دلیجان
معرف
شهر و شهرستانى در استان مرکزى در مرکز ایران
متن
دلیجان، شهر و شهرستانى در استان مرکزى در مرکز ایران. شهر دلیجان، مرکز شهرستان دلیجان، در 92 کیلومترى مشرق اراک بر سر راه قم و ساوه به اصفهان، و خُمین و محلات به کاشان واقع است (← جعفرى، ج‌3، ص‌542؛ نقشة کامل ایران امروز).دربارة وجه‌تسمیة دلیجان و به قولى دیلجان (← قمى، ص‌58؛ نویدى، ص‌41) اختلاف هست. حسن‌بن محمد قمى (ص‌74) آن را برگرفته از نام دلیجان‌بن تَیْمَر (؟) و جنیدى (← صفرى، 1382ش، مقدمه، ص‌15، 17، 19) آن را یکى از کهن‌ترین نامهاى ریشه‌دار ایرانى مى‌داند که از دو واژة دلى یا دیل (= دل، به معناى جا) و جان (= گان/ کان، به معناى گاه) ساخته شده و در مجموع به معناى جایگاه است و به واژة دلیجان، به‌معناى کالسکه بزرگ، ربطى ندارد (نیز ← مهریار، ج‌1، ص390).این نام نخستین بار ظاهراً در سدة چهارم در کتاب تاریخ قم حسن‌بن محمد قمى آمده‌است (براى نمونه ← ص‌72، 74). در این کتاب (ص‌58)، دلیجان نام یکى از طسوجهاى رستاق انار شهر قم ذکر شده‌است. به نظر مى‌رسد دلیجان تا قبل از سدة هشتم، شهرى متوسط بود و در این قرن، اگرچه خراب وصف شده، بیست روستا تابع آن بوده‌است (← حمداللّه مستوفى، ص‌68). در دورة صفوى (حک‌: حـ 906ـ1135)، دلیجان در حد قصبه‌اى با حدود هزار خانه (← مجدى، ص‌773) و حاکمى مستقل بود (افوشته‌یى، ص‌192) و قشلاقى مناسب براى سپاهیان صفوى به‌شمار مى‌رفت (← واله اصفهانى، ص‌126؛ نویدى، همانجا؛ منشى‌قمى، ج‌1، ص‌76). در دورة قاجار (حک‌: 1210ـ1344) نیز دلیجان ده و قلعه‌اى بزرگ بود که باغهاى نیکو داشت و در آنجا زراعت مى‌شد (← ناصرالدین قاجار، ص‌29؛ ارباب قمى، ص‌112ـ113). نام دلیجان در سفرنامه‌هاى این دوره به‌سبب قرارگرفتن در مسیر شهرهاى مهمى مانند اصفهان، قم، کاشان، رى و تهران دیده مى‌شود (براى نمونه ← فووریه، ص‌365ـ366؛ پیرزاده نائینى، ج‌1، ص‌7-8؛ حاج‌سیاح، ص‌294، 627؛ هدایت، ص‌282). در اواخر این دوره، دلیجان و آبادیهاى آن ناحیه بر اثر آشوبها و غارتهاى محلى به‌شدت آسیب دید (← نایبیان کاشان، ص‌74، 128، 175، 254، 259، 269؛ مدنى‌کاشانى، ص‌67ـ69).دلیجان، در 1316ش، شهر و مرکز بخش محلات در شهرستان گلپایگان شد (← ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، ص‌5؛ ایران. وزارت کشور، 1382ش، ذیل «استان مرکزى»). با تشکیل شهرستان دلیجان در 1358ش، شهر دلیجان مرکز این شهرستان شد. این شهرستان امروزه داراى یک بخش مرکزى، دو شهر دلیجان و نراق* و چهار دهستان جاسب/ جاست، جوشق، دودْهَک و هستیجان (که روستاى قدیمى قالهَر در آن قرار دارد) است (← ایران. وزارت کشور، 1382ش؛ همو، 1390ش، ذیل «استان مرکزى»). نام برخى از این آبادیها به‌همراه نام آبادیهاى دیگر در منابع محلى سدة چهارم نیز آمده‌است (← قمى، ص‌73، 137ـ138؛ ابوالشیخ، ج‌1، ص‌32؛ نیز ← صفرى، 1382ش، ص‌77ـ116).براساس سرشمارى 1385ش، جمعیت شهرستان دلیجان 388،43 تن بوده‌است که 852،31 تن از آنها شهرنشین بوده‌اند (← مرکز آمار ایران، ذیل «استان مرکزى»).شهرستان دلیجان در ناحیة خشک قرار دارد و آب و هواى شهر دلیجان، که در ارتفاع 1530 مترى از سطح دریا واقع است، گرم و خشک، میزان بارندگى آنجا کم و میانگین بارش سالانة آن 180 میلیمتر است. اما در نواحى شرقى شهرستان با کوههاى مرتفعى (بیش از سه‌هزار متر) مانند اردهال، ولى‌جیا و پلنگ آبى و در جنوب و جنوب‌غربى با کوههاى تخته‌کوه و دره برف هستیجان، آب و هوا معتدل و مایل به سرد است (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌59، ص110؛ جعفرى، همانجا). رود دائمى قُمرود* با چند ریزابه فصلى مانند ازنا، شور دلیجان (شور/ شوراب) و چاه سرخ در این شهرستان جریان دارد (← جعفرى، ج‌2، ص‌106، 175، 337؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، ج‌3، ص‌11، 15، 27، 31). بخشهایى از پناهگاههاى حیات‌وحش موته و جاسب با تنوع پوشش گیاهى و جانورى (به‌ویژه آهو) در این شهرستان قرار دارد و از نظر گردشگرى و پژوهشى داراى اهمیت است (← درویش‌صفت، ص‌52، 55).پوشش گیاهى شهرستان دلیجان تُنُک و نیمه‌کویرى است و مردم این شهرستان علاوه بر دامدارى و کشاورزى، به تولید فراورده‌هاى باغى مانند گردو، بادام، فندق و زعفران اشتغال دارند (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌59، ص‌112؛ صفرى، 1382ش، ص200). کشت زعفران از دیرباز در جاسب رواج داشته، چنان‌که در سدة هفتم خواجه‌نصیرالدین طوسى (ص260) زعفران جاسب را یکى از بهترین زعفرانهاى ایران برشمرده‌است. کار در معادن سنگ، به‌ویژه معدن سرب (بهره‌بردارى از 1336ش) در دو کیلومترى مشرق آبادى راوَنج، و کارگاههاى قالى‌بافى و پارچه‌بافى از دیگر اشتغالات مردم شهرستان دلیجان است (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌59، ص‌108-110؛ صفرى، 1382ش، ص‌205). خشکبار، حبوبات، قالى با طرح کاشان، پارچه، مصالح ساختمانى به‌ویژه پودر سنگ و پودر رنگ از صادرات شهرستان دلیجان است (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌59، ص‌112).بیشتر اهالى شهرستان دلیجان به فارسى سخن مى‌گویند اما در گذشته، گویش مردم این شهرستان راجى/ رایجى یا در اصطلاح محلى بُروِبشِه بود که امروزه در شهر دلیجان و آبادى اران از توابع جاسب رواج دارد (← همان، ص‌108ـ109، 111؛ صفرى، 1373ش، پیشگفتار جنیدى، ص‌1؛ همو، 1382ش، ص50، 223).برخى از آثار تاریخى شهر دلیجان عبارت‌اند از: قسمتهایى از مسجدى قدیمى با نام مسجد بزرگ یا مسجدالنبى، از دورة سلجوقى؛ مسجدجامع دلیجان، با قدمتى بیش از سیصد سال دارد (← جوادى، ص‌333ـ335)؛ آرامگاه معروف به قبر آقا، مدفن سیدعبدالهادى‌بن رفیع‌الدین حسین حسینى دلیجانى، فقیه سدة دهم و یازدهم و مؤلف کتاب فقهى هادى‌المضلین و مرشدالمصلین به عربى که نسخة خطى آن در کتابخانة آیت‌اللّه مرعشى در قم نگهدارى مى‌شود (صفرى، 1382ش، ص‌161؛ نیز ← حسینى‌اشکورى، ج‌3، ص‌1، ش 801).از آثار تاریخى شهرستان دلیجان اینهاست: کاروانسرایى نزدیک جادة قم ـ دلیجان، معروف به کاروانسراى شاه‌عباسى، در آبادى دودْهَک، در هفده کیلومترى شمال‌غربى شهر دلیجان؛ پلى از دورة صفوى بر رود قمرود، نزدیک کاروانسراى شاه‌عباسى که 64 متر طول و 5ر5 متر عرض و چهار دهانه دارد و با قلوه سنگ، ساروج‌ و آجر بنا شده‌است (← جوادى، ص‌336-339؛ صفرى، 1382ش، ص‌283؛ رحم‌دل و کاظمى دهقى، ص‌128-129، 132-133)؛ قلعة اسماعیلیه و آرامگاه آقاخانیان، در آبادى کهَک*، 54 کیلومترى شمال‌غربى شهر دلیجان، در باغى معروف به باغ آقاخان متعلق به شاه‌خلیل‌اللّه محلاتى، نیاى اعلاى امامان آقاخانى اسماعیلیه که ساختمان آرامگاه در دورة قاجار ساخته و در 1345ش تعمیر شده‌است (صفرى، 1382ش، ص‌149-150؛ رحم‌دل و کاظمى‌دهقى، ص‌182)؛ زیارتگاه حضرت معصومه یا امامزادگان معصوم، منسوب به چهار تن از فرزندان امام‌موسى‌بن جعفر علیه‌السلام، در دو کیلومترى شمال شهر دلیجان (← جوادى، ص‌343)؛ امامزاده سلیمان و قلعه‌اى بزرگ با شش برج، از دورة قاجار، در آبادى راونج، در 27 کیلومترى شمال‌شرقى شهر دلیجان (← رحم‌دل و کاظمى دهقى، همانجا؛ همچنین براى اطلاعات بیشتر از آثار تاریخى شهرستان دلیجان ← فیض‌قمى، ج‌2، ص‌41ـ48؛ جوادى، ص‌333ـ358؛ رحم‌دل و کاظمى‌دهقى، ص‌35-36، 180- 182؛ صفرى، 1382ش، ص‌139ـ158).در برخى از متون قدیم، از شهر دُلیجان یا دُلیگان در بلوک برخوار از توابع اصفهان یاد شده که امروزه آبادى‌اى تابع شهرستان برخوار و میمه* اصفهان است و محدّثانى چون ابوالعباس احمدبن حسن‌بن مطهردلیجانى (متوفى 530) به آنجا منسوب‌اند (← سمعانى، ج2، ص490؛ یاقوت حموى، ذیل «دُلیجان»؛ نیز ← جعفرى، ج‌3، ص‌543) و نباید آن را با دلیجان یکى دانست (← مهریار، ج‌1، ص‌389ـ391).منابع‌: عبداللّه‌بن محمد ابوالشیخ، طبقات المحدثین باصبهان والواردین علیها، چاپ عبدالغفار سلیمان بندارى و سید کسروى حسن، بیروت 1409/1989؛ محمدتقى ارباب قمى، تاریخ دارالایمان قم، چاپ حسین مدرسى طباطبایى، قم 1353ش؛ اطلس راههاى ایران، تهران‌: گیتاشناسى، 1387ش؛ محمودبن هدایت‌اللّه افوشته‌یى، نقاوة الآثار فى ذکرالاخیار: در تاریخ صفویه، چاپ احسان اشراقى، تهران 1373ش؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب 16 آبان 1316، چاپ دوم، تهران ]بى‌تا.[؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ایران: تیر 1390، تهران 1390ش؛ همو، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ محمدعلى‌بن محمداسماعیل پیرزاده نائینى، سفرنامه حاجى پیرزاده، چاپ حافظ فرمانفرمائیان، تهران 1342ـ1343ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ غلامرضا جوادى، دلیجان در آیینه ایران، مشهد 1377ش؛ محمدعلى‌بن محمدرضا حاج‌سیاح، خاطرات حاج‌سیاح، یا، دوره خوف و وحشت، به‌کوشش حمید سیاح، به‌تصحیح سیف‌اللّه گلکار، تهران 1359ش؛ احمد حسینى اشکورى، فهرست نسخه‌هاى خطى کتابخانه عمومى حضرت آیة‌اللّه العظمى مرعشى نجفى، ج‌1ـ27، قم 1354ـ1376ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت‌شده ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛ محمد رحم‌دل و قاسم کاظمى‌دهقى، سیماى میراث فرهنگى استان مرکزى، تهران 1383ش؛ سمعانى؛ حسین صفرى، تاریخ و فرهنگ دلیجان، تهران 1382ش؛ همو، واژه‌نامه راجى: گویش دلیجان، تهران 1373ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج‌:59 گلپایگان، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1369ش؛ فرهنگ جغرافیایى رودهاى کشور، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1381ش ـ ؛ عباس فیض‌قمى، کتاب گنجینه آثار قم، قم 1349ـ1350ش؛ حسن‌بن محمد قمى، کتاب تاریخ قم، ترجمه حسن‌بن على قمى، چاپ جلال‌الدین طهرانى، تهران 1361ش؛ محمدبن ابیطالب مجدى، زینت‌المجالس، تهران 1362ش؛ عبدالرسول مدنى‌کاشانى، تاریخ اشرار کاشان، کاشان 1378ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن‌:1385 نتایج‌ تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved May 29, 2012, from http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/census85/census85.natayej/census85. rawdata;احمدبن حسین منشى‌قمى، خلاصة‌التواریخ، چاپ احسان اشراقى، تهران 1359-1363ش؛ محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهاى کهن اصفهان، اصفهان 1382-1387ش؛ ناصرالدین قاجار، شاه ایران، سفرنامه عراق عجم: بلاد مرکزى ایران، تهران 1362ش؛ نایبیان کاشان: براساس اسناد، به‌کوشش عبدالحسین نوایى و محمد بقایى شیره‌جینى، تهران: سازمان اسناد ملى ایران، 1379ش؛ محمدبن محمد نصیرالدین طوسى، تنسوخ‌نامه ایلخانى، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، تهران 1363ش؛ نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران‌: گیتاشناسى، 1390ش؛ زین‌العابدین على‌بن عبدالمؤمن نویدى، تکملة‌الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا 978 هجرى قمرى، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1369ش؛ محمدیوسف واله اصفهانى، خلد برین‌: ایران در روزگار صفویان، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1372ش؛ مهدیقلى هدایت، خاطرات و خطرات، تهران 1363ش؛ یاقوت حموى؛Jean Baptiste Feuvrier, Trois ans à la cour de Perse, Paris: F.Juven, [n.d.].
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده