیمی ‌حنبلى، همانجاها)؛ کتابى در تاریخ حرّان (مقریزى، ج 3، ص 695؛ ابن‌مفلح حنبلى، ج 1، ص 365)، که در آن به ذکر شاعران، عالمان و فاضلان آن دیار پرداخته است (ابن‌عدیم، ج 6، ص 2917). این کتاب بر پایه احادیثى است که حرّانى غالبآ آنها را از مشایخ خود شنیده است (ابن‌فُوَطى، ج 4، قسم 4، ص 781ـ782). ذهبى (1424، همانجا) از اتمام کتاب او سخن گفته اما سخاوى (ص 259) گفته است که‌ابوالمحاسن‌ بن سلامة بن خلیفه حرّانى آن را به اتمام رسانده است (قس حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 291 که تألیف ابوالمحاسن را ذیلى بر کتاب حرّانى یاد کرده است). ابن‌عدیم (ج 3، ص 1533) و مغلطای‌بن قلیج (ج 1، ص27) از این کتاب بهره برده‌اند و به‌نوشته کولبرگ (ص 358) ابن ‌طاووس (ص 202ـ203) این کتاب را دیده و از آن نقل کرده است.حمّادبن هبةاللّه در 12 ذیحجه 598 در حرّان درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد (ابن‌عدیم، ج 6، ص 2920؛ ابن ‌مفلح حنبلى؛ علیمی‌حنبلى، همانجاها).منابع : ابن ‌دبیثى، ذیل تاریخ بغداد، بیروت 1405/1985؛ ابن ‌رجب، کتاب الذیل على طبقات‌الحنابلة، ج 1، در ابن‌ابی‌یعلى، طبقات الحنابلة، ج 3، بیروت 1372/1952؛ ابن‌طاووس، فرج المهموم فى تاریخ علماء النجوم، نجف 1368، چاپ افست قم 1363ش؛ ابن‌عدیم، بغیة الطلب فى تاریخ حلب، چاپ سهیل زکار، بیروت?] 1408/ 1988[؛ ابن‌فُوَطى، تلخیص مجمع الآداب فى معجم الالقاب، ج 4، قسم 4، چاپ مصطفى جواد، ]دمشق 1967[؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ج13، بیروت 1966؛ ابن‌مفلح حنبلى، المقصد الارشد فى ذکر اصحاب الامام احمد، چاپ عبدالرحمان ‌بن سلیمان عثیمین، ریاض 1410/ 1990؛ حاجی‌خلیفه؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1424/ 2003؛ همو، سیراعلام النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ 1409/ 1981ـ1988؛ سبط ابن‌جوزى، مرآة الزمان فى تاریخ الاعیان، ج8، قسم2، حیدرآباد، دکن 1371/1952؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، الأعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، چاپ فرانتس روزنتال، بغداد 1382/ 1963؛ صفدى؛ مجیرالدین عبدالرحمان‌بن محمد علیمی‌حنبلى، المنهج الاحمد فى تراجم اصحاب الامام احمد، ج 4، چاپ ریاض عبدالحمید مراد، بیروت 1997؛ مغلطای‌بن قلیج، اکمال تهذیب الکمال فى اسماءالرجال، چاپ عادل‌ بن محمد و اسامه ‌بن ابراهیم، قاهره 1422/ 2001؛ احمدبن على مقریزى، کتاب المقفّی‌الکبیر، چاپ محمد یعلاوى، بیروت 1411/ 1991؛ عبدالعظیم‌بن عبدالقوى منذرى، التکملة لوفیات النقلة، چاپ بشار عواد معروف، بیروت 1401/1981؛Etan Kohlberg, A medieval Muslim scholar at work: Ibn Tawus and his library, Leiden 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

قاسم محسنی مرّی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده