دلوک
معرف
شهرى تاریخى و ویران در شمال‌غربى شهر غازى‌عینتاب، در جنوب‌شرقى ترکیه
متن
دُلُوک، شهرى تاریخى و ویران در شمال‌غربى شهر غازى‌عینتاب، در جنوب‌شرقى ترکیه. دُلوک یا دَلوک، که پیشتر دولیچه نام داشت (بکرى، 1403، ج‌2، ص‌555؛ نیز ← رمزى، ص‌227)، از جنوب‌شرقى به غازى‌عینتاب* و از مغرب به شهر سامکوى محدود مى‌شود. این ناحیه در دامنة کوههاى آنتى‌توروس (کردداغ/ جبل‌الاکراد) و در دره‌اى نزدیک به نهر کَرزین واقع‌است (← >اطلس جغرافیایى ترکیه<، بخش 2، نقشة 90، 91، 108، 109).موقعیت دلوک در تقسیمبندى نواحى به صورتهاى مختلف آمدهاست (← ادامة مقاله). در سدة سوم، آنجا را جزو ثغور شام دانسته‌اند (← ابن‌رسته، ص‌107؛ قدامة‌بن جعفر، ص‌254). در همین سده، دلوک یکى از کوره‌هاى شهر قدیم قِنَّسرین* واقع در جاده رَقّه ـ جزیره ذکر شده‌است (← ابن‌خرداذبه، ص‌75، 97). در سدة چهارم، دلوک شهرى در جانب راست رود فرات* و میان شهر شِمشاط و جبل لُکام بوده‌است (← ابن‌حوقل، ص‌166، 168). در سدة پنجم، دلوک در ثغور شام و زیرمجموعة عَواصم قنّسرین ذکر شده‌است (← بکرى، 1992، ج‌1، ص‌459، 498). یاقوت حموى (متوفى 626؛ ذیل «عین‌تاب») دلوک را شهرى از نواحى حلب دانسته‌است.در جریان فتوحات مسلمانان در سرزمینهاى امپراتورى روم‌شرقى، شهر دلوک را عِیاض‌بن غَنْم* (متوفى 20)، از صحابة پیامبر و سردارِ ابوعُبیده جَراح (متوفى 18)، محاصره کرد و در سال 16 به شرط پرداخت جزیه و رساندن اخبار تحرکات رومیان به مسلمانان بین آنها صلح برقرار شد (← بلاذرى، ص‌204؛ یاقوت حموى، ذیل «رعبان»). در اواخر سدة اول و در دورة ولیدبن عبدالملک (حک‌: 86-96) به توصیفى از دلوک برمى‌خوریم که در آن عَدى‌بن رقاع (ص‌197ـ198) در قالب نظم از کثرت رومیان و حملات مسلمانان سخن رانده‌است.پس از درگذشت ابوالعباس سفاح (حک‌: 132-136)، نخستین خلیفة عباسى، عبداللّه‌بن على (متوفى 147؛ عموى وى از سرداران برجسته عباسیان) در 137 در دلوک دعوى خلافت کرد (طبرى، ج‌7، ص‌473-474؛ ابن‌عساکر، ج‌31، ص‌61). در سال 170، هارون‌الرشید (حک‌: 170ـ193)، ضمن تفکیک ثغور، دلوک را جزو ولایت عواصم* قرار داد (← ابن‌اثیر، ج‌6، ص‌108؛ ابن‌عدیم، ج‌1، ص‌261).در دورة حمدانیان*، سیف‌الدوله حمدانى (حک‌: 333ـ356) در 342 با رومیان جنگید و آنان را در دلوک به‌سختى شکست داد. رومیان دلوک را در اواسط سدة چهارم تصرف کردند و در دوران جنگهاى صلیبى (سدة پنجم - هفتم/ یازدهم - سیزدهم)، دلوک کرسى اسقف رُها* (ادسا) به نام تولوپ بود. در اواسط سدة ششم، نورالدین محمود زنگى*، از امراى آل‌زنگى، در جنگى با مسیحیان آنان را درهم شکست و دلوک بار دیگر جزو سرزمینهاى مسلمانان شد (← ابن‌عبرى، ص‌208؛ نیز ← عسلى، ج‌3، ص‌313، ج‌4، ص‌78). در زمانى که نورالدین محمود در دلوک به‌سر مى‌برد، مسیحیان براى جلوگیرى از بازگشت وى به او حمله کردند، اما بار دیگر شکست خوردند (← ابن‌اثیر، ج‌11، ص‌163؛ ابوشامه، ج‌1، ص‌351؛ ابن‌واصل، ج‌1، ص‌125). در این درگیرى نورالدین محمود شهر دلوک را ویران کرد (ابن‌عدیم، همانجا).به‌سبب آنچه در دلوک روى داد، این شهر به ویرانه‌اى بدل شد و در سدة هشتم از آنجا جز قلعه‌اى ویران به‌جا نمانده بود (← ابوالفداء، ص‌269). این قلعه از بناهاى سنگى دورة امپراتورى روم‌شرقى بود که در 340 براثر زمین‌لرزه ویران شده بود (ذهبى، حوادث و وفیات 331ـ350ه .، ص‌48؛ ابن‌عدیم، همانجا) و در 551 مسیحیان آن را به شکل مستحکم‌ترى بازسازى کرده بودند (غَزّى، ج1، ص‌349).به نوشتة غزّى (همانجا) در پى ویرانیهاى پى‌درپى دلوک، اهالى آن در 800 به غازى‌ عینتاب مهاجرت کردند. امروزه دلوک، روستایى نزدیک شهر غازى‌عینتاب، در استانى به همین نام در جنوب‌شرقى ترکیه است (قانسو، ص‌227).منابع‌: ابن‌اثیر؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌رسته؛ ابن‌عبرى، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانى، بیروت 1958؛ ابن‌عدیم، بغیة‌الطلب فى تاریخ حلب، چاپ سهیل زکار، بیروت ?] 1408/ 1988[؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415-1421/ 1995-2001؛ ابن‌واصل، مُفَرِّج‌الکروب فى اخبار بنى‌ایوب، ج‌1، چاپ جمال‌الدین شیال، قاهره 1953؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و سلان، پاریس 1840؛ عبدالرحمان‌بن اسماعیل ابوشامه، کتاب الروضتین فى اخبار الدولتین النوریة و الصلاحیة، چاپ ابراهیم شمس‌الدین، بیروت 1422/2002؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، کتاب المسالک و الممالک، چاپ ادریان فان‌لیوفن و اندرى فرى، تونس 1992؛ همو، معجم ما استعجم من اسماءالبلاد و المواضع، چاپ مصطفى سقّا، بیروت 1403/1983؛ بلاذرى (بیروت)؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 331ـ350ه .، بیروت 1415/1995؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ عدى‌بن رقاع، دیوان شعر عدى‌بن الرقاع العاملى، عن ابى‌عباس احمدبن یحیى ثعلب شیبانى، چاپ نورى حمودى قیسى و حاتم صالح ضامن، بغداد 1407/1987؛ بسام عسلى، فن‌الحرب الاسلامى، بیروت 1408/1988؛ کامل غَزّى، کتاب نهر الذهب فى تاریخ حلب، چاپ شوقى‌شعث و محمود فاخورى، حلب 1412ـ1413/ 1991ـ1993؛ قدامة‌بن جعفر، کتاب الخراج، چاپ دخویه، لیدن 1889، چاپ افست 1967؛ یاقوت حموى؛Şevket Aziz Kansu, "Stone age cultures in Turkey", American journal of archaeology, vol.51, no.3 (Jul.-Sep. 1947); W.M. Ramsay, The historical geography of Asia Minor, Amsterdam 1962; Türkiye coğrafya atlas, İstanbul: Doğan Burda Rizzoli, 2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس احمدوند

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده