دمْناتی بجمْعوی علی بن سلیمان
معرف
مکنا به ابوالحسن، فقیه و محدّث مغربى قرن سیزدهم
متن
دَمْناتى بُجُمْعَوى، على‌بن سلیمان، مکنا به ابوالحسن، فقیه و محدّث مغربى قرن سیزدهم. از سوانح حیات وى اطلاع چندانى دردست نیست. او در 1234 در روستاى ایت بوجمعة از توابع شهر دَمنات* در مغرب به‌دنیا آمد (کتّانى، ج‌1، ص‌176؛ عمر لشکر، ص‌369). او به دمناتى یا دَمنَتى شناخته مى‌شد (← دمناتى بُجُمُعَوى، 1299، ص‌2؛ کتّانى، همانجا؛ ابن‌سوده، قسم 2، ص‌2776؛ نیز ← عمر لشکر، ص370). در کودکى، به‌گفتة خودش (1298، ص‌4ـ8)، کندذهن بود و آموختن قرائت برایش دشوار بود، اما این عارضه در اثر کراماتى از برخى مشایخ برطرف شد و وى به تحصیل علم روى آورد. در 1299 مدتى در مصر سکونت گزید (یوسف الیان سرکیس، ج‌1، ستون 527) و سرانجام در 28 ربیع‌الآخر 1306 در مراکش وفات یافت و در همانجا به‌خاک سپرده شد (← ابن‌سوده، قسم 2، ص‌2776ـ2777؛ کتّانى، همانجا). او از مشایخى مانند احمدبن تِمجَدشى سوسى، احمدبن عمر دکانى، عبدالغنى دهلوى مدنى، احمد دحلان و محمدبن عبداللّه‌بن حمید شرقى حنبلى حدیث نقل کرده‌است (کتّانى، همانجا؛ عمر لشکر، ص‌377ـ383؛ براى اطلاع از کتابهاى حدیثى که در سماع داشت ← دمناتى بجمعوى، 1298، ص‌14ـ40). دمناتى صوفى بود و طریقت شاذلیه* ناصریه داشت که آن را از على‌بن یوسف‌بن ناصر، شوهر خواهرش، اخذ کرده‌ بود (← همان، ص‌58؛ نیز ← کتّانى، همانجا). او جز حدیث در دیگر رشته‌هاى علوم اسلامى نیز از بزرگان آن علوم اجازه داشت (دمناتى بجمعوى، 1298، ص‌3؛ براى استادان او و متن برخى از اجازه‌هاى آنها ← همان، ص‌8ـ13). از وى با القابى چون شیخ‌جلیل، علامة کبیر، فقیه و اوصافى چون فصیح و بلیغ یاد شده (← کتّانى، همانجا؛ ابن‌سوده، قسم 2، ص‌2776) که نشان‌دهندة شأن و مقام علمى اوست (براى ویژگیهاى شخصیتى و اقوال عالمان دربارة او ← عمر لشکر، ص‌394ـ 398). ظاهراً دمناتى در عقاید، اشعرى‌مذهب و در فقه، همچون بیشتر عالمان شمال افریقا، مالکى بود (← دمناتى بجمعوى، 1298، ص50ـ52).به ‌گفتة عمر لشکر (ص390ـ392، 394)، دمناتى برخلاف روش متعارف دیگر عالمان که در اثناى تدریس به تألیف کتاب هم مى‌پردازند، پس از اشتغال به تألیف، تدریس را آغاز کرد. مجلس درس وى در مسجد ابن‌یوسف در مراکش برگزار مى‌شد. او از طلوع تا غروب آفتاب به تدریس مشغول بود و جز براى انجام فریضة روزانه، تدریس را تعطیل نمى‌کرد. او در تدریس بیشتر بر آموزش کتابهاى شناخته‌شده متکى بود. احمدبن محمد الیاسى سوسى، عبدالقادر دکالى رکراکى، محمدبن مبارک ملقب به غول، محمد مکى‌بن محمد رباطى و محمدبن على‌بن عبدالسلام وزانى از شاگردان وى بودند.از دمناتى تألیفات زیادى در رشته‌هاى مختلف علوم اسلامى همچون تفسیر، حدیث، فقه و ادبیات به‌جا مانده که عمر لشکر (ص‌384ـ389) فهرستى از آنها، مشتمل بر 56 اثر، فراهم کرده‌است. ازجملة آنها حاشیه‌هایى است که بر صحاح سته نوشته‌است: رُوح‌التوشیح عَلى صحیح‌البُخارى (قاهره 1298)؛ وَشْیُ الدّیباج ‌عَلى صحیحِ مُسْلِم‌بن الحَجَّاج ‌(قاهره 1299)؛ عَرفُ زَهْر الرِّبى على المُجْتَبى (قاهره 1299)، حاشیه بر سنن نسائى؛ نورُ مصباح‌الزّجاجة على سنن ابن‌ماجة؛ نَفْعُ قوُتِ الْمَغْتَذى عَلى جامع‌الترمذى (قاهره 1298)؛ دَرَجاتُ مِرقاةِ الصعُود اِلى سُنَنِ ابى‌داود (قاهره 1298). از دیگر کتابهاى اوست: لِسان ُالمُحدِّثِ فى اَحْسَنِ ما بِه یُحَدِّث در لغات احادیث، منظومه در اصطلاح‌الحدیث و شرح آن منجزات جنان‌الشفا در باب معجزات نبوى؛ حاشیه بر شرح خَرشِى بر المختصر خلیل‌بن اسحاق* در فقه مالکى؛ تفسیرى در چند جزء؛ غُرَّةُ اشْهَر الانوارِ بِشرحِ منظومةِ اَزْهَرِ الزِّهار فى علمِ الوَضْعِ و المقولات و الصرف و النحو (قاهره 1298) در صرف‌ونحو؛ اَلَنصیحةُ التّامَّةِ لِلْخَلیقةِ العامَة (1298) در مواعظ؛ دیوانى در مدح رسول خدا صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم با عنوان حُلى نُحور حُورالجنان فى حَظائر الرَّحمن؛ و نوشته‌اى در مناقب ابوالعباس سَبتى (متوفى 601؛ ← ابن‌سوده، قسم 2، ص‌2776ـ2777؛ یوسف الیان سرکیس، ج‌1، ستون 527ـ528). او در کتاب أجلى مَسانید/ مَسانِد عَلى الرَّحمن فى أَعْلى أَسانید عَلىّ‌بن سلیمان، در سى باب و یک خاتمه، اجازات و اسانید خود را به صحاح سته و دیگر مصنفات در علوم متداول و اسانید طریقت شاذلیه بیان کرده‌است. این اثر تلخیصى از فهرستهاى دیگر است و تصحیفات و اشتباهات فراوان دارد (کتّانى، همانجا).کتّانى (ج‌1، ص‌177) از فرزند دمناتى، به‌نام محمد مکنا به ابوعبداللّه نام برده و او را فقیه خوانده‌است. کتّانى، خود، کتابهاى دمناتى را از طریق فرزندش و دیگر مشایخ سماع کرده‌است (← همانجا). ظاهراً کتّانى از طریق ابوعبداللّه، شمارى از کتابهاى دمناتى، ازجمله أجلى مساند، را به خط مؤلف دراختیار داشته‌است (← همانجا؛ نیز ← عمر لشکر، ص‌384).منابع‌: ابن‌سوده، اتحاف المُطالع بوفیات اعلام القرن الثالث عشر و الرابع، قسم1ـ3، در موسوعة ‌اعلام ‌المغرب، ج7ـ9، چاپ محمد حجّى، بیروت: دارالغرب‌الاسلامى، 1417/1996؛ على‌بن سلیمان دمناتى بُجُمْعَوى، أجلى مساند على الرحمن فى أعلى أساند على‌بن سلیمان، ]قاهره 1298[؛ همو، نور مصباح‌الزجاجة على سنن ابن‌ماجة، ]قاهره 1299[؛ عمر لشکر، «العلامة على‌بن سلیمان الدمنتى و اسهاماته فى الدراسات الحدیثیة»، دارالحدیث الحسنیة، ش10 (1411)؛ محمد عبدالحى‌بن عبدالکبیر کتّانى، فهرس الفهارس و الاثبات، چاپ احسان عباس، بیروت 1402/1982؛ یوسف‌ الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعرّبة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ناصر مریوانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده