دلوینه
معرف
سنجقى در قلمرو حکومت عثمانى و شهرى در جنوب آلبانى
متن
دلوینه، سنجقى در قلمرو حکومت عثمانى و شهرى در جنوب آلبانى. دلوینه، که آن را دلونیه و دلوینو و در یونانى دلوینون نیز خوانده‌اند (← موستراس، ص‌266؛ دسوتو و همکاران، ص‌234؛ روم، ص‌55)، در گویش توسکایىِ زبان آلبانیایى به معناى زیستگاه گوسفند است. دلوینه امروزه شهرى کوچک در دامنة کوه جَر در منطقة اِبیرُس در جنوب آلبانى است که در نزدیکى خاک یونان و در همسایگى شهر سارانده قرار دارد (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه). شهر دلوینه در هفده کیلومترى ساحل دریاى ایونیا (>←اطلس سیاحتى جهان<، ص‌23، نقشه؛ پیچر، نقشة XXVI) واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا حدود 235 متر است (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). نزدیکى دلوینه به دریا و ارتفاع کم آن سبب شد که این شهر در سونامى 16 ذیحجه 1267 دریاى آدریاتیک آسیب بسیار ببیند (← >سونامى در دریاى مدیترانه<، ص‌89).خرابه‌هاى رومى ـ بیزانسى در نزدیکى دلوینه از قدمت آنجا تا اوایل قرون وسطا نشان دارد (د. ا. د. ترک، همانجا). شهر در دوران بیزانس به‌سبب وجود کلیساى سنت‌نیکولاس در آن اهمیت داشته است (د. اسلام، همانجا).ظاهراً نخستین حملة عثمانیان به دلوینه را سنان‌پاشا در 835 در دورة حکومت مراد دوم (حک‌: 806-855) انجام ‌داد (← حاجى‌خلیفه، 1376ش، ص‌147؛ اولیاچلبى، ج‌8، ص‌668)، اما این شهر در اواخر قرن نهم به قلمرو عثمانى پیوست (د. اسلام، همانجا). در دورة حکومت محمد فاتح (حک‌: 832ـ886)، پس از 870، دلوینه جزو سنجق آولونیه در جنوب سرزمینهاى آلبانى بود (← د. ا. د. ترک، ج‌3، ص‌386؛ پاموک، 2002، ص‌199). در دوران حکومت بایزید دوم (حک‌: 886ـ918)، مسجدجامع خونکار در دلوینه احداث شد (← اولیاچلبى، همانجا). بنابر تحقیقات اخیر، دلوینه در تقسیمات ادارى 926 و 928، یکى از قضاهاى سنجق آولونیه بود (← پاموک، 2010، ص‌768؛ چاکار، ص‌270).پس از آنکه شیخ‌یعقوب‌افندى یانیه‌اى طریقت خلوتیه* را از 937 به بعد در سرزمینهاى آلبانى گسترش داد، دلوینه یکى از مراکز این طریقت شد و پیروان این طریقت در آنجا مساجد و مدارسى بنا کردند. مزار شیخ‌عزیز، از مشایخ خلوتیان، در این شهر است. بعدها بکتاشیان (← بکتاشیه*) جایگزین خلوتیان شدند (على‌جواد، ذیل مادّه؛ د. اسلام، همانجا).در ذیقعدة 944، به تحریک ونیزیها، در دلوینه و اطراف آن شورشهایى برضد عثمانیان برپا شد، و سلطان‌سلیمان قانونى (حک‌: 926-974) به آن نواحى لشکر کشید و آن شورشها را سرکوب (← حاجى‌خلیفه، 1376ش، ص‌167؛ دانشمند، ج‌2، ص‌194؛ اوزون‌چارشیلى، ج‌2، ص‌374-375) و دلوینه را از سنجق آولونیه جدا و به سنجق مستقلى با همین نام تبدیل کرد. از آن پس، دلوینه تا 1330 در حاکمیت عثمانى باقى‌ ماند (← ادامة مقاله). قضاهاى این سنجق عبارت بودند از‌: پرکالمه، آى‌دونات، مازاراق و کورولش (پاموک، 2010، همانجا؛ براى برخى جداول آمارى بین 834-991 ← همو، 2002، ص‌201-202). بدین ترتیب، دلوینه که در 834، یعنى یک سال پیش از حمله سنان‌پاشا، روستاى کوچکى با شصت خانه بود، در مدت یک قرن، به دومین سنجق عثمانى در سرزمینهاى آلبانى تبدیل شد (همو، 2010، ص‌774). اولیاچلبى در گزارشى از وضع شهر در قرن یازدهم از قلعة آن و 2200 سرباز مستقر در دلوینه، همچنین از صاحب‌منصبان شهر، خانه‌ها، مساجد، دکانها، حمام، مدرسه‌ها، خانها و خانقاهها و همچنین از آب‌وهواى لطیف و باغها سخن گفته‌است (← ج‌8، ص‌668ـ669). دلوینه در قرن دوازدهم به اشغال تپه‌دلنلى*على‌پاشا (والى شورشى یانیه) درآمد. همچنین دلوینه در شورشهایى که آلبانیاییها برضد تنظیمات* معروف در عثمانى به پا کردند جایگاه مهمى داشت؛ و حتى در 1295، اتحادیة آلبانیاییهاى پریزرن در دلوینه تشکیل شد (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).دلوینه در 1284 یکى از قضاهاى سنجق ارگِرى در ولایت یانیه* شد (سزن، ص‌141). بنابر وصف سامى (ذیل مادّه)، على‌جواد (همانجا) و على توفیق (ص‌90)، قضاى دلوینه از شمال به قضاى ارگرى، از شرق به قضاى پوغون، از جنوب به قضاى فیلاد از سنجق یانیه و از غرب به دریاى آدریاتیک محدود مى‌شد و داراى آب و هواى لطیف و معتدل و محیط سرسبز و آکنده از باغ و بوستان بود. در این قضا برخى آثار تاریخى، مانند خرابه‌هاى شهر قدیم پوترینیتو، دیده مى‌شد. قضاى دلوینه حاصلخیز و برخى از مهم‌ترین محصولات کشاورزى و باغدارى آن عبارت بود از زیتون و روغن زیتون، گندم و جو و انگور. منسوجات آن مانند گلیم و سجاده نیز صادر مى‌شد. مرکز این قضا، یعنى شهر دلوینه، در بیست کیلومترى جنوب‌غربى ارگرى و حدود هفتاد کیلومترى شمال‌غربى یانیه در کنار رود بیستریچه، یکى از شاخه‌هاى رود پاولا (پالوه)، قرار داشت. قرار گرفتن دلوینه در مسیر جادة یانیه به اسکلة آیاساراندى (آیاسرانده/ ایاسراندا) در ساحل دریاى آدریاتیک به این شهر اهمیت تجارى داده بود (← رفعت احمد، ج‌3، ص‌246؛ راسم، ص‌63-64؛ >اطلس عثمانى< ، ص‌32-33؛ د.ا.د. ترک، همانجا). افزون بر مسجد خونکار، از دیگر آثار اسلامى این شهر مسجد حاجى احمدآقا، ساخته شده در 1269، بود که در انقلاب فرهنگى 1346ش/1967 تخریب شد (د.اسلام؛ د.ا.د.ترک، همانجاها).دلوینه در 5 ذیحجة 1330/ 15 نوامبر 1912 از عثمانى جدا شد و تحت حاکمیت پرنسنشین آلبانى قرار گرفت و در 1331/ 1913 مرکز ولایت یونانى یانیه شد و تا 1302ش/ 1923، تابع یونان بود (حاجىخلیفه، 2009، ص99، نقشه؛ د.اسلام؛ د.ا.د.ترک؛ سزن، همانجاها).منابع: اولیاچلبى؛ مصطفىبن عبداللّه حاجىخلیفه، ترجمة تقویمالتواریخ: سالشمار وقایع مهم جهان از آغاز آفرینش تا سال 1085 ه .ق، از مترجمى ناشناخته، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1376ش؛ همو، کتاب جهاننما، آنکارا 2009؛ مصطفى راسم، ممالک محروسه شاهانه جغرافیاسى، ]استانبول ? 1305[؛ رفعت احمد، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول 1299-1300؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306-1316/ 1889-1898؛ على توفیق، ممالک عثمانیه جغرافیاسى، استانبول 1315؛ على جواد، ممالک عثمانیه‌نک تاریخ و جغرافیا لغاتى، استانبول 1313-1317؛ ک. موستراس، المعجم الجغرافى للامبراطوریة العثمانیة، ترجمه و تعلیق عصام محمد شحادات، بیروت 1423/2002؛Enver Çakar, "Kanuni Sultan Süleyman Kanun-nâmesine göre 1522 yılında Osmanlı imparatorluğu’nun idarî taksimatı", Frat Üniversitesi sosyal bilimler dergisi, vol. 12, no.1 (2002); İsmail Hami Danişmend, İzahl Osmanl tarihi kronolojisi, İstanbul 1971-1972; Hermine De Soto, Sabine Beddies, and Ilir Gedeshi, Roma and Egyptians in Albania: from social exclusion to social inclusion, Washington, D. C. 2005; EI2, s.v. "Delvina" (by Fr. Babinger); Osmanl atlas: xx. yüzyl başlar, ed. Rahmi Tekin and Yaşar Baş, İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2003; Bilgehan Pamuk, "Güney Arnavutluk’ta Osmanlı hakimiyeti", in Türkler, ed. Hasan Celâl Güzel, Kemal Çiçek, and Salim Koca, vol.9, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002; idem, "XV-XVI. yüzyıllarda kuzey epir’de Osmanlı idaresi", in Perspectives on Ottoman studies: papers from the 18th Symposium of the International Committee of Pre-Ottoman and Ottoman studies (CIEPO), ed. Ekrem Causevic, Nenad Moacanin, Vjeran Kursar, Berlin: LIT Verlag, 2010; Donald Edgar Pitcher, Osmanl imparatorlugu’nun tarihsel coğrafyas, tr. Bahar Tırnakçı, İstanbul 1999; Adrian Room, Alternate names of places: a worldwide dictionary, Jefferson, N. C. 2009; Tahir Sezen, Osmanl yer adlar, Ankara 2006; Trekking atlas of the world: an illustrated reference to the best treks, London: New Holland, 2006; Tsunamis in the Mediterranean Sea: 2000 B.C. - 2000 A. D., [by] Sergey L. Soloviev etal., Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2000; TDVİA, s.vv. "Arnavutluk" (by Mustafa L. Bilge), "Delvine" (by Skender Rıza); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanl tarihi, vol.2, Ankara 1998.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید طاوسی مسرور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده