دمام
معرف
شهرى بندرى در ساحل غربى خلیج‌فارس و مرکز استان (منطقه) شرقیه در عربستان
متن
دَمّام، شهرى بندرى در ساحل غربى خلیج‌فارس و مرکز استان (منطقه) شرقیه در عربستان. شهر دمّام در 467 کیلومترى مغرب ریاض در ارتفاع حدود دویست مترى از سطح دریا واقع است (← المملکة‌العربیة السعودیة، ص‌182؛ جودة حسنین جودة، ص‌19).در وجه تسمیة نام شهر دو روایت هست: در روایت اول این نام برگرفته از واژة دَمدمَه دانسته شده‌است، چه براساس رسمى محلى صیادان در پایان فصل صید در بازگشت به ساحل بر سازى کوبه‌اى به نام دَمام (← درویشى، ج‌2، ص‌210ـ211) مى‌کوبیدند (← عفیفى، ذیل مادّه). برپایة روایت دیگر، این نام برگرفته از قلعه‌اى به همین نام است که در حدود 1224 در دوران اَرحمة (رَحمة)بن جابر، از آل‌جَلاهَمه در قطر که با حمایت آل‌سعود بر این منطقه تسلط داشت (براى اطلاع بیشتر از این خاندان ← لاریمر، ج‌2، ص‌789)، ساخته شد (همان، ج‌2، ص‌788-792، ج‌3، ص‌948؛ نیز ← د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). با کشته‌شدن ارحمه در 1241 در درگیرى با آل‌خلیفه* (از خاندانهاى حاکم در بحرین) و بنى‌خالد*، دمّام به تصرف آل‌خلیفه درآمد (ابن‌بشر، ج‌2، ص‌26ـ27). در دوران تسلط خاندان آل‌خلیفه در دمّام، گروههایى از طوایف بنى‌خالد و بنى‌هاجر (از طوایف بیابانگرد ساکن قَطیف) با حمایت این خاندان در دمّام ساکن شدند (لاریمر، ج‌2، ص860، ج‌3، ص‌957؛ محمد سعید مسلم، ص‌192، پانویس). در 1260 فَیصل‌بن ترکى، از خاندان آل‌سعود، پس از تجدید قدرت آل‌سعود در نَجد، دمّام را محاصره و تصرف کرد و آل‌خلیفه را از آنجا بیرون راند و نیروهاى نظامى را در قلعة دمّام گماشت (ابن‌بشر، ج‌2، ص‌108-110؛ فیلبى، ص‌347ـ348). در 1268، محمدبن عبداللّه خلیفه (از وابستگان آل‌خلیفه) در پى‌درگیرى با شیخ‌على خلیفه، از بحرین به دمّام پناه برد و در حمایت آل‌سعود مدتى در آنجا ساکن شد. دولت انگلیس آل‌خلیفه را براساس پیمان‌نامه‌اى در 1277/1861، با سپردن تعهداتى فرمانرواى مستقل بحرین دانست، اما به‌سبب پایبندنبودن آل‌خلیفه به این تعهدات، دولت انگلیس چند ماه بعد به بحرین حمله کرد و از خاندان آل‌سعود نیز خواست محمدبن عبداللّه را از دمّام بیرون کند و چون پاسخى از آل‌سعود دریافت نکرد، دمّام را بمباران کرد (لاریمر، ج‌2، ص‌885، 889 ـ890؛ محمد سعید مسلم، ص‌32؛ نبهانى، ص‌110-111؛ رُمیهى، ص‌13؛ نیز ← د.اسلام، همانجا). مدحت‌پاشا، والى بغداد که از سوى عثمانیها در حال پیشروى در جزایر و سواحل غربى خلیج‌فارس بود، دمّام را در 1288 تصرف کرد (لاریمر، ج‌2، ص890، ج‌3، ص‌969؛ قائم‌مقامى، ص‌76). دمّام دوباره در 1331 با تلاشهاى عبدالعزیزبن عبدالرحمان‌بن فیصل (حک:1319-1372) در سیطرة خاندان آل‌سعود درآمد (د.اسلام، همانجا). در حدود 1301ش/1922، گروههایى از خاندان دواسِر* در پى مشکلاتى با حاکم بحرین در دمّام ساکن شدند. دمّام در این زمان از روستاهاى شهر قطیف بود و ساکنان آن به صید ماهى و مروارید اشتغال داشتند (محمد سعید مسلم، همانجا؛ خوند، ج‌12، ص‌370؛ نیز ← نبهانى، ص‌114). پس از کشف چاههاى نفت دمّام در 1317ش/1938، این شهر رو به پیشرفت نهاد (محمد سعید مسلم، همانجا). روند پیشرفت دمّام با انتخاب آن به‌عنوان نخستین ایستگاه شبکة راه‌آهن در عربستان در 1330ش/1951 سرعت گرفت. این شبکه پس از گذر از ظَهران*، اَبقَیق*، هُفوف*، حَرَض و خَرج*، بندر ملک عبدالعزیز (از بندرهاى مهم استان شرقیه) را به ریاض متصل مى‌کند (فیلبى، ص‌607-608؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ج‌14، ص‌105). انتقال مرکزیت استان شرقیة عربستان از هفوف به دمّام در همان سال، قرارداشتن این شهر در یکى از حوزه‌هاى نفت‌خیز عربستان که حدود 70% درآمد نفتى این کشور را به خود اختصاص‌ داده‌است، گسترش خطوط ارتباطى و احداث فرودگاه بزرگ ملک‌فهد با مساحت 760 کیلومتر مربع، و واقع شدن سه منطقة صنعتى در دمّام (شامل حدود 24% از مجموعه کارخانجات صنعتى عربستان) این شهر را به یکى از قطبهاى صنعتى عربستان بدل کرده‌است (← انصارى، قسم 1، ص‌396؛ المملکة العربیة السعودیة، ص‌185، 187، 190، 193، 212ـ213؛ خوند، ج‌12، ص‌368؛ الموسوعة‌العربیة العالمیة، همانجا).جمعیت شهر دمّام در 1353ش/ 1974 حدود 844، 127 تن بوده‌است. مهاجرت مردم از دیگر کشورها مانند مصر، سوریه، لبنان، یمن و عمان به دمّام، غالباً براى اشتغال در بخشهاى صنعتى و تجارى، باعث رشد روزافزون جمعیت شهر شده (الموسوعة‌العربیة، ذیل مادّه)، چنان‌که جمعیت دمّام در 1391ش/ 2012 به 808،961 تن رسیده‌است (← فرهنگ جغرافیایى جهان، 2012).منابع‌: ابن‌بشر، عنوان المجد فى تاریخ نجد، ریاض: مکتبة‌الریاض الحدیثة، ]بى‌تا.[؛ محمدبن عبداللّه انصارى، تحفة‌المستفید بتاریخ الاحساء فى‌القدیم و الجدید، ریاض 1419/1999؛ جودة حسنین جودة، شبه‌الجزیرة العربیة: دراسة فى الجغرافیة‌الاقلیمیة، ]اسکندریه[ 2006؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة‌الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ محمدرضا درویشى، دایرة‌المعارف سازهاى ایران، تهران 1380ش ـ ؛ عبدالحکیم عفیفى، موسوعة 1000 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ هرى سنت‌جان بریجر فیلبى، العربیة‌السعودیة، تعریب عاطف فالح یوسف، چاپ فهدبن عبداللّه سماوى و دیگران، ریاض 1422/2002؛ جهانگیر قائم‌مقامى، بحرین و مسائل خلیج‌فارس، تهران 1341ش؛ محمد سعید مسلم، ساحل‌الذهب الاسود: دراسة تاریخیة انسانیة لمنطقة الخلیج‌العربى، بیروت ?]1382/ 1962[؛ المملکة العربیة السعودیة. وزارة المالیة و الاقتصاد الوطنى. مصلحة الاحصاءات العامة، الکتاب الاحصائى السنوى: 1387/ 1967، سال 3، ]ریاض، بى‌تا.[؛ الموسوعة‌العربیة، دمشق: هیئة‌الموسوعة العربیة، 1998ـ2008، ذیل «الدمام» (از محمد حمادى)؛ الموسوعة‌العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، 1419/1999؛ محمدبن خلیفه نبهانى، التحفة‌النبهانیة فى تاریخ الجزیرة العربیة، بیروت 1406/1986؛EI2, s.v. "Al-Dammām" (by H. W. Alter); John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Golf, ’Omān, and central Arabia, Buckinghamshire 1986; M. G. Rumaihi, Bahrain: social and political change since the First World War, London 1976; World Gazetteer, 2012. Retrieved July 17. 2012, from http://world-gazetteer.com.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوتی و زهرا رضایی نسب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده