دموکرات حزب
معرف
دموکرات، حزب،# یکى از احزاب مهم ترکیه.
متن
دموکرات، حزب، یکى از احزاب مهم ترکیه.جمهورى ترکیه از بدو تأسیس در 1302ش تا شهریور 1324/ 1923 ـ سپتامبر 1945 به‌صورت تک‌حزبى اداره مى‌شد تا اینکه در این سال، حزب توسعة ملى در کنار حزب حاکم (حزب جمهورى‌خواه خلق) رسماً فعالیتش را آغاز کرد. حزب جمهورى‌خواه و به دنبال آن، حزب دموکرات در اوضاع ناشى از عوامل داخلى و خارجى در اوایل دورة پس از جنگ جهانى دوم (1318ـ1324ش/ 1939ـ1945) تشکیل شدند (← جمهورى‌خواه خلق*، حزب؛ حزب*، بخش‌:4 در ترکیه).در 17 خرداد 1324/ 7 ژوئن 1945، چهار تن از نمایندگان عضو حزب جمهورى‌خواه خلق، یعنى محمود جلال بایار* (واپسین نخست‌وزیر دورة ریاست جمهورى آتاتورک)، محمدفؤاد کوپرولو* (مورخ و تاریخ‌ادبیات‌نگار معروف)، عدنان مندرس* و رفیق کورالتان (براى اطلاع دربارة آنان ← کارپات، ص‌322ـ323؛ آل‌بایراق، ص‌47ـ53؛ کونگار، ص‌145)، طرحى به رئیس فراکسیون این حزب پیشنهاد کردند (آل‌بایراق، ص‌43ـ44؛ چلاق، ص‌775). این طرح درحقیقت درخواست تأمین مردم‌سالارى (دموکراسى) در کشور بود (قوچاق، ص‌137؛ براى متن کامل طرح← آل‌بایراق، ص‌597ـ598؛ اوزدمیر، ص‌881ـ882). پنج‌روز بعد، طرح مذکور در مجلس رد شد (کارپات، ص‌131). عصمت اینونو* (رئیس‌جمهور و رئیس حزب جمهورى‌خواه خلق) که خود نیز خواهان برقرارى مردم‌سالارى محدود بود، در رد این طرح سهم داشت، چرا که ظاهراً وى درصدد بود امکانى براى جدایى مخالفان و تشکیل حزبى دیگر فراهم شود (قوچلار، ص‌754). به دنبال آن، امضاکنندگان و موافقان طرح از حزب حاکم اخراج ‌شدند یا کناره گرفتند و در 17 دى 1324/ 7 ژانویة 1946 حزب دموکرات را تأسیس کردند (آل‌بایراق، ص‌53ـ62؛ قوچاق، ص140ـ141). گفته شده‌است مرامنامة حزب دموکرات (براى متن کامل آن ← آل‌بایراق، ص‌599ـ661) را، پیش از اخذ مجوز، جلال بایار به اینونو عرضه کرده و توافق او را جلب نموده بود (گوگیلیلى، ص‌41ـ42؛ آل‌بایراق، ص‌62) و حتى به قولى، بایار و اینونو با هم مقدمات تشکیل حزب را فراهم کردند (زورخر، ص‌221).در ظاهر، بین برنامه‌هاى حزب جمهورى‌خواه خلق و حزب دموکرات تفاوت جدّى وجود نداشت (قوچاق، ص‌141) و به قولى، فقط نامشان متفاوت بود (دل‌پاک، ص230). درحقیقت هم هردو حزب، شش اصل حزب جمهورى‌خواه خلق (مادّة دوم قانون اساسى جمهورى ترکیه) را پذیرفته بودند (← جمهورى‌خواه خلق*، حزب)، اما برداشت و تفسیر متفاوتى از دو اصل عمدة دولت‌گرایى و جدایى دین از دولت داشتند. در خصوص ‌دولت‌گرایى، درحالى‌که حزب جمهورى‌‌خواه خلق از لزوم نظارت دولت بر امور اقتصادى به‌منظور دفاع از منافع عمومى حمایت مى‌کرد، حزب دموکرات دولت را مسئول تأمین توسعة اقتصاد بخش خصوصى مى‌دانست و خواهان محدودیت فعالیتهاى اقتصادى دولت بود و بنابراین بیش از حزب حاکم، به‌ امور اقتصادى و سیاسى لیبرال توجه داشت. درخصوص‌ جدایى دین از دولت هم، حزب دموکرات ضددین‌بودن سکولاریسم را مردود مى‌شمرد، آزادى دینى را مانند آزادیهاى دیگر از حقوق اساسى بشر مى‌دانست و از تأسیس دانشکدة الهیات براى تربیت روحانیان دفاع مى‌کرد (← آل‌بایراق، ص‌69ـ71؛ دمیرل، ص‌497). حزب دموکرات مدعى بود که با آوردن مردم‌سالارى، اصلاحات آتاتورک را تکمیل خواهد کرد (زورخر، ص‌222).رشد و توسعة حزب دموکرات، برخلاف حزب توسعة ملى که استقبال چندانى از آن نشد (>دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج‌2، ص‌72)، سریع و غیرمنتظره بود. حزب دموکرات مى‌کوشید قشرهاى مختلف جامعه را جذب کند. زمین‌داران و سوداگران بزرگ، خرده‌مالکان، صنعتگران، اعضاى اصناف و محافل آزادى‌خواه و لیبرال نیز از آن حمایت کردند. مخالفت با نظام تک‌حزبى که بیش از دو دهه ادامه داشت، موجب شد حزب دموکرات، طبقات و گروههاى داراى منافع و خواستهاى ناهمگون و گاه متضاد را، هر چند موقت، در حزب گرد آورد (دمیرل، ص‌494ـ495). این امر حزب جمهورى‌خواه را نگران کرد، به‌طورى‌که براى جلوگیرى از به‌قدرت‌رسیدن حزب رقیب، تاریخ برگزارى انتخابات عمومى را جلو کشید (اکینجى، ص‌728؛ گوگیلیلى، ص‌46). صحت این انتخابات به‌دلیل دخل و تصرف مقامات دولتى و حزبى محل تردید است (گوگیلیلى، ص‌47؛ یوجل، ص‌836؛ قوچاق، ص‌143).از 465 کرسى مجلس، حزب دموکرات فقط 66 کرسى به‌دست آورد، در حالى‌ که حزب جمهورى‌خواه 395 کرسى را به خود اختصاص ‌داد و فقط چهار نمایندة مستقل به مجلس راه یافتند (قوچاق، ص‌143؛ >دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج‌2، ص‌97). به ‌نظر آل‌بایراق (ص‌91)، چون حزب دموکرات حزبى فراگیر نبود، بعید بود بیش از حزب جمهورى‌خواه خلق رأى بیاورد، اما این انتخابات از اعتبار حزب حاکم کاست و موجب شناخته‌شدن بیش از پیش حزب دموکرات در ترکیه گردید.حزب دموکرات از زمان تشکیل تا برگزارى انتخابات 24 اردیبهشت 1329/ 14 مه 1950 در مقام حزبى مخالف دولت فعالیت مى‌کرد و در این مدت تحت فشار بود (گوگیلیلى، ص‌55؛ قوچلار، ص‌755ـ756). در نخستین همایش سراسرى حزب دموکرات، جلال بایار به ریاستش برگزیده شد و مرامنامه و برنامه‌هاى آیندة آن به‌تصویب رسید. همچنین، براى شکل‌گیرى مردم‌سالارى سه شرط الغاى قوانین محدودکنندة آزادیهاى فردى، تدوین و تصویب قانون جدید انتخابات که سلامت آرا را تأمین کند، و جدایى مقامهاى ریاست‌جمهورى و ریاست حزب از یکدیگر را ضرورى دانست. حزب حاکم هم که نمى‌خواست به اِعمال سیاست تک‌حزبى متهم شود، این درخواستها را پذیرفت، چنان‌که اینونو نیز ریاست حزب جمهورى‌خواه خلق را به فردى دیگر واگذار کرد (← کارپات، ص‌156ـ158). اینونو به اتکاى جناح میانه‌روىِ حزب جمهورى‌خواه خلق عملاً در برابر رجب پکر، نخست‌وزیر وقت، و همفکران محافظه‌کارش در این حزب قرار گرفت و به‌ویژه با صدور بیانیه‌اى در 20 تیر 1326/ 12 ژوئیه 1947، بر مشروعیت و حقانیت فعالیت احزاب مخالف تأکید کرد (← زورخر، ص‌224؛ قوچلار، ص‌759ـ760؛ چلاق، ص‌778ـ 779). سرانجام، با حمایت اینونو از حزب رقیب، ادامة کار براى رجب پکر ناممکن شد و او دو ماه پس از صدور بیانیة مذکور ناگزیر استعفا داد (← گوگیلیلى، ص‌64ـ65؛ قوچلار، ص‌761ـ762). کمال کارپات (ص‌171ـ172) استعفاى پکر را نتیجة بیانیه ژوئیه و کناره‌گیرى وى را فصل جدیدى در حیات سیاسى ترکیه دانسته‌است. حسن ساکا، وزیر خارجة پیشین، جاى پکر را گرفت. اعتدال و تمایلات لیبرالیستى ساکا موجب بهبود مناسبات دو حزب رقیب شد (قوچاق، ص‌149). پس از وى، شمس‌الدین گونالتاى* (استاد تاریخ دانشگاه آنکارا، سیاستمدار میانه‌رو و داراى تمایلات اسلامى) نخست‌وزیر شد (کارپات، ص‌192؛ زورخر، ص‌224) و اعلام کرد که از آزادى بیان و برقرارى مردم‌سالارى در ترکیه پشتیبانى خواهد کرد (لوئیس، ص‌309). او همچنین بر آن بود تا انتخابات بعدى را در فضایى قابل اعتماد برگزار کند (گوگیلیلى، ص‌68). به همین منظور، براى برآوردن خواستهاى حزب دموکرات، به‌ویژه براى اصلاح قانون انتخابات، اقداماتى کرد (قوچاق، ص‌153). گونالتاى برخى از شعارهاى حزب دموکرات، به‌ویژه شعارهاى مذهبى، را به‌اجرا درآورد. در دورة وى، در ترکیه دانشکدة الهیات ایجاد شد و تدریس علوم دینى در مدارس آغاز گردید (آل‌بایراق، ص‌136ـ137؛ در مورد سیاست مذهبى گونالتاى ← >دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج‌2، ص‌134).در انتخابات عمومى 24 اردیبهشت 1329/ 14 مه1950، حزب دموکرات 3ر53% و حزب جمهورى‌خواه خلق 9ر39% آرا را به خود اختصاص ‌دادند و شمار نمایندگان حزب جمهورى‌خواه خلق به 69 نفر در برابر 408 نمایندة حزب دموکرات رسید (آل‌بایراق، ص‌172؛ کارپات، ص‌201؛ زورخر، ص‌227). از این جابه‌جایى قدرت، به‌سبب اهمیت و آشتى‌جویانه‌بودنش، به انقلاب سفید یا انقلابى بدون خون‌ریزى یاد شده‌است (یوجل، ص‌835؛ لوئیس، ص‌318).حزب دموکرات به‌سرعت زمام امور را دردست گرفت. برخى از بنیان‌گذاران آن از جمله رفیق کورالتان به ریاست مجلس، جلال بایار به ریاست جمهورى، عدنان مندرس به نخست‌وزیرى و فؤاد کوپرولو به وزارت خارجه برگزیده شدند (یوجل، ص‌837؛ دل‌پاک، ص‌158). برخى از اقدامات دولت مندرس عبارت بودند از: بازنشسته‌کردن فرماندهان و افسران بلندپایه ارتش که ظاهراً مناسبات نزدیکى با حزب جمهورى‌خواه خلق داشتند (تونچاى، ص‌178؛ اوزدمیر، ص‌893؛ یوجل، ص‌837)، تصفیه و تبعید عده‌اى از فرمانداران و کارمندان عالى‌رتبه (آل‌بایراق، ص‌192ـ194)، لغو ممنوعیتِ خواندن اذان به زبان عربى (>دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج‌1، ص‌186ـ187، ج‌2، ص‌168؛ تونچاى، ص‌178؛ یوجل، همانجا)، اعلام عفو عمومى (گوگیلیلى، ص‌79ـ80؛ اوزدمیر، ص‌892) و اعزام نیروى 450 نفرى به جنگ کُره (← گوگیلیلى، ص‌81؛ یوجل، همانجا). این اقدامات که حدود یک سال بعد صورت گرفت، نخستین گامها در پیوستن به پیمان نظامى ناتو ارزیابى شده‌اند (اوزدمیر، ص‌893ـ894؛ دل‌پاک، ص171؛ تونچاى، ص179). حزب دموکرات در انتخابات شهرداریها، 560 شهردارى از ششصد شهردارى در کشور را به‌دست آورد (یوجل، همانجا).بایار کمتر از یک ماه پس از انتخاب‌شدن به ریاست جمهورى، سیاست اقتصادى و مالى دولت دموکرات را مشخص‌ دکرد. این سیاست عبارت بود از کاهش دخالت دولت و تأکید بر سهم بخش دولتى در اقتصاد، تشویق سرمایه‌گذارى خصوصى با ایجاد اعتماد و دخالت دولت در زمینه‌هایى که براى بخش خصوصى امکان فعالیت اقتصادى نباشد (رابینسون، ص144). درحقیقت هم در پرتو این سیاست و فعالیتهاى دولت در عرصة اقتصاد، به‌ویژه در اقتصاد روستایى توسعة چشمگیرى حاصل گردید (شاو، ج2، ص412؛ زورخر، ص234ـ240؛ یوجل، ص‌835).آل‌بایراق (ص181) سالهاى 1329ـ1333ش/ 1950ـ 1954 را به مناسبت حصول دستاوردهاى اقتصادى و سیاسى، چهار سال طلایى حزب دموکرات نامیده‌است. این حزب در انتخابات 12 اردیبهشت 1333/ 2 مه 1954، 7ر56 % آرا و در مقابل، حزب جمهورى‌خواه خلق 35% آرا را کسب کرد اما به‌دلیل شکل نظام انتخاباتى، حزب دموکرات 93% کرسیهاى مجلس را به‌دست آورد و کرسیهاى حزب جمهورى‌خواه خلق به 5% تقلیل یافت (بریش، ص‌531). این انتخابات اوج‌ کامروایى حزب دموکرات بود (زورخر، ص‌234). در سالهاى 1333 تا 1336ش/ 1954ـ1957، ترکیه به‌دلیل بحران اقتصادى و تورم، به یکى از بدهکارترین کشورها بدل شد (شاو، ج‌2، ص‌408ـ409؛ رابینسون، ص‌148؛ آل‌بایراق، ص‌264). به همین دلیل، در انتخابات 5 آبان 1336/ 27 اکتبر 1957 نفوذ حزب دموکرات کاهش یافت و در مقابل، نفوذ حزب جمهورى‌خواه خلق و احزاب مخالف کوچک‌تر (حزب جمهورى‌خواه ملت و حزب حریت) بیشتر شد و غالب بنیان‌گذاران این دو حزب از حزب دموکرات جدا شده بودند (← آل‌بایراق، ص‌494).عوامل متعددى زمینه‌ساز کاهش نفوذ حزب دموکرات بودند. این عوامل افزون بر اوضاع بد اقتصادى، به‌دلیل اقدامات سلطه‌جویانه و یکه‌تازى حزب دموکرات، به‌ویژه به‌واسطة غرور ناشى از انتخابات 1333ش/1954، بیش از پیش شدت یافت و آن را عملاً به پیشروى در راه تک‌حزبى‌شدن سوق داد و مخالفان را نیز به واکنش و مقاومت بیشتر واداشت (← گوگیلیلى، ص109ـ111، 114ـ115، 119ـ120، 142؛ آل‌بایراق، ص‌284ـ289؛ کونگار، ص‌153؛ بریش، ص530). محدودیتهاى اعمال‌شده از طرف حزب حاکم (دموکرات)، نزدیکى و اتحاد سه حزب مخالف (جمهورى‌خواه خلق، جمهورى‌خواه ملت و حریت) را به‌منظور جلوگیرى از یکه‌تازى حزب حاکم و دفاع از نظام مردم‌سالارانه الزامى کرد که حاصل آن تشکیل جبهة مخالفت ملى بود. حزب دموکرات با جلوکشیدن تاریخ انتخابات و افزودن موادى به قانون انتخابات، مانع از اتحاد و همکارى مذکور شد (← آل‌بایراق، ص292ـ293). این حزب اگرچه با توسل به تمام امکانات یک حزب حاکم اقتدارگرا بار دیگر برندۀ انتخابات 1336ش/ 1957 شد، اما در مقایسه با دو انتخابات قبلى به آرا و نمایندگان کمترى دست یافت (دل‌پاک، ص230؛ آل‌بایراق، ص299؛ تونچاى، ص182؛ یوجل، ص‌842). حزب جمهورى‌خواه خلق بر انتقادات خود از حزب حاکم افزود (آل‌بایراق، ص514؛ زورخر، ص250). حزب دموکرات نیز در مقابل، به‌منظور تنگ‌ترکردن عرصة فعالیتِ مخالفان اقداماتى کرد (← زورخر، همانجا). تغییردادن نظام‌نامة داخلى مجلس (آل‌بایراق، ص‌515ـ516) و فشار بر مطبوعات مخالف (آل‌بایراق، ص‌515؛ دل‌پاک، ص234؛ >دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج2، ص356ـ357)، از جملة این اقدامات بود. حدود یک سال پس از انتخابات، جبهة مخالفت ملى بار دیگر براى مبارزة مشترک با حزب حاکم تشکیل شد (آل‌بایراق، ص‌521ـ522). چند روز پس از آن، مندرس براى مقابله با مخالفان، تشکیل جبهة وطن را اعلام کرد و از آن پس، افزون بر مطبوعات طرفدار حزب دموکرات، رادیوى دولتى نیز مأمور تبلیغات به نفع جبهة اخیر شد و مناسبات حزب حاکم و مخالفان بیش از پیش تیره شد (آل‌بایراق، ص‌522ـ523؛ کونگار، ص‌154؛ >دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج2، ص334ـ335). هرچه حزب دموکرات بر اختناق مى‌افزود، جبهة مخالفان و در رأس آن عصمت اینونو، مخالفت خود را شدت مى‌بخشید (← آل‌بایراق، ص518، 523ـ529؛ گوگیلیلى، ص141ـ143؛ دل‌پاک، ص235؛ اوزدمیر، ص‌897). حزب دموکرات سرانجام براى تضعیف حزب رقیب اصلى، با استفاده از آراى نمایندگان خود در 9 فروردین 1339/ 18 آوریل 1960، هیئت تحقیقات (متشکل از پانزده نمایندة طرفدار خود) را که داراى حقوق قضائى بود، براى تحقیق دربارة اتهاماتى از قبیل کارشکنى در کار دولت قانونى و مجلس، تشکیل داد تا ظرف سه ماه گزارشى تنظیم کند و در این مدت، تمام فعالیتهاى سیاسى و نیز انتشار مذاکرات مجلس در مطبوعات ممنوع شد (← آل‌بایراق، ص530ـ533؛ گوگیلیلى، ص146ـ147؛ شاو، ج2، ص413؛ زورخر، ص251). هم‌زمان با تشکیل این هیئت، انتقاداتى دایر بر مغایرت صلاحیتها و وظایف آن با قانون اساسى و اصل تفکیک قوا، که از ارکان مردم‌سالارى به‌شمار مى‌روند، صورت گرفت. تشکیل چنین هیئتى احیاى نظام تک‌حزبى تلقى شد. حتى عده‌اى از وابستگان حزب حاکم نیز آن را یکى از اشتباهات حزب خود به‌شمار آوردند (آل‌بایراق، ص‌534ـ535). مخالفت برخى از استادان حقوق با این هیئت، به تظاهرات دانشجویى بر ضد آن انجامید. دولت براى سرکوبى تظاهرات به نیروى نظامى متوسل شد و دانشگاهها را تعطیل کرد و روند این حوادث به کودتاى ارتش در 6 خرداد 1339/ 27 مه 1960 انجامید (← زورخر، ص251ـ252؛ کونگار، ص154ـ157؛ آوجى، ص423ـ424؛ >دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج2، ص380ـ381). کمیتة وحدت ملى، متشکل از شمارى از افسران کودتاگر (← <دایرة‌المعارف جمهوریت<، ج2، ص385ـ386)، فرمان بازداشت دولتمردان وابسته به حزب دموکرات، اعم از نمایندگان مجلس، وزرا و والیان را که نزدیک به ششصد تن بودند، صادر کرد. بیشتر آنها به زندان و چهار تن از ایشان (عدنان مندرس، نخست‌وزیر؛ فطین رُشدى زورلو، وزیرخارجه؛ حسن پولاتکان، وزیر دارایى؛ و جلال بایار، رئیس‌جمهور) به اعدام محکوم گردیدند که از آن میان، بایار به‌علت کبر سن از اعدام نجات یافت (یوجل، ص‌845؛ اوزدمیر، ص‌898ـ899).در پى کودتا، حزب دموکرات منحل گردید (شاو، ج2، ص416)، ولى نفوذش ازبین نرفت (← رابینسون، ص258). بعدها احزاب زیادى از درون آن شکل گرفتند که حزب عدالت عمده‌ترین آنهاست. پس از کودتاى 21 شهریور 1359/ 12 سپتامبر 1980، مجلس قانون «اعادة اعتبار» را براى بازماندگان اعضاى حزب دموکرات تصویب کرد و استخوانهاى مندرس، زورلو و پولاتکان از جزیره ایمرالى (محل اعدامشان) به گورستان یادبود در استانبول منتقل گردید (یوجل، ص‌847).منابع‌: ریچارد رابینسون، جمهورى اول ترکیه، ترجمة ایرج ‌امینى، تهران 1356ش؛Mustafa Albayrak, Türk siyasi tarihinde Demokrat Parti (1946-1960), Ankara 2004; Orhan Avcı, "Bugüne uzanan yakınçağ (1800-2000)", in Tarih el kitab: Selçuklulardan bugüne, ed. Ahmet Nezihi Turan, Ankara: Grafiker Yayınları, 2004; Hamit Emrah Beriş, "Kemalist-liberal sentez çabası: Forum dergisi", in Liberalizm, İstanbul: İletişim Yayıncılık, 2005; Filiz Çolak, "Türkiye’de çok partili hayata geçiş ve demokrat parti: 1945-1950", in Türkler, ed. Hasan Celâl Güzel, Kemal Çiçek, and Salim Koca, vol.16, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002; Cumhuriyet ansiklopedisi: 1923-2000, ed. Hasan Ersel et al., İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003; Tanel Demirel, "Demokrat Parti", in Liberalizm, ibid; Abdurrahman Dilipak, Menderes dönemi, İstanbul 1990; Necdet Ekinci, "İnönü dönemi ve II. dünya savaşı yılları, in Türkler, ibid; Ali Gevgilili, Yükseliş ve düşüş, Ankara 1987; Kemal Hasim Kārpāt, Türk demokrasi tarihi: sosyal, ekonomik, kültürel temeller, İstanbul 1996; Cemil Koçak, "Siyasal tarih (1923-1950)", in Türkiye tarihi, ed. Sina Akşin, vol.4, İstanbul 1990; Bekir Koçlar, "Çok partili hayata geçiş döneminde hükûmet-muhalefet ilişkisi", in Türkler, ibid; Emre Kongar, 21. yüzylda Türkiye: 2000’li yllarda Türkiye’nin toplumsal yaps, İstanbul 2004; Bernard Lewis, The emergence of modern Turkey, New York 2002; Hikmet Özdemir, "Demokrasiye geçiş ve menderes dönemi", in Türkler, ibid; Stanford J. Shaw, History of the Ottoman empire and modern Turkey, Cambridge 2002; Mete Tunçay, "Siyasal tarih (1908- 1923), in Türkiye tarihi, ed. Sina Akşin, vol.4, İstanbul 1990; M. Serhan Yücel, "Menderes dönemi: 1950-1960", in Türkler, ibid; Erık J. Zürcher, Turkey: a modern history, London 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده