دلواری رئیس علی
معرف
رهبر مجاهدان جنوب ایران در مبارزه با انگلستان و حاکم بندر دلوار* در منطقة تنگستان
متن
دلوارى، رئیس‌على، رهبر مجاهدان جنوب ایران در مبارزه با انگلستان و حاکم بندر دلوار* در منطقة تنگستان. او در 1303 در روستاى دلوار متولد شد. پدرش، زائرمحمد، کدخداى دلوار بود. دوران کودکى و نوجوانى رئیس‌على به فراگیرى قرآن و ادبیات و آموختن اسب‌سوارى و تیراندازى گذشت (یاحسینى، ص‌55ـ75).نخستین فعالیت سیاسى رئیس‌على در ذیحجة 1323 بود که همراه با جمعى از رؤسا و خانهاى تنگستان در حمایت از صدیق‌الممالک، حاکم دشتى و دشتستان*، تلگرافى به حکمران فارس فرستاد (← نهضت آزادیخواهى مردم فارس، ص‌193ـ194). با شروع نهضت مشروطه‌خواهى، رئیس‌على نیز به مشروطه‌خواهان بوشهرى پیوست و مناسباتى نزدیک با سیدمرتضى علم‌الهدى اَهْرَمى، رهبر روحانى این نهضت در بوشهر، برقرار کرد. سیدمرتضى، رئیس‌على و نیروهایش را در مبارزات بعدى خود حمایت مى‌کرد (یاحسینى، ص‌64).پس از انعقاد قرارداد 1325/1907، انگلیسیها به بهانة ناتوانى دولت ایران در استقرار امنیت در جنوب کشور، در بوشهر نیروى نظامى پیاده کردند. این اقدام نارضایتى عمومى از سیاست آنها را افزایش داد و زمینه را براى مبارزات ضدانگلیسى فراهم ساخت (← کاظم‌زاده، ص‌578ـ579).پس از به توپ‌بستن مجلس در دورة محمدعلى‌شاه (حک: 1324ـ1327)، مستبدان در ولایات ایران، ازجمله در بوشهر، بر اوضاع مسلط شدند. با صدور فتواى آخوند محمدکاظم خراسانى*، از مراجع مشهور حامى مشروطه، سیدمرتضى علم‌الهدى، براى اخراج‌ مستبدان از بوشهر، نخست موافقت علما و تجار این شهر را جلب کرد و سپس رئیس‌على و چند تن دیگر از خانهاى منطقه را به این کار برانگیخت (فراشبندى، 1365ش، ص‌41). رئیس‌على با تفنگچیان تنگستانى در ربیع‌الاول 1327 بدون خون‌ریزى بوشهر را تصرف کرد (← اسنادى دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران، ص‌10). حاکم شهر بازداشت شد و ادارة بوشهر به دست رئیس‌على و سیدمرتضى افتاد. رئیس‌على، به‌منظور ضربه‌زدن به منافع انگلیسیها، باوجود ادعاى ایشان مبنى بر اینکه گمرک بوشهر وثیقه وامى است که آنان به دولت ایران پرداخته‌اند، گمرک بوشهر را دراختیار گرفت و با نظارت دقیق بر امور گمرک جلوى حیف و میل و سوءاستفاده را به‌خوبى گرفت. چندى بعد، تفنگچیان تنگستانى که مواجبى دریافت نمى‌کردند، دکانهاى بازار را غارت کردند (کتاب نارنجى، ج‌2، ص‌129-130؛ انقلاب مشروطه ایران، ص‌203، 205؛ رکن‌زاده آدمیت، ج‌1، ص‌120، پانویس 46؛ ناظم‌الاسلام کرمانى، بخش 2، ج‌5، ص‌395). این واقعه موجب شد رئیس‌على و سیدمرتضى حمایت مردمى را ازدست بدهند و به‌همین سبب، وقتى انگلیسیها در ساحل بوشهر نیرو پیاده کردند، بدون آنکه با مقاومتى روبه‌رو شوند، شهر و گمرک آن را تصرف کردند. بدین ترتیب، قدرت به‌دست احمدخان دریابیگى، حاکم بوشهر، افتاد که با تنگستانیها مخالف و به انگلیسیها متمایل بود. او در جمادى‌الآخره 1327، سیدمرتضى را دستگیر و به بصره تبعید کرد. سپس، با جلب موافقت انگلیسیها و با کمک نیروهاى حکومتى و انگلیسى، عده‌اى از تنگستانیها را بازداشت نمود (← سایکس، ص‌48؛ انقلاب مشروطه ایران، ص‌206، 247، 288؛ نیز ← تنگستانیها*، قیام).دریابیگى با چند تن از خانهاى جنوب، اتحادیه‌اى براى مبارزه با رئیس‌على تشکیل داد و دلوار را تصرف کرد. رئیس‌على ناچار به کوههاى اطراف دلوار پناه برد و چندى بعد که دریابیگى به بوشهر بازگشت، دوباره دلوار را دراختیار گرفت. درهمین‌زمان، مجاهدان مشروطه‌خواه تهران را فتح کردند و در تلگرامى از دریابیگى خواستند دست از تعقیب رئیس‌على بردارد (انقلاب مشروطه ایران، ص‌295).پس از لشکرکشى نافرجام دریابیگى، چند برخورد بین زائر خضرخان اَهْرَمى، حاکم تنگستان، و رئیس‌على دلوارى ازیک‌سو و نظام‌السلطنه، حاکم فارس، از سوى دیگر رخ داد (← یاحسینى، ص‌78ـ83؛ انقلاب مشروطه ایران، ص‌288؛ نیز ← زائرخضرخان اهرمى*). دولت بریتانیا با استفاده از این درگیریها و ضعف دولت مرکزى ایران، در شوال 1328/ اکتبر 1910 با دولت ایران اتمام حجت کرد، چنانچه امنیت راههاى جنوب اعاده نگردد، براى محافظت این راهها قشونى تشکیل خواهد داد و نیروهاى جدیدى در بوشهر پیاده خواهد کرد (کشف تلبیس، ص‌107).پس از فراخوانده‌شدن دریابیگى به تهران در 1329، رئیس‌على مجدداً سیدمرتضى علم‌الهدى را به دلوار دعوت کرد. به‌رغم موانعى که انگلیسیها ایجاد کردند، سیدمرتضى به ایران بازگشت (فراشبندى، 1365ش، ص‌45). درگیریهاى پراکنده‌بین انگلیسیها و تنگستانیها همچنان ادامه یافت. در 1331، رئیس‌على به تلافى مزاحمت کشتیهاى انگلیسى براى لنجهاى تنگستانیها، به یک کشتى انگلیسى حمله و اموال آن را ضبط کرد. انگلیسیها در مقابل، با کشتیهاى جنگى خود دلوار را گلوله‌باران کردند (وادالا، ص‌146-147؛ یاحسینى، ص‌87؛ فراشبندى، 1362ش، ص‌16).مجموعه این درگیریها چنان جوّ ضدانگلیسى را در میان تنگستانیها تشدید کرده‌بود، که به محض شروع جنگ جهانى اول (1914-1918/ 1332ـ1336) و تشدید فعالیت آلمانیها در جنوب ایران، تنگستانیها که از قبل با آنها مناسباتى داشتند، با آلمانیها جبهه‌اى ضدانگلیسى تشکیل دادند (← گرکه، ج‌1، ص‌81-82، 125-126؛ وادالا، ص‌146)؛ تاآنجاکه لیسترمان، کنسول آلمان در بوشهر، در تلگرافى به رئیس‌على، او را براى حمله به نمایندگى بریتانیا در بوشهر تشویق کرد (مابرلى، ص‌55ـ56).هنگامى که ویلهلم واسموس* به‌عنوان کنسول آلمان در فارس وارد ایران شد، با هماهنگ‌کردن مخالفان انگلیس، زمینه را براى حمله به قرارگاه این کشور در بوشهر فراهم ساخت (سپهر، ص‌76؛ بریتانیا. کنسولگرى (بوشهر)، 1386ش، ص‌346). همچنین، حمایت علما از مبارزه با قواى انگلیسى آشکارتر شد (← بلادى، ص39؛ رکن‌زاده آدمیت، ج‌1، ص121- 122) و درنهایت، نیروهاى ضدانگلیسى از جبهه‌هاى مختلف در مقابل قرارگاه بریتانیا در بوشهر سنگر گرفتند. رئیس‌على با نیروهایش در جنوب بوشهر موضع گرفت و به نیروهاى انگلیس شبیخون زد (سپهر، ص‌77؛ گرکه، ج‌1، ص‌156ـ157؛ بریتانیا. کنسولگرى (بوشهر)، 1386ش، ص350).رئیس‌على علاوه بر انگلیسیها، با سایر خارجیان مقیم بوشهر (نظیر فرانسویها) نیز مخالف بود. به‌گونه‌اى که کنسول فرانسه از ترس حملات تنگستانیها مجبور به اقامت در داخل بوشهر گردید (وادالا، ص‌168ـ169).سرانجام، انگلیسیها در 2 شوال 1333/ 14 اوت 1915 براى مقابله با شبیخونهاى رئیس‌على و به‌دست‌گرفتن اوضاع، بوشهر را اشغال کردند و پس از خلع سلاح ژاندارمرى، ادارات دولتى را رسماً در اختیار گرفتند (کحال‌زاده، ص‌90). پس از آن، قواى انگلیسى عازم دلوار شدند ولى مقاومت سرسختانه رئیس‌على و تنگستانیها این حمله را ناکام گذاشت و تلفات سنگینى بر مهاجمان وارد ساخت. خبر موفقیت رئیس‌على انعکاس گسترده‌اى پیدا کرد و حتى به تهران رسید (سپهر، ص‌77-79؛ گرکه، ج1، ص‌157؛ بریتانیا، کنسولگرى (بوشهر)، 1373ش، ص‌40). پیروزى وى روحیه مجاهدان جنوب را تقویت کرد و آنها به رهبرى رئیس‌على در شوال 1333/ اوت 1915، حملات موفقیت‌آمیزى به قرارگاه انگلیسیها در بوشهر کردند (کحال‌زاده، ص‌90ـ91؛ مابرلى، ص‌102).در 22 شوال همان سال، هنگامى که رئیس‌على تصمیم داشت به مواضع انگلیسیها در تنگک حمله کند، فردى به‌نام غلامحسین تنگکى از پشت به او تیراندازى کرد (فراشبندى، 1365ش، ص‌61ـ62؛ نیستروم، ص‌39). هدف قاتل به‌روشنى مشخص‌نیست، ولى احتمالاً رقابتهاى محلى نقش مهمى در اقدام وى داشته‌است. جسد رئیس‌على مدتى در جوار یکى از امامزاده‌هاى محلى نگهدارى شد، سپس مادرش آن را به نجف اشرف منتقل کرد و در گورستان وادى‌السلام به خاک سپرد (یاحسینى، ص‌175). خبر شهادت رئیس‌على، انعکاس وسیعى در جنوب ایران و سایر مناطق داشت و در شهرهاى مختلف مجالس ترحیم باشکوهى براى وى برپا شد. بسیارى افراد، از این حادثه براى مبارزه با انگلیس انگیزه گرفتند (سپهر، ص‌79؛ نیستروم، همانجا). نام رئیس‌على دلوارى هنوز در جنوب ایران احترام‌برانگیز و مترادف شجاعت و مبارزه با اجنبى است. در گزارش کنسولگرى بریتانیا در بوشهر، رئیس‌على مهم‌ترین و مصمم‌ترین خان منطقه معرفى شده و این مطلب ذکر شده‌است که حذف او از صحنه ضربه مهمى به مبارزان جنوب ایران و درعین‌حال امتیاز بزرگى براى انگلیس بوده‌است (بریتانیا. کنسولگرى (بوشهر)، 1373ش، ص‌41ـ42). رئیس‌على هدفش را از مبارزه با انگلیس، اجراى حکم علماى عراق مبنى بر وجوب جهاد با متجاوزان روسى و انگلیسى مى‌دانست (← اسناد جنگ جهانى اول در جنوب ایران، ص‌85ـ87).رئیس‌على چهار بار ازدواج‌کرد. تنها فرزند او از همسر سومش، عبدالحسین نام داشت و به بهادر مشهور بود، که نام‌خانوادگى شهیدى را انتخاب کرد (حاجى‌نژاد، ص‌31).منابع‌: اسناد جنگ جهانى اول در جنوب ایران، مرحله اول‌: 1334-1333 هجرى قمرى/ 1916ـ1915 میلادى، به کوشش کاوه بیات، بوشهر: مرکز بوشهرشناسى، 1377ش؛ اسنادى دربارة هجوم انگلیس و روس به ایران: 1287 تا 1291ه .ش، تألیف محمد ترکمان، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1370ش؛ انقلاب مشروطه ایران به روایت اسناد وزارت امورخارجه انگلیس: کتابهاى آبى، به‌اهتمام رحیم رضازاده ملک، تهران‌: انتشارات مازیار، 1377ش؛ بریتانیا، کنسولگرى (بوشهر)، جنگ جهانى در جنوب ایران: گزارشهاى سالانه کنسولگرى بریتانیا در بوشهر، 1339-1333ق/ 1921-1914م، ترجمه کاوه بیات، بوشهر 1373ش؛ همو، مشروطیت جنوب ایران: به گزارش بالیوز بریتانیا در بوشهر 1915ـ1905م/ 1333ـ1323ه .ق، ترجمه و تدوین حسن زنگنه، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1386ش؛ عبداللّه بلادى، لوایح و سوانح: اسنادى دربارة جنبش روحانیت جنوب ایران در جنگ جهانى اول، بوشهر 1373ش؛ غلامرضا حاجى‌نژاد، تحلیلى بر زندگى و مبارزات رئیس‌على دلوارى، بوشهر 1371ش؛ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، فارس و جنگ بین‌الملل، ج‌1، تهران 1312ش؛ احمدعلى سپهر، ایران در جنگ بزرگ: 1918ـ 1914، تهران 1336ش؛ علیمراد فراشبندى، جنوب ایران در مبارزات ضداستعمارى، تهران 1365ش؛ همو، گوشه‌اى از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان، دشتى و دشتستان علیه استعمار، تهران 1362ش؛ کتاب نارنجى: گزارش‌هاى سیاسى وزارت امورخارجه روسیه تزارى دربارة انقلاب مشروطه ایران، ج‌2، ترجمه فتح‌اللّه دیده‌بان و دیگران، به کوشش و ویراستارى احمد بشیرى، تهران: نشر نور، 1366ش؛ ابوالقاسم کحال‌زاده، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات میرزاابوالقاسم‌خان کحال‌زاده... دربارة مشکلات ایران در جنگ بین‌المللى 1918ـ 1914، چاپ مرتضى کامران، تهران 1363ش؛ کشف تلبیس، یا، دوروئى و نیرنگ انگلیس، از روى اسناد محرمانه انگلیس در باب ایران، چاپ عین‌اللّه کیانفر و پروین استخرى، تهران: زرین، 1363ش؛ محمدبن على ناظم‌الاسلام کرمانى، تاریخ بیدارى ایرانیان، چاپ على‌اکبر سعیدى سیرجانى تهران 1362ش؛ نهضت آزادیخواهى مردم فارس در انقلاب مشروطیت ایران (1323ـ 1324ه .ق .) براساس اسناد رسمى، چاپ جهانگیر قائم‌مقامى، تهران: مرکز ایرانى تحقیقات تاریخى، 1359ش؛ گوستاو نیستروم، شاخه نبات: خاطرات سرگرد نیلستروم افسر سوئدى ژاندارمرى ایران از وقایع فارس و نهضت تنگستان (آوریل ـ سپتامبر 1915)، ترجمة افشین پرتو، بوشهر ?]1372ش[؛ ر. وادالا، خلیج‌فارس در عصر استعمار، ترجمة شفیع جوادى، تهران 1364ش؛ قاسم یاحسینى، رئیس‌على دلوارى: تجاوز نظامى بریتانیا و مقاومت جنوب، تهران 1376ش؛Ulrich Gehrke, Persien in der deutschen Orientpolitik während des Ersten Weltkrieges, Stuttgart: W. Kohlhammer, [n.d.]; Firuz Kazemzadeh, Russia and Britain in Persia: 1864-1914, a study in imperialism, New Haven 1968; Frederick James Moberly, Operations in Persia: 1914-1919, London 1987; Christopher Sykes, Wassmuss: le Lawrence allemand, Paris 1936.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسین هژیریان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده