دمْنات
معرف
شهرى در مرکز کشور مراکش (مغرب)
متن
دَمْنات، شهرى در مرکز کشور مراکش (مغرب). دمنات ظاهراً واژه‌اى بربرى به‌ معناى سرزمین حاصلخیز است (← فوکو، ص‌77)، چه این ناحیه از قدیم پوشیده از تاکستانها، درختان زیتون، گردو و انواع درختان دیگر بوده‌است (لئوى آفریقایى، ج‌1، ص‌164؛ مارمول کارواخال، ج‌2، ص‌107). دربارة پیشینة دمنات روایات مختلفى وجود دارد. برخى تاریخ بناى شهر را پیش از اسلام مى‌دانند (← فوکو، همانجا؛ احمد توفیق، ص‌177). به‌روایتى، موسى‌بن نُصیر* (متوفى 98) دمنات را در قرن دوم ساخت و ازاین‌رو حصار دور شهر تا مدتها سور موسى نامیده مى‌شد (← ابن‌خطیب، ص150). احمد توفیق (ص‌67، 87، حاشیة 48)، ضمن نقل روایات مختلف، تأسیس دمنات را در دورة موحدون (حک‌: 515ـ668) و به‌ دست ابویعقوب یوسف‌بن عبدالمؤمن (حک‌: 558ـ580) محتمل‌تر مى‌داند. بااین‌همه، به‌نظر مى‌رسد این شهر پیش از حکومت ابویعقوب بنا شده باشد، زیرا کهن‌ترین منبعى که در آن نام دمنات ذکر شده کتاب اخبار المهدى‌بن تومرت از بیذق* (کنیة ابوبکر صنهاجى از مورخان دورة موحدون؛ ص‌75) است که ذیل جنگ عبدالمؤمن‌بن على (حک‌: 527ـ558) با على‌بن یوسف‌بن تاشُفین (امیر سلسلة مرابطون؛ حک: 500ـ537) از آن نام برده‌است. بعدها در کتابهایى دربارة منقبت صالحان و عارفان دورة مرینیان، از پیروان دمناتىِ دو عارف بزرگ آن دوره، ابویَعَزّى (متوفى 572) و ابومحمد صالح ماجرى (متوفى 631)، یاد شده‌است (معلمة‌المغرب، ذیل مادّه). در قرن دهم، لئوى آفریقایى (همانجا) و پس از وى، مارمول کارواخال (همانجا) از دمنات بدون ذکر نام با عنوان المدینه یاد کرده‌اند. ظاهراً در این دوره، شهر دمنات از قصبة مرکزى و محلات اطراف آن شکل گرفته بود که هر کدام حصار جداگانه‌اى داشت (← احمد توفیق، ص130، 177). ساکنان دمنات به سه گروه عمده تقسیم مى‌شدند: فرماندهان و سپاهیان و برخى دولتمردان که در دژ دمنات در قصبة مرکزى ساکن بودند؛ مسلمانان که بیشترین جمعیت دمنات را تشکیل مى‌دادند و به کشاورزى، صنعت و تجارت اشتغال داشتند؛ و یهودیان و مسلمانانى که در اطراف شهر و میان قبایل هَسکوره و شاخه‌هاى آن مانند اینولتان، فَطواکه و غُجدامه ساکن بودند (همان، ص130ـ131؛ معلمة‌المغرب، همانجا).نخستین‌بار، لئوى آفریقایى به یهودیان دمنات اشاره کرده‌است. به‌گزارش وى (همانجا)، یهودیان بسیارى در این شهر به تجارت و صنعت اشتغال داشتند. ظاهراً یهودیان در کنار مسلمانان، جز در مواردى اندک (براى نمونه ← احمد توفیق، ص150ـ154)، زندگى مسالمت‌آمیزى داشته‌اند که تا امروز ادامه دارد. سلطان مولاى ‌حسن، از شریفان علوى، در 17 شعبان 1304، در حمایت از یهودیان، محله‌اى براى اسکان آنها اختصاص ‌داد (احمد توفیق، ص‌151؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). از 1330ش/1951، رفته‌رفته با مهاجرت بسیارى از یهودیان به منطقة فلسطین اشغالى از جمعیت آنان در دمنات کاسته شد (د.جودائیکا، ذیل مادّه).سبب شهرت دمنات حضور مجموعه قبایل بزرگ هسکوره (ساکنان اصلى این شهر؛ بیذق، همانجا؛ ابن‌خلدون، ج‌6، ص‌271) و واقع‌شدن آن میان دو پایتخت تاریخى مغرب، یعنى مراکش و فاس، بود (معلمة‌المغرب، همانجا). همچنین رونق تجارت، به‌ویژه در میان یهودیان، و برخى صنایع (مانند چرم‌سازى)، کشاورزى و پرورش حیوانات همواره باعث توجه قدرتها بدین منطقه و استفاده از آن به‌عنوان مرکز حکومت و محل جمع‌آورى مالیات و معاملات شده‌است (احمد توفیق، ص‌101، 286ـ287؛ معلمة‌المغرب، همانجا). ازاین‌رو حکومتهایى چون مرینیان (حک‌: 667ـ823)، وَطّاسیان (حک‌: 831ـ957)، سعدیان (حک‌: 961ـ1069) و شریفان علوى فِلالى (حک‌: 1041 تاکنون) والیان معتمَدى را به فرمانروایى این شهر منصوب مى‌کردند (احمد توفیق، ص‌67، 73؛ ابراهیم حرکات، ص‌208ـ209). از مهم‌ترین این والیان عبدالملک کلاوى است که در دورة او دمنات، مانند سایر مناطق مغرب، در 1330/ 1912 مستعمره فرانسه شد (احمد توفیق، ص‌166ـ 168؛ معلمة‌المغرب، همانجا). از تحولات دمنات پس از استقلال مراکش در 1335ش/1956 اطلاعى به‌دست نیامده‌است.دمنات امروزه در 120 کیلومترى مشرق شهر مراکش در استان (جهة) تادلا اَزیلال قرار دارد (>اطلس جامع جهان تایمز<، نقشة 83).از مهم‌ترین آثار کهن دمنات غار ایمى نیفرى است (ابن‌عربى، ص‌135). در بین مسلمانان و یهودیان افسانه‌اى مشترک دربارة این غار وجود دارد (← احمد توفیق، ص‌428). از دیگر آثار باستانى دمنات خندق معروف این شهر است که به گفته‌اى، بزرگ‌ترین و پرآب‌ترین خندق مغرب (به عرض 7ـ 8 متر و عمق 4ـ5 متر) بوده و آب مناطق اطراف را تأمین مى‌کرده‌است (← همان، ص‌179ـ180).منابع‌: ابراهیم حرکات، السیاسة و المجتمع فى العصر السعدى، دارالبیضاء 1408/ 1978؛ ابن‌خطیب، مشاهدات لسان‌الدین‌بن الخطیب فى بلاد المغرب و الاندلس، چاپ احمد مختار عبادى، اسکندریه 1958؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌عربى (صدیق)، کتاب المغرب، بیروت 1404/ 1984؛ احمد توفیق، المجتمع المغربى فى القرن التاسع عشر: اینولتان 1912-1850، رباط 1403/ 1983؛ ابوبکربن على بیذق، کتاب اخبارالمهدى‌بن تومرت، چاپ عبدالحمید حاجیات، الجزایر 1986؛ لئوى آفریقایى، وصف افریقیا، ترجمه عن الفرنسیة محمد حجى و محمد اخضر، بیروت 1983؛ لوئیس دل مارمول کارواخال، افریقیا، ترجمه عن ‌الفرنسیة محمد حجى و دیگران، ج‌2، رباط 1409/ 1989؛ معلمة‌المغرب، سلا: مطابع سلا، 1410/ 1989ـ ، ذیل «دمنات» (از احمد توفیق)؛Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1978-1982, s.v. "Demnate" (by David Corcos); EI2, s.v. "Damnāt" (by Ch.Pellat); Charles de Foucauld, Reconnaissance au Maroc: 1883-1884, Paris 1888; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پریسا عرب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده