دمشقی ابوبکربن بهرام
معرف
جغرافى‌دان عثمانى در قرن یازدهم
متن
دمشقى، ابوبکربن بهرام، جغرافى‌دان عثمانى در قرن یازدهم. ابوبکر دمشقى در شهر دمشق به‌دنیا آمد و تحصیلات خود را در زادگاهش به‌پایان رساند. او به احتمال زیاد در دوره‌اى که فاضل احمدپاشا کوپرولو (متوفى 1087) بیگلربیگى (حاکم) شام بود، به خدمت وى درآمد. در 1072 با به‌صدارت‌رسیدن احمدپاشا، ابوبکر دمشقى نیز به استانبول رفت. او در استانبول مناسباتش را با احمدپاشا حفظ کرد، چنان‌که در لشکرکشى عثمانیان به فرماندهى احمدپاشا به اتریش در 1074، حضور یافت. باوجوداین، ابوبکر دمشقى پس از مدتى با قبول ملازمت (دستیار علمى) شیخ‌محمد عزتى (متوفى 1092) به صنف علمیه پیوست. سپس در ربیع‌الاول 1080، با حقوق روزانة چهل آقچه به منصب مدرّسى تعیین شد. دمشقى افزون‌بر بیست سال در استانبول بود و در مدارس مختلف از جمله مدارس صحن ثَمان و سلیمانیه به تدریس پرداخت. او در 1101، قاضى شهر حلب شد و در 1102، زمانى که از مقامش عزل شده‌ بود، در آنجا ازدنیا رفت (← ثریا، ذیل «ابوبکرافندى (جغرافیاجى)»؛ بغدادى، هدیه، ج‌1، ستون 244؛ مرادى، ج‌1، ص50ـ51؛ بابینگر، ص‌225؛ آدیوار، ص‌137؛ ششن، ص‌313ـ314). دمشقى بر علوم ریاضى تسلط بسیار داشت (مرادى، ج‌1، ص50). او در روزگار خود به «جغرافیاچى ابوبکر بهرام‌افندى» نیز مشهور بود (← ثریا، همانجا؛ دوروگى و هاتساى، ج‌3، ص‌879؛ >تاریخ ادبیات جغرافیایى عثمانى<، ج‌1، ص‌108). در پژوهشهاى جدید نیز دمشقى را از جغرافى‌دانهاى مهم عثمانى در قرن یازدهم دانسته‌اند (تیبور هالاسى ـ کون، ص‌71) و گاه وى را آخرین نمایندة جغرافیاى دورة عثمانى برشمرده‌اند. او در تألیف آثار خود از منابع غربى نیز بهره گرفت، و پس از حاجى‌خلیفه* (کاتب‌چلبى، متوفى 1067)، زمینه را براى تألیف آثار جغرافیایى متفاوت با سنّت رایج ‌در ادوار پیشین فراهم آورد (← د. ا. د. ترک، ذیل «ابوبکربن بهرام»).دمشقى بیشتر به‌عنوان مترجم اطلس مایور شناخته مى‌شود. این کتاب را پدر و پسرى به نامهاى ویلهلم بلائو و یوئان بلائو تألیف کرده ‌بودند. دورة کامل یازده‌جلدى آن را یوستن کولیر، سفیر هلند در استانبول، به محمد چهارم (حک‌: 1058ـ1099) تقدیم کرده ‌بود. تلاش اولیة مترجمان دیوان همایون براى ترجمة این کتاب موفقیت‌آمیز نبود. درنتیجه سلطان عثمانى در ربیع‌الاول 1086 به توصیة صدراعظم، فاضل احمدپاشا کوپرولو، ترجمة این اثر را به دمشقى واگذار کرد (بابینگر، ص‌226؛ تشنر، 1935، ص‌45ـ46؛ آدیوار، ص‌137ـ138؛ گودریچ، 1988، ص‌27؛ جورج‌هالاسى ـ کون، ص‌52ـ53). ابوبکر دمشقى در 1096، ترجمة ترکى کتاب را در شش جلد به‌اتمام رسانید و آن را نصرة‌الاسلام و السُّرور فى تحریر اطلس مایور نامید (براى نسخ مختلف این کتاب ← قاراتاى، ج‌1، ص‌467ـ 469؛ ششن و همکاران، ج‌2، ص‌495؛ بابینگر، ص‌226ـ 227). از ترجمة دمشقى با عناوینى چون ترجمة اطلس مایور (← گودریچ، 1993، ص‌123)، ترجمه جغرافیاى کبیر و نیز جغرافیاى کبیر (عطاء، ج‌3، ص‌325؛ بروسه‌لى، ج‌3، ص‌315؛ کراچکوفسکى، ص‌509؛ دوروگى و هاتساى، همانجا؛ قس حلمى داغستانى، ص240، که عنوان آن را ترجمة الجغرافیة الکبرى آورده‌است) یاد شده‌است. این کتاب مشتمل بر جغرافیاى عمومى جهان، به‌همراه چندین نقشه است (قاراتاى، ج‌1، ص‌467؛ وال، ص‌84). کاربرد کلمة تحریر به‌جاى واژة ترجمه در عنوان نشان مى‌دهد که اثر ابوبکر دمشقى ترجمه‌اى آزاد از کتاب مذکور بوده‌است (احسان‌اوغلو، ص‌739؛ جورج‌ هالاسى ـ کون، ص‌58؛ دوال، ص‌85). مقایسة متن ترجمة کتاب با اصل لاتین نیز این مطلب را تأیید مى‌کند (آدیوار، ص‌138). افزوده‌هاى مترجم بر متن، مطالبى دربارة جغرافیاى ممالک اسلامى، به‌ویژه سرزمینهاى تحت فرمان حکومت عثمانى، و اغلب مبتنى‌بر جهان‌نُما* اثر حاجى‌خلیفه است (ساریجااوغلو، ص‌129). ترجمة اطلس مایور را مى‌توان از اولین آثار در جهان اسلام دانست که مؤلف در آن به معرفى هرچند مختصرِ نظام کپرنیکى پرداخته‌است (آدیوار، همانجا؛ احسان‌اوغلو، ص740ـ742). ابوبکر دمشقى پس از ترجمة کتاب به زبان ترکى، ترجمه‌اش را در دو مجلد تلخیص‌ کرد و عنوان اختصار تحریر اطلس مایور یا مختصر نصرة‌الإسلام و السرور بر آن نهاد. در این اختصار مناطق مختلف قلمرو عثمانى به تفصیل وصف شده‌است. منابع کاربردى وى در این بخش، کتاب جهان‌نما و ذیلى است که خود وى بر جهان‌نما (← ادامة مقاله)نوشته‌است (ساریجااوغلو، ص130؛ >تاریخ ادبیات جغرافیایى عثمانى<، ج‌1، ص‌109؛ ششن و همکاران، همانجا؛ قاراتاى، ج‌1، ص‌469).بخش درخور توجهى از فعالیتهاى جغرافیانگارانه ابوبکر دمشقى با جهان‌نماى حاجى‌خلیفه پیوند خورده‌است. دمشقى با هدف تکمیل جهان‌نماى اول و جهان‌نماى دوم، به تصرف در متن آنها پرداخت. بررسى نسخة وین جهان‌نما، که درواقع جهان‌نماى اول است، نشان مى‌دهد که دمشقى کوشیده‌ بود تا قسمتهاى ناتمام اثر حاجى‌خلیفه را با افزودن حوادث معاصر، مشاهدات شخصى و منابع دردسترس خود مانند اطلس مایور و مناظر العوالم عاشق‌چلبى* تکمیل کند (ساریجااوغلو، ص‌131ـ132؛ تشنر، 1935، ص‌45؛ نیز← همو، 1955، ص‌155). دمشقى جهان‌نماى دوم را نیز بررسى کرده و مطالبى بر آن افزوده‌است. افزوده‌ها و تصرفات وى بر جهان‌نماى دوم، در مقایسه با جهان‌نماى اول، کمتر بوده و به‌آسانى تشخیص‌ داده ‌مى‌شود. این افزوده‌ها به‌طور کلى، مشتمل بر نکات و حواشى مبتنى‌بر منابع پیش از وى و به‌ویژه تکمیل مطالب حاجى‌خلیفه است. در بسیارى از نسخ بعدى جهان‌نما، نسخه‌نویسان بدون توجه به این نکته، این افزوده‌ها را وارد متن اصلى کتاب کرده‌اند (ساریجااوغلو، ص‌132ـ133).اثر دیگر ابوبکر دمشقى ذیل مستقل وى بر جهان‌نما است (ساریجااوغلو، ص‌133؛ تشنر، 1935، همانجا؛ قس ریو، ص‌111، که نسخة این ذیل را جهان‌نماى حاجى‌خلیفه معرفى کرده‌است). این ذیل درواقع بر جهان‌نماى دوم نوشته شده و مشتمل بر جغرافیاى ایالتهاى شرقى عثمانى است. در این ذیل پانزده نقشه از شهرهاى آناطولى آمده که درخور اهمیت است (ساریجااوغلو، ص‌133ـ134). ابراهیم متفرقه (متوفى 1158) به هنگام چاپ جهان‌نماى حاجى‌خلیفه براى تکمیل آن، از ذیل ابوبکر دمشقى بر این کتاب بهره گرفته‌است (← حاجى‌خلیفه، دیباچة متفرقه، ص‌3؛ کویون‌اوغلو، ص‌164ـ165).دمشقى علاوه‌بر آثار مذکور، آثار جغرافیایى دیگرى پدید آورد که بخشهایى از آنها به‌صورت پراکنده باقى مانده‌است. این آثار عبارت‌اند از: 1) رسالة فى الجغرافیة (ششن و همکاران، ج‌2، ص‌496) که وى این رسالة مختصر را پس از ترجمة اطلس مایور و اختصار، براساس نظام بطلمیوسى تألیف کرده‌است (>تاریخ ادبیات جغرافیایى عثمانى<، ج‌1، ص‌114). 2) رساله‌اى دربارة مجارستان و آلمان که آن را در 1094، هم‌زمان با ترجمة اطلس مایور نوشته‌است (ساریجااوغلو، ص‌130؛ تشنر، 1926، ص‌107). 3) بخشى از رسالة جغرافیایى حاوى نقشه‌هاى بُغدان، اَفلاق، بسارابیا و کریمه/ قریم (← ساریجااوغلو، همانجا؛ فلوگل، ج‌2، ص‌435ـ436؛ تشنر، 1926، ص‌108؛ تیبور هالاسى ـ کون، ص‌72). جَوَلان الاَفکار فى عوالم‌الاَقْطار اثر دیگرى از دمشقى است که نسخه‌اى از آن به‌دست نیامده‌است. به گفتة وى، این اثر تکمیل‌کنندة آثار جغرافیایى‌اش بوده‌است (← د.ا.د.ترک، همانجا؛ ساریجااوغلو، ص130، پانویس 50).علاوه‌بر آثار جغرافیایى، ابوبکر دمشقى کتاب دیگرى باعنوان الفتح الرحمانى فى طرز الدّولة‌العثمانى تألیف کرده (بغدادى، ایضاح، ج‌2، ستون 165) که کتابى تاریخى ـ جغرافیایى است. این کتاب در 1100 به فرمان سلیمان دوم (حک‌: 1099ـ1102) براى بررسى وضع دولت عثمانى و مقایسه آن با ادوار پیشین تألیف شده‌است. الفتح‌الرحمانى مشتمل بر دو بخش است. بخش اول آن به تشکیلات دولت عثمانى و بخش دوم به تقسیمات ممالک عثمانى در آن دوره اختصاص ‌دارد (دوروگى و هاتساى، ج‌3، ص‌879ـ882؛ نیز ← بابینگر، همانجا؛ بایراک، ص‌128؛ ششن، ص‌314).منابع‌: محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ اسماعیل بغدادى، ایضاح‌المکنون، ج‌2، در حاجى‌خلیفه، ج‌4؛ همو، هدیة‌العارفین، ج‌1، در حاجى‌خلیفه، ج‌5؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ مصطفى‌بن عبداللّه حاجى‌خلیفه، جهان‌نما، چاپ ابراهیم متفرقه، استانبول 1145/ 1732؛ على‌افندى حلمى داغستانى، فهرست الکتب الترکیة الموجودة فى الکتبخانة الخدیویة، قاهره 1306؛ رمضان ششن، جواد ایزگى، و جمیل آقپنار، فهرس مخطوطات مکتبة کوپریلى، استانبول 1406/1986؛ احمد عطا، تاریخ عطا، استانبول 1292ـ1293؛ ایگناتى یولیانوویچ کراچکوفسکى، تاریخ نوشته‌هاى جغرافیایى در جهان اسلامى، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران 1379ش؛ محمدخلیل‌بن على مرادى، سِلک الدُرَر فى اعیان القرن الثانى عشر، بولاق 1291ـ1301، چاپ افست بغداد ]بى‌تا.[؛A. Adnan Adıvar, Osmanl Türklerinde ilim, İstanbul 2000; Franz Babinger, Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke, Leiden 1927; M. Orhan Bayrak, ‘Osmanl tarihi’ yazarlarn, İstanbul 2002; İlona Dorogı and György Hazai, "Ebu Bekr Dimişkî’nin Osmanlı devletinin tarihi yapısı ve durumuna ait eseri hakkında", in XI. Türk Tarih Kongresi: Ankara, 5-9 Eylül 1990, vol.3, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994; Gustav Flügel, Die arabischen, persischen, türkischen Handschriften der Kaiserlichen und königlichen Hofbibliothek zu Wien, Wien 1865-1867, repr. Hildesheim 1977; Thomas D. Goodrich, "The earliest Ottoman Maritime atlas: the Walters Deniz atlasi", Archivum Ottomanicum, vol.2 (1988); idem, "Old maps in the library of Topkapi Palace in Istanbul", Imago Mundi, vol.45 (1993); George J. Halasi-Kun, "The map of Şekl-ı yeni felemenk maa ingiliz in Ebubekir Dımşıkî‘s tercüme-i Atlas Mayor", Archivum Ottomanicum, vol.2 (1988); Tibor Halasi-Kun, "Avrupa’daki Osmanlı yer adları üzerinde araştırmalar: Peşte, انکروس", in Türk dili ve tarihi hakknda araştrmalar, vol.1, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1950; Ekmeleddin İhsanoğlu, "Batı bilimi ve Osmanlı dünyası: bir inceleme örneği olarak modern astronominin Osmanlı’ya girişi (1660-1860)", Belleten, no.217 (1992); Fehmi Edhem Karatay, TopkapSaray Müzesi Kütüphanesi Türkçe yazmalar kataloğu, vol.1, İstanbul 1961; H. Hüsnü Koyunoğlu, "Katip Çelebi’nin Cihannümâ’sı ve İbrahim Müteferrika’nın ona yaptığı eklemeler", Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi dergisi, vol.9, no.2 (2007); Osmanl coğrafya literatürü tarihi, Hazırlayanlar: Ekmeleddin İhsanoğlu et al., ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul: İslām Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2000; Charles Rieu, Catalogue of the Turkish manuscripts in the British Museum, [London] 1888; Fikret Sarıcaoğlu, "Cihânnümâ ve Ebûbekir b.Behrâm ed-Dımeşkî-İbrahim Müteferrika", in Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na armağan, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Araştırma Merkezi, 1991; Ramazan Şeşen, Müslümanlarda tarih-coğrafya yazclğ, İstanbul 1998; Franz Taeschner, "Ankara: bei den osmanishen Geographen des 17. Jhdts.", in 60. doğumyl münasebetiyle Zeki Velidi Togan’a armağan, İstanbul: Maarif Basımevi, 1955; idem, "Das Hauptwerk der geographischen literatur der Osmanen Kātib Čelebi’s Ğihānnumā", Imago Mundi, vol.1 (1935); idem, "Zur Geschichte des Djihānnumā", in Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen an der K. Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin, vol. 29 (1926); TDVİA, s.v. "Ebû Bekir b. Behrâm" (by Fikret Sarıcaoğlu); E. H. Van de Wall, "Manuscript maps in the Topkapî Saray Library, Istanbul", Imago Mundi, vol. 23 (1969).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهدی عبادی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده