دلیله محتاله ← هزار و یکشب
معرف
دلیله مُحتاله ← هزار و یکشب#
متن
دلیله مُحتاله ← هزار و یکشبNNNNدُلَیم، مجموعه‌اى از عشیره‌هاى عرب سنّى در کرانه‌هاى شمالى رود فرات، در محدودة استان اَنبار* عراق. دلیم از قبایلى است که در طول قرن دهم تا نیمة قرن دوازدهم، به‌تدریج ‌از شبه‌جزیرة عربستان به عراق مهاجرت کردند و از نیمة قرن سیزدهم در عراق پراکنده شدند. این عشایر از شاخه‌هاى قبیلة یمنى زَبید بودند و از همین‌رو گاه به عشایر حِمْیَرى (منسوب به حمیر*، قبیله‌اى بزرگ و کهن در یمن) نیز اشتهار داشته‌اند. بیشتر آنان در محدودة استان انبار، که تا 1337ش/ 1958 دلیم خوانده مى‌شد، و شمارى نیز در نواحى اطراف از جمله استانهاى بغداد، بابل، نجف و کربلا ساکن شده‌اند (← عزّاوى، 1370ش، ج3، ص‌105ـ107؛ کحّاله، ج‌1، ص‌386؛ د.اسلام، چاپ‌دوم، ذیل مادّه؛ عامرى، ج‌2، ص‌74؛ طرفى، ج‌1، ص‌91ـ92؛ نامى و محمدپور، ص‌525، نقشه 11).عشایر دلیم با رشد جمعیت و اتحاد با قبایل دیگر به‌تدریج ‌صاحب قدرت و نفوذ شدند، به‌طورى که در تحولات سیاسى و اقتصادى عراق در دوره‌هاى مختلف تأثیرگذار بودند. آنان تقریباً در سرتاسر دورة عثمانیان (حک‌: حـ 699ـ1342) با همدستى و اتحاد با دیگر عشیره‌ها مانند آل‌جحیش، سعید، عامر، آل‌خالد، آل‌نوفل و آل‌حسین از پرداخت مالیات به دولت خوددارى مى‌کردند و با غارتگرى و درگیرى با قبایل دیگر چون شَمَّر در ایجاد ناامنى در منطقه سهم بسیار داشتند (← سویدى،ص‌110- 111؛ بصرى، ص‌307-308، 320ـ321؛ عزّاوى، 1369ش، ج‌8، ص‌193-198؛ کرکوکلى، ص‌211، 279، 291- 292). تلاشهاى دولت عثمانى، که با ایجاد دفتر عشایر (= مکتب‌العشائر) در 1309 در استانبول درصدد مهار این دسته‌هاى سرکش و حل اختلافات این عشایر بود، نتیجه‌اى نبخشید، هرچند على سلیمان بکر، از رهبران متنفذ دلیم، نیز عضو این دفتر بود (← عزّاوى، 1369ش، ج‌8، ص‌114، 119، 137، 198؛ همو، 1370ش، ج‌3، ص‌109). در اسنادى که دولت انگلیس دربارة اوضاع عشایر عراق در جریان جنگ جهانى‌اول (1332-1337/ 1914-1918) منتشر کرده، نام دلیم در ردیف عشایر پرنفوذى آمده‌است که بر عشایر بسیارى ریاست داشته‌اند (← تقریرٌ سرّى لدائرة‌الاستخبارات‌البریطانیة عن العشائر والسیاسة، ص‌51-53). در 1338/1920، که جنبشهاى مختلفى برضد انگلیس در عراق تشکیل شد، برخى از عشایر دلیم به دعوت سیدمحمد صدر (متوفى 1335ش)، از روحانیان متنفذ شیعه، در مبارزات مردم عراق برضد انگلیس شرکت کردند (کاظم مظفر، ج‌1، ص‌172-173، ج‌2، ص‌180؛ رهیمى، ص‌221ـ222؛ لانگریگ، ص‌122، 125، 172).عشایر دلیم مانند اکثر عربهاى سنّى عراق در جریانات سیاسى حکومت صاحب نفوذ و اختیار بوده‌اند، لذا هنگامى که این قدرت را در مخاطره مى‌دیدند، به شورش دست مى‌زدند. چنان‌که در 1369ش در حمایت از مظلوم دلیمى، از فرماندهان گارد، که به اتهام مشارکت در کودتا به اعدام محکوم شده بود، برضد دولت و حزب بعث شورش کردند (← نامى و محمدپور، ص‌357،360). با حملة نظامى امریکا به عراق در 1382ش/ 2003، عشایر دلیم براى حفظ قدرت عربهاى سنّى، و نه در حمایت از دولت صدام، فعالیتهاى بسیارى برضد امریکاییها انجام دادند، چنان‌که بیشترین درگیریها در فَلّوجَه و رَمادى (مرکز استان انبار) گزارش شده‌است (← همان، ص‌359ـ 360).در میان منابع متأخر عربى، عباس عزّاوى نسب عشایر دلیم را به ثامِربن حسین از نسل عَمروبن مَعدى کَرِب زَبیدى رسانده‌است. ثامر سه پسر به نامهاى سَبت، خمیس و جمعه داشت (←1370ش، ج‌3، ص‌108) که تشکیل‌دهندة شاخه‌هاى اصلى دلیم بوده‌اند‌:1) آل‌سبت. در سدة اخیر ریاست کل دلیم برعهدة آل‌سبت بوده‌است که بیشتر در رمادى و اطراف آن سکونت داشته‌اند. از رهبران معروف این شاخه، شیخ‌سلیمان بکر، على‌سلیمان و فرزند وى (عبدالجبار على‌سلیمان) بوده‌اند. آل‌سبت عشیره‌هاى بسیارى را در برمى‌گیرد که شمار آنها به سیزده عشیره مى‌رسد (← همان، ج‌3، ص‌109ـ 120).2) آل‌خمیس یا محامده. از رؤساى مشهور آن حبیب شلال و شیخ سمیر هستند. آل‌خمیس در حدود فلّوجه ساکن بوده‌اند. این شاخه حدود هجده عشیره را در برمى‌گیرد (← همان، ج‌3، ص‌120ـ127).3) آل‌جمعه یا آل‌فتله. این عشایر در غراف (در استان ذیقار) و فَوار در شمال‌شرقى و ابوصخَیر در شمال‌غربى استان قادسیه ساکن‌اند. آل‌جمعه حدود نُه عشیره را شامل مى‌شود (← همان، ج‌3، ص‌143ـ 151؛ براى اطلاع بیشتر در تقسیم‌بندى دلیم ← عشایر عامرى، ج‌2، ص‌73 به بعد؛ زبیدى، ج‌1، ص‌273ـ288، ج‌2، ص‌1275، 1291، 1568).منابع‌: عثمان‌بن سند بصرى، مطالع‌السعود: تاریخ‌العراق من‌سنة 1188 الى‌سنة 1242ه / 1774ـ 1826م، چاپ عماد عبدالسلام رؤوف و سهیلة عبدالمجید قیسى، ]موصل 1991[؛ تقریر سرّى لدائرة الاستخبارات البریطانیة عن العشائر و السیاسة یبین الاحوال الاجتماعیة و السیاسیة للعشائر العراقیة و علاقاتها بالادارة البریطانیة، نقله الى‌العربیة عبدالجلیل‌طاهر، قم: شریف‌رضى، 1371ش؛ عبدالحلیم رهیمى، تاریخ‌الحرکة‌الاسلامیة فى العراق الجذور الفکریة و الواقع‌التاریخى (1900ـ 1924)، بیروت 1985؛ ماجد زبیدى، معجم‌العشائرالعراقیة، بیروت 1426/ 2005؛ محمدامین سویدى، حدیقة‌الزوراء فى‌سیرة‌الوزراء، چاپ عماد عبدالسلام رؤوف، بغداد 1423/ 2003؛ عزیز طرفى، مدن عراقیة على‌ضفاف الفرات، ج1، ]بى‌جا[ 1431/ 2009؛ ثامر عبدالحسن عامرى، موسوعة العشائرالعراقیة، بغداد 1992ـ 1995؛ عباس عزّاوى، تاریخ‌العراق بین احتلالین، بغداد 1353ـ 1376/ 1935ـ1956، چاپ افست قم 1369ش؛ همو، عشائرالعراق، بغداد 1937ـ 1956، چاپ‌افست قم 1370ش؛ کاظم مظفر، ثورة‌العراق‌التحرریة: عام 1920، نجف1392/ 1972؛ عمررضا کحّاله، معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، بیروت 1402/ 1982؛ رسول کرکوکلى، دوحة‌الوزراء فى تاریخ وقائع بغداد الزوراء، نقله‌عن الترکیة موسى کاظم نورس، قم 1372ش؛ محمدحسن نامى و على محمدپور، جغرافیاى کشور عراق: با تأکید بر مسائل ژئوپلیتیک، تهران 1387ش؛El2, s.v. "Dulaym" (by S.H. Longrigg); Stephen Hemsley Longrigg, ‘Iraq: 1900 to 1950, a political, social, and economic history, Beirut 1968.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا رضایی نسب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده