دماک
معرف
شهر و مرکز تشکیل نخستین حکومت سلطنتى اسلامى در جزیرة جاوه* در سده‌هاى نهم و دهم، که یکى از قدیم‌ترین مساجد اندونزى* نیز در آن قرار دارد
متن
دِماک، شهر و مرکز تشکیل نخستین حکومت سلطنتى اسلامى در جزیرة جاوه* در سده‌هاى نهم و دهم، که یکى از قدیم‌ترین مساجد اندونزى* نیز در آن قرار دارد. این شهر بندرى که در ساحل شمالى جاوة مرکزى قرار دارد، در سدة دهم پررونق بود (هارجان، ص‌122).در پى آشنایى مردم جاوه با اسلام (← جاوه*)، زمینة ایجاد سلطنتى مستقل در دماک به‌وجود آمد (تیلور، ص‌66) و ظاهراً دماک نخستین شهر جاوه بود که اسلام به آن رسید (← مظفرى، ص‌33). پیش از تشکیل پادشاهى دماک، جوامع مسلمان تحت حاکمیت سیاسى پادشاهىِ هندو - بودایىِ ماجاپاهیت بودند و به موازات سواحل شمالى جاوه زندگى مى‌کردند. روند اسلامى‌شدن این منطقه با ضعف سلطنت ماجاپاهیت گسترش یافت و شمارى از اشراف و تودة مردم دین جدید را پذیرفتند (>آسیاى جنوب‌شرقى<، ذیل «دماک»؛ نیز ← فدراشپیل، ص‌36). سلطنت دماک در گسترش اسلام تأثیر بسزایى داشت و اقتدار سیاسى مبتنى بر دین و اقتصاد، دماک را نه‌تنها در جاوه بلکه در اندونزى و جنوب‌شرقى آسیا به حکومتى قدرتمند و اسلامى بدل کرد (>آسیاى جنوب‌شرقى<، همانجا).چگونگى پیدایش سلطنت دماک دقیقاً روشن نیست. در بعضى گزارشها، تأسیس آن به مسلمانى خارجى (احتمالاً چینى به نام چک کوپو) در ربع آخر قرن نهم نسبت داده ‌شده (← ریکلفس، ص‌33؛ امیرالهادى، ص‌222؛ وینک، ج‌3، ص‌231)، اما در بیشتر منابع، رادن پاتاه مؤسس سلطنت دماک دانسته شده‌است. او فرزند براویجایا، آخرین حاکم ماجاپاهیت، بود که با شاهدختى چینى ازدواج ‌کرد. وقتى این شاهدخت رادن پاتاه را باردار بود، وى را به آریا دامار، حاکم پالمبانگ، اهدا کردند (>آسیاى جنوب‌شرقى<، همانجا؛ هال، ص230). مشهور است که رادن پاتاه براثر تبلیغ رادن رحمت (از مروّجان اسلام در جاوه) اسلام آورد و عبدالفتاح نامیده شد. رادن پاتاه به‌سبب مخالفت پدرش با اسلام و تبلیغ آن، با وى جنگید و حکومت ماجاپاهیت را در 883 ساقط کرد (د. اسلام، چاپ دوم، ج‌3، ص‌1219؛ فاکس، ص‌165؛ ریکلفس، ص‌34؛ وست، ج‌1، ص‌345ـ346).رادن پاتاه در 884، تأسیس پادشاهى اسلامى دماک را اعلام کرد. در منابع تاریخ محلىِ جاوه اشاره شده‌است که تأسیس پادشاهى دماک به توصیة رادن رحمت صورت گرفته‌است (>آسیاى جنوب‌شرقى<؛ د.اسلام، همانجاها؛ آرنلد، ص383).رادن پاتاه دماک را توسعه داد. او در این شهر کاخ، میدان، مسجد و بازار بنا کرد. سیّاح پرتغالى معاصر وى، تومه پیریش، نام حاکم دماک را پاته رودیم (احتمالاً شکل تصحیف‌شدة نام پاتاه) ذکر کرده‌است. براساس گزارش او، در آن روزگار بندر چیربون، خراج‌گزار دماک بود. بندر جاپارا نیز تحت سلطة این حکومت قرار داشت و تجارت بین‌المللى دماک از طریق آن صورت مى‌گرفت. ایرانیان، عربها، گجراتیها، بنگالیها، مالایاییها و برخى اقوام دیگر در جاپارا دادوستد مى‌کردند (← ص‌183، 185، 188؛ نیز ← >آسیاى جنوب‌شرقى<، همانجا).در 917، پاتیه یونس (پسر رادن پاتاه) جاپارا را تصرف کرد و خود را اولین سلطانِ دماک نامید (د. اسلام، همانجا). در 919، حکومت دماک به‌رهبرى پاتیه یونس به مالاکا حمله کرد، که ناوگان آنها شکست خورد و پاتیه یونس کشته شد (>آسیاى جنوب‌شرقى<، همانجا).در دورة سلطان ترنگانا، سومین پادشاه دماک، منطقة نفوذ این حکومت از سوماترا تا برونى گسترش یافت (ریکلفس، ص‌33؛ اندایا و ایشى، ص‌175). در این دوره، مناسبات نزدیک دماک با حکومتهاى آچه، جامبى، پالمبانگ، کالیمانتان جنوبى و ملوک در برابر گسترش قدرت سیاسى و اقتصادى پرتغالیهاى مستقر در مالاکا تداوم یافت. مالاکا در این دوره نخستین مرکز تجارى بین‌المللى جنوب‌شرقى آسیا محسوب مى‌شد و حاکمان دماک براى تضعیف پرتغالیها غالباً به مالاکا حمله مى‌کردند (>آسیاى جنوب شرقى<، همانجا). بندرهاى مهم توبان، مادیون، سورابایا و پاسوروهان در همین دوران به حکومت دماک پیوستند (ریکلفس، همانجا؛ دریکلى، ص‌26؛ امیرالهادى، ص‌222).سرانجام، رقابت پرتغالیها با پادشاهى دماک به درگیرى منجر شد. فلاتهان، فرمانده سپاه دماک، در 931 بانتن را که خراج‌گزار دولت هندو - بودایى پاجاجاران بود، تصرف کرد و در 933 با شکست‌دادن پرتغالیها، سوندا کلاپا (بندر اصلى پاجاجاران) را فتح کرد و نام آن را به جایاکارتا (جاکارتاى کنونى) تغییر داد. برخى فالاتهان را با سونان گونونگ‌جاتى (با نام اسلامى شریف هدایت‌اللّه، یکى از نُه پیشواى مسلمان جاوه) یکى دانسته‌اند (← >آسیاى جنوب شرقى<، همانجا؛ جایادینینگرات، 2007، ص‌79؛ همو، 1987، ص‌377ـ 378؛ تیلور، ص‌78؛ وست، ج‌1، ص‌346؛ >ادیان جهان<، ج‌4، ص‌1443). براساس تاریخ محلى بانتن، شریف هدایت‌اللّه بنیان‌گذار پادشاهى اسلامى بانتن بود و پسرش، مولاناحَسَن‌الدین، تحت نظر وى از 932 تا 959 بر بانتن حکومت کرد (>آسیاى جنوب شرقى<، همانجا؛ ریکلفس، ص‌35).سلطان ترنگانا ظاهراً در 953 کشته شد (ریکلفس، ص‌34؛ دریکلى؛ امیرالهادى، همانجاها). پراواتا (حک‌: 953ـ969)، جانشین ترنگانا، برخلاف سلف خود از مبارزه رویگردان بود. پراواتا قدرت چندانى نداشت و قلمروش از شهر دماک فراتر نمى‌رفت (هال، ص‌303؛ ریکلفس، ص‌35). از این پس، دماک شاهد درگیریهاى شدیدى بین خاندان سلطنتى بود (>آسیاى جنوب‌شرقى<، همانجا) و تابعیت دولتهاى دیگر را پذیرفت.بعد از حکومت دماک، از اوایل قرن یازدهم تا نیمة قرن سیزدهم، سلطنت اسلامىِ ماتارام* و چند سلطنت اسلامى کوچک دیگر روى کار آمدند. ماتارام خود را میراث‌دار سلطنت پیشااسلامى ماجاپاهیت مى‌دانست (فدراشپیل، ص‌53؛ وود، ص‌13، 189؛ وست، همانجا).در بین بندرهاى مهم تجارى ساحل شمالى جاوه، دماک در تجارت و کشاورزى اهمیتى خاص ‌داشت و منطقه‌اى مهم براى تجارت برنج‌ محسوب مى‌شد (وینک، ج‌3، ص‌232ـ233؛ کیو، ص‌39، 49)، اما پس از قرنها، رسوبات فراوان ساحلى دماک را چند کیلومتر از دریا دور و آن را از حالت بندرى خارج‌ کرده‌است (ریکلفس، ص‌33). امروزه (1391ش) دماک از نظر اقتصادى مانند گذشته رونق ندارد.منابع‌: محمدرضا مظفرى، اندونزى، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1374ش؛Amirul Hadi, Islam and state in sumatra: a Study of seventeeth-century Aceh, Leiden 2004; Barbara Watson Andaya and Yoneo Ishii, "Religious developments in Southeast Asia: c. 1500-1800", in The Cambridge history of Southeast Asia, vol. 2, ed. Nicholas Tarling, Cambridge 1999; Thomas Walker Arnold, The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith, New Delhi 2002; Hosein Djajadiningrat, "Islam in Indonesia", in Islam: the straight path, ed. Kenneth W. Morgan, Delhi: Motilal Banarsidass, 1987; idem, "Local traditions and the study of Indonesian history", in An introduction to Indonesian historiography, Jakarta: Equinox Publishing, 2007; Steven Drakeley, The history of Indonesia, Westport, Conn. 2005; EI2, s.v."Indonesia. IV. history: (a) Islamic period" (by S. M. N. Attas); Howard M. Federspiel, Sultans, shamans & saints: Islam and Muslims in Southeast Asia, Honolulu 2007; James J. Fox, "Interpreting the historical significance of tombs and chronicles in contemporary Java", in The Potent dead: ancestors, saints and heroes in contemporary Indonesia, ed. Henri Chambert-Loir and Anthony Reid, Honolulu: University of Hawai’i Press, 2002; Daniel George Edward Hall, A history of South-East Asia, London 1987; J. Hardjono, Indonesia: land and people, Jakarta 1971; Kwee Hui Kian, The political economy of Java’s northeast coast, c. 1740-1800: elite synergy, Leiden 2006; Tomé Pires, Suma oriental of Tome Pires: an account of the East, From the Red Sea to China, New Delhi 2005; Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices, ed. J. Gordon Melton and Martin Baumann, Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2010, s.v. "Indonesia" (by J. Gordon Melton); Merle Calvin Ricklefs, A history of modern Indonesia: c. 1300 to present, Bloomington 1981; Southeast Asia: a historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor, ed. Ooi Keat Gin, Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO, 2004, s.v. "Demak" (by Uka Tjandrasasmita); Jean Gelman Taylor, Indonesia: peoples and histories, New Haven 2003; Barbara A. West, Encyclopedia of the peoples of Asia and Oceania, New York 2009; André Wink, Al-Hind: the making of the Indo-Islamic world, vol.3, Leiden 2004; Michael Wood, Official history in modern Indonesia: new order perceptions and counterviews, Leiden 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

منیژه ربیعی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده