دلی برادر
معرف
شاعر عثمانى در قرن دهم
متن
دَلى‌برادر، شاعر عثمانى در قرن دهم. او در بورسه به‌دنیا آمد. نامش محمد، نام پدرش طورمش، تخلصش غزالى بود. او چون همه را برادر خطاب مى‌کرد و رند و لاابالى بود، به دَلى‌برادر (برادر دیوانه) شهرت یافت (طاشکوپرى‌زاده، 1989، ص‌471؛ مصطفى عالى‌افندى، ج‌1، گ 410پ).دلى‌برادر تحصیلات مدرسه‌اى خود را در زادگاه خویش به‌پایان رساند و از محضر استادان مختلف، به‌ویژه محیى‌الدین عجمى، کسب فیض کرد و ملازم وى شد (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه) و در همان ایام یک چند به سلوک در طریق تصوف پرداخت؛ لیکن به‌سبب «تلون طبع» در آن طریق ثابت قدم نماند. پس از آن، در مدرسة بایزیدپاشاى بورسه به تدریس پرداخت (طاشکوپرى‌زاده، 1405، ص‌476)، اما دیرى نگذشت که از این کار کناره گرفت و به خدمت حاکم مغنیسا/ مانیسا شاهزاده قورقود، پسر سلطان‌بایزید دوم (حک‌: 886 ـ 918)، درآمد (← د.ا.د.ترک، همانجا؛ >دایرة‌المعارف ادیبان دنیاى ترک<، ذیل «غزالى»). دلى‌برادر توجه وى را جلب کرد چنان‌که در سفر مصر شاهزاده وى را نیز همراه خویش برد (← گیب، ج‌3، ص‌37؛ بانارلى، ج‌1، ص‌574). این سفر در جریان کشمکشهاى جانشینى بود که پیش از درگذشت بایزید دوم در 918، بین پسران او در گرفت و به پیروزى سلیم اول انجامید. ملازمت دلى‌برادر با شاهزاده قورقود تا اواخر عمر شاهزاده ادامه داشت (← د.ا.د.ترک، ذیل «قورقود، شاهزاده»).در محرّم 919، پس از قتل قورقود، به فرمان سلیم اول (← همانجا) دلى‌برادر مقام شیخى خانقاهى در قریة گییکْلى‌بابا، در نزدیکى بورسه، را پذیرفت و به زندگى درویشانه قناعت کرد (قنالى‌زاده، ج‌2، ص‌722؛ مصطفى عالى‌افندى، ج‌1، گ 411ر). گییکلى‌بابا (باباى گوزنها) لقب یکى از ابدالان* و درویشان مجاهد افسانه‌اى در اوان فتوحات عثمانى بوده (← د.ا.د.ترک، ذیل «گییکلى‌بابا») و نام روستا و خانقاه مذکور نیز از همان لقب گرفته شده‌است. دلى‌برادر تخلص‌غزالى را به مناسبت شیخى این خانقاه براى خویش برگزید (لطیفى، ص‌183؛ بروسه‌لى، ج2، ص‌348)، بنابراین شرح حالش در اکثر منابع ذیل عنوان غزالى آمده‌است (براى نمونه ← قنالى‌زاده، همانجا؛ لطیفى، ص‌182؛ بروسه‌لى، همانجا؛ د.ا.ترک، ذیل «غزالى»). انزوا در خانقاه هم گویا با اخلاق او سازگار نبود و مدتى بعد به تدریس در سیورى‌حصار پرداخت و قبل از به‌پایان رساندن دورة تدریس در آنجا، به مدرسة آق‌شهر (← قنالى‌زاده، ج2، ص‌723؛ لطیفى، ص‌183) و از آنجا به مدرسة حسینیة آماسیه انتقال یافت (طاشکوپرى‌زاده، 1405، همانجا) و آنگاه خواهان منصب فتواى اَغرُس شد و توافق قاضى عسکر آناطولى را که وى را شایسته آن منصب نمى‌دانست، با سرودن قطعه‌اى جلب کرد (← قنالى‌زاده، همانجا؛ عاشق‌چلبى، گ 292پ؛ مصطفى عالى‌افندى، ج‌1، گ 411پ). پس از آن به حقوق بازنشستگى (تقاعدى) قناعت کرد و روانة استانبول شد و در محلة بشیکتاش اقامت کرد. او در آنجا بر آن شد تا مجموعه‌اى مرکّب از خانه، باغچه، خانقاه، مسجد و حمام حوض‌دار را در ساحل دریا احداث کند؛ براى تأمین هزینة آنها هم منظومه‌اى به نام جرنامه سرود و به‌واسطة صدراعظم ابراهیم‌پاشا و دفتردار اسکندرچلبى (← لطیفى، ص‌185) از سلیمان قانونى* و دولتمردان دیگر تقاضاى یارى کرد (← عاشق‌چلبى، گ 294پ؛ قنالى‌زاده، ج‌2، ص‌723- 724؛ کوپرولو، ج‌2، ص‌589). البته حمامى که ساخته شده‌ بود تا درآمدش وقف نگهدارى بناهاى دیگر باشد، موجب اعتراض گرمابه‌داران شد (طاشکوپرى‌زاده، 1989، ص‌471؛ عاشق چلبى، گ 295ر) و صدراعظم دستور تخریب حوض (← عاشق چلبى، همانجا) یا به روایتى حمام (← مصطفى عالى‌افندى، همانجا) را صادر کرد. دشمنان دلى‌برادر از این اقدام شاد شدند و مادّه‌تاریخهایى دربارة آن حادثه سرودند و خود وى نیز با سرودن منظومه‌اى 25 بیتى باعنوان «قاپلوجه‌نامه» تأثر خویش را از این پیشامد بیان کرد (← کوپرولو، ج‌2، ص‌590؛ بانارلى، ج‌1، ص‌575). وى پس از آن، به قصد اعتکاف و عبادت، در 938 به مکه عزیمت کرد و در جوار کعبه مقیم شد (← طاشکوپرى‌زاده، 1989، ص‌473؛ اوزقریملى، ذیل "Gazalî"). او مسجد و باغچه‌اى در مکه بنا کرد و به همان مناسبت مادّه‌تاریخى به زبان عربى و مادّه‌تاریخى به زبان فارسى سرود (قنالى‌زاده، ج2، ص‌724؛ طاشکوپرى‌زاده، 1989، همانجا). او نامة منظومى هم از مکه به استانبول فرستاد که بعضى از شاعران آن زمان چون ذاتى و رومى پاسخهاى منظومى به آن داده‌اند (← کوپرولو، همانجا؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).دلى‌برادر در فاصله سالهاى 940 تا 942 درگذشت و در حظیرة مسجدش به‌خاک سپرده شد (← قنالى‌زاده، ج‌2، ص‌725؛ مصطفى عالى‌افندى؛ طاشکوپرى‌زاده، 1989، همانجاها). دلى‌برادر به مهارت در مادّه‌تاریخ‌سازى مشهور است (لطیفى، همانجا؛ بابینگر، ص‌80).از آثار دلى‌برادر دافعُ‌الغُموم و رافعُ‌الهُموم، در هزلیات است که آن را با استفاده از کتابهایى چون رشداللبیب، هزلیات عینى، و آثار عبید زاکانى*، تألیف کرده‌است (حاجى‌خلیفه، ج‌1، ستون 729). بنابه روایتى تقدیم این اثر به قورقود باعث انزجار شاهزاده و رانده‌شدن دلى‌برادر از دربار وى گردید (← لطیفى، ص‌183؛ طاشکوپرى‌زاده، 1989، ص‌473؛ >دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل «دلى‌برادر غزالى»). البته به ‌نظر کوپرولو (ج‌2، ص‌591) این سخن نادرست است. با وجود شمار زیادى از نسخه‌هاى دافع‌الغموم در کتابخانه‌هاى ترکیه و اروپا (← کوپرولو؛ د.ا.د.ترک، همانجاها)، این اثر به‌سبب هزل‌بودنش مقبول عامه نشد (بانارلى، ج‌1، ص‌575). از دیگر آثار او اثرى تاریخى است به زبان فارسى به نام مرآت‌الکائنات، از خلقت آدم تا دورة سلطنت سلطان‌سلیمان قانونى (بروسه‌لى، ج‌2، ص‌348) و اثرى به نام مفتاح‌الهدایه (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «غزالى، محمد»؛ گیب، ج‌3، ص‌37) که شناخته‌شده نیست.منابع‌: محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول 1333ـ1342؛ حاجى‌خلیفه؛ احمدبن مصطفى طاشکوپرى‌زاده، حدائق‌الشقائق (ترجمه شقائق نعمانیّه)، ترجمة مجدى محمدافندى، در شقائق نعمانیّه و ذیللرى، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، 1989؛ همو، الشقائق النعمانیة فى علماءالدولة العثمانیة، چاپ احمد صبحى فرات، استانبول 1405؛ محمد عاشق‌چلبى، مشاعرالشعرا: عاشق چلبى تذکره سى، چاپ گ. م. مردیت ـ اوئنز، لندن 1971؛ حسن قنالى‌زاده، تذکرة‌الشعرا، چاپ ابراهیم قُتلُق، آنکارا 1978ـ1981؛ مصطفى عالى‌افندى، کنه‌الاخبار، ج‌1، آنکارا 2009؛Franz Babinger, Osmanl tarih yazarlar ve eserleri, tr. Coçkun Üçok, Ankara 1982; Nihad Sâmi Banarlı, Resimli Türk edebiyât târihi, İstanbul 1971-1979; EI2, s.v. "Ghazālī, Meḥmed" (by G. Alpay); E. J. W. Gibb, A history of Ottoman poetry, ed. Edward G. Browne, vol.3, London 1965; İA, s.v. "Gazâlî" (by M. Fuad Köprülü); Mehmed Fuad Köprülü, Edebiyat araştrmalar, Ankara 2004; Abdüllatîf Latîfî, Latîfî tezkiresi, [ed.] Mustafa İsen, Ankara 1999; Atilla Özkırmlı, Türk edebiyat tarihi, Ankara 2004; Türk dili ve edebiyat ansiklopedisi, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1976-1998, s.v. "Deli Birâder Gazalî" (by Cahid Baltacı); Türk dünyas edebiyatçları ansiklopedisi, Ankara: Atatürk Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2002- , s.v. "Gazâlî" (by M. Cunbur); TDVİA, s.vv. "Deli Birader" (by Orhan Şaik Gökyay), "Geyikli Baba" (by Ahmet Yaşar Ocak), "Korkut, Şehzade" (by Feridun Emecen).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده