دلْوار
معرف
دِلْوار،# بخش و شهرى بندرى در شهرستان تنگستان استان بوشهر.
متن
دِلْوار، بخش و شهرى بندرى در شهرستان تنگستان استان بوشهر.1) بخش دلوار (بخش ساحلى)، در ساحل خلیج‌فارس و در مغرب شهرستان تنگستان* واقع و مشتمل بر شهر دلوار و دهستانهاى دلوار (به مرکزیت دلوار) و بُوالخیر (به مرکزیت بوالخیر) است (← ایران. وزارت کشور، ذیل «استان بوشهر»؛ نقشه جمهورى اسلامى ایران).آبادیهاى بخش دلوار در باریکه‌اى میان خلیج‌فارس و دامنة غربى رشته‌کوه کم‌ارتفاع مُنْد قرار دارند (← جعفرى، ج‌1، ص‌517؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌111، ص‌52؛ نقشه کامل ایران امروز). در این بخش رود دائمى وجود ندارد و درگذشته آب مصرفى آن از طریق حفر چاه یا ذخیره در آب‌انبار تأمین مى‌شد (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌111، ص‌26-27، 52، 63). معدن غیرفعال نفت و گاز در حدود هفت کیلومترى مشرق آبادى چاه‌پَهن و معادن فعال نمک و گچ در سه کیلومترى مشرق شهر دلوار قرار دارد. محصولات عمدة بخش خرما، گندم، جو و تنباکو است (← همان، ج‌111، ص‌33، 36، 52). اهالى بخش دلوار شیعه‌اند و به فارسى با گویش محلى تنگسیرى سخن مى‌گویند (حمیدى، 1384ش، ص‌216).در 1385ش، جمعیت بخش دلوار، 017،28 تن بوده‌است (← مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان بوشهر»).شغل بیشتر ساکنان بخش دلوار ماهیگیرى است و چندین بندر صیادى در فاصلة نزدیک به هم در نوار ساحلى این بخش وجود دارد؛ از جمله بندر عامِرى، دومین بندر صیادى استان بوشهر، و بندر بوالخیر در 25 کیلومترى جنوب بندر دلوار، میان بندر رستمى و عامرى که داراى گمرکى فعال با بیش از 130 سال قدمت است (حمیدى، 1384ش، ص‌218؛ نیز ← نقشه کامل ایران امروز).در حدود 1330ش، آبادیهاى کنونى بخش دلوار جزء دهستان ساحلى (به مرکزیت دلوار) بخش اَهرَم از توابع شهرستان بوشهر بود (← رزم‌آرا، ج‌7، ص‌125). با تشکیل شهرستان تنگستان در 1358ش، دهستان ساحلى با الحاق دهستان بوالخیر به آن به بخش ارتقا یافت (← ایران. قوانین و احکام، 1370ش، ص‌822). سپس در 5 دى 1375، نام بخش ساحلى به بخش دلوار تغییر کرد (← همو، 1376ش، ص‌911؛ براى اطلاع بیشتر از تقسیمات کشورى این منطقه ← تنگستان*).2) شهر بندرى دلوار، مرکز بخش دلوار. این شهر در ارتفاع سیزده مترى در دشت ساحلى و در حدود 36 کیلومترى جنوب‌شرقى بندر بوشهر* واقع است. شهر دلوار از مشرق و شمال‌شرقى به کوهستان مند و از جنوب و جنوب‌غربى به خلیج‌فارس محدود مى‌شود (← جعفرى، ج‌3، ص‌542؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌111، ص‌52).آب و هواى دلوار گرم و مرطوب، دماى آن در طول سال بین ْ50 تا ْ15- متغیر و مقدار بارش سالیانه آنجا بین 180 تا 200 میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).دلوار در منابع با ضبطهاى دل‌باز، دلبار (به لهجة محلى)، دل‌واز و دلبر هم آمده‌است (براى نمونه← فسائى، ج‌2، ص1327؛ خورموجى، ص‌86؛ رزم‌آرا، ج‌7، ص‌102؛ سفیرى، ص‌54؛ نیز ← شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص120). براین اساس به‌نظر مى‌رسد که نام دلوار از واژة دلاور گرفته شده یا اینکه به‌سبب چشم‌انداز زیباى ساحلى آن، مکانى دلبر، دلباز و دلگشا دانسته شده که ظاهراً وجه‌تسمیة دوم صحیح است. همچنین گفته ‌شده که رئیس‌محمد (پدر رئیس‌على دلوارى* ← ادامة مقاله) بانى آبادى دلوار بوده و آن را دلواز یا دلباز نامیده که با گذشت زمان به دلبار و دلوار تغییر یافته است (← حمیدى، 1380ش، ذیل مادّه؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص120ـ121).در دورة ناصرالدین‌شاه قاجار (حک‌: 1264ـ1313)، دلوار از قراى بلوک تنگستان از ایالت فارس بود (← فسائى؛ خورموجى، همانجاها). در 1333، در پى تصرف بندر بوشهر در جریان جنگ جهانى اول (1332-1337/ 1914-1918)، دلوار مقرّ رئیس‌على دلوارى از مهم‌ترین کانونهاى مقاومت در برابر نیروهاى متجاوز انگلیسى به‌شمار مى‌رفت. در جریان این تجاوز، نیروهاى انگلیسى به آبادى دلوار (شامل دلوار کهنه، دلوار نو و قلعه دیوار) حمله کردند اما مقاومت مردم دلوار و تنگستان موجب عقب‌نشینى آنان شد (← گرکه، کتاب 1، ص‌252؛ مابرلى، ص‌98ـ101؛ سفیرى، همانجا؛ رکن‌زاده آدمیت، ص‌61، 100-116؛ براى اطلاع بیشتر از این واقعه ← تنگستان*؛ تنگستانیها*، قیام).خانهاى محلى تنگستان در 1335، به‌سبب حضور پلیس جنوب و نیروهاى انگلیسى در بوشهر، به قاچاق کالا عمدتاً از طریق بندر دلوار (نزدیک‌ترین بندر تنگستان به بوشهر) مى‌پرداختند (← بریتانیا. کنسولگرى (بوشهر)، ص‌81؛ نیز ← بوشهر*؛ تنگستانیها*، قیام). در همان دوران از دلوار خرما، گچ و ماهى صادر و چاى و قند وارد مى‌شد (وادالا، ص‌146). در دورة پهلوى دوم (حک‌: 1320ـ1357ش)، آبادى دلوار داراى دفتر و گارد مسلح گمرک بود (رزم‌آرا، ج‌7، ص‌102).امروزه راه اصلى بندر بوشهر به بنادر دیّر و کنگان از شهر دلوار و آبادیهاى ساحلى آن مى‌گذرد (← اطلس راههاى ایران، ص‌95؛ نقشه کامل ایران امروز).از مکانهاى زیارتى و گردشگرى دلوار امامزاده حسن (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج111، ص‌53) و خانة بزرگ و قلعه‌مانند رئیس‌على دلوارى (← حمیدى، 1384ش، ص‌221) ــ امروزه با نام موزة شهید رئیس‌على دلوارى ـ است. در این موزه ادوات نظامى و اسناد و مدارک وقایع دوران زندگى رئیس‌على دلوارى نگهدارى مى‌شود.روستاى دلوار به‌رغم جمعیت کم (حدود 2500 تن؛ ← مرکز آمار ایران، 1376ش، ص‌2) در 4 تیر 1375 شهر شد (← ایران. قوانین و احکام، 1376ش، ص‌267؛ شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص‌124). امروزه نیز با وجود آنکه شهر دلوار بندر نسبتاً مهم صیادى ـ تجارى است و با کشورهاى حوزة خلیج‌فارس، به‌ویژه کویت و امارت متحدة عربى، مناسبات تجارى دارد (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ حمیدى، 1384ش، ص‌218)، جمعیت آن در سرشمارى 1385ش، 201،3 تن بوده‌است (← مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا). ظاهراً روستاهاى پرجمعیت مجاورِ دلوار، مانند بندرهاى عامرى و رستمى که امکانات و شرایط همسانى با دلوار دارند، مانع رشد چشمگیر جمعیت شهر دلوار شده‌اند (← شناسنامه شهرهاى استان بوشهر، ص‌124ـ125).منابع‌: اطلس راههاى ایران، تهران: گیتاشناسى، 1385ش؛ ایران. قوانین و احکام، مجموعه قوانین سال 1375، تهران: روزنامة رسمى کشور، 1376ش؛ همو، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزى انقلاب اسلامى تا پایان سال 1369، تهران 1370ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ایران: تیر 1390، تهران 1390ش؛ بریتانیا. کنسولگرى (بوشهر)، جنگ جهانى در جنوب ایران: گزارشهاى سالانه کنسولگرى بریتانیا در بوشهر، 1339ـ1333ق/ 1921ـ1914م، ترجمة کاوه بیات، بوشهر 1373ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ جعفر حمیدى، استان زیباى بوشهر، بوشهر 1384ش؛ همو، فرهنگ‌نامه بوشهر، تهران 1380ش؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، نزهت‌الاخبار: تاریخ و جغرافیاى فارس، چاپ على آل‌داود، تهران 1380ش؛ رزم‌آرا؛ محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، دلیران تنگستانى، تهران ]1310ش[؛ فلوریدا سفیرى، پلیس جنوب ایران: اس. پى. آر.، ترجمة منصوره اتحادیه (نظام مافى) و منصوره جعفرى فشارکى (رفیعى)، تهران 1364ش؛ شنـاسنامه شهرهاى استان بوشهر، گردآورى و تنظیم: رحیم جمالى، تهران: مرکز نشر و تحقیقات قلم آشنا، 1381ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج‌:111 خورموج، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1368ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامة ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ اولریش گرکه، پیش به سوى شرق‌: ایران در سیاست شرقى آلمان در جنگ جهانى اول، ترجمة پرویز صدرى، تهران 1377ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى و نفوس و مسکن‌:1375 شناسنامة آبادیهاى کشور، استان بوشهر، شهرستان تنگستان، تهران 1376ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن‌: 1385 نتایج ‌تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved July 17, 2012, from http://www.sci.org.ir/ portal/ faces/ public/ census 85/ census 85.natayej/ census 85. rawdata;نقشة جمهورى اسلامى ایران براساس تقسیمات کشورى، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى، 1390ش؛ نقشة کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى 1390ش؛ ر. وادالا، خلیج‌فارس در عصر استعمار، ترجمة شفیع جوادى، تهران 1364ش؛Frederick James Moberly, Operations in Persia: 1914-1919, London 1987.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده