دلشادخاتون
معرف
نوة امیر چوپان* (امیر بزرگ مغول) و سلطان‌احمد تگودار*، همسر حسن بزرگ* ایلکانى، دختر بزرگ دمشق‌خواجه چوپانى و تورسن‌خاتون
متن
دلشادخاتون، نوة امیر چوپان* (امیر بزرگ مغول) و سلطان‌احمد تگودار*، همسر حسن بزرگ* ایلکانى، دختر بزرگ دمشق‌خواجه چوپانى و تورسن‌خاتون. از تاریخ تولد او اطلاعى در دست نیست. همین قدر دانسته‌است که وقتى پدرش در 727، به دستور سلطان‌ابوسعید بهادرخان (حک: 717-736) کشته شد، خردسال بود. ازاین‌رو، بغدادخاتون*، همسر سلطان‌ابوسعید و عمة دلشادخاتون، سرپرستى وى را به عهده گرفت. پس از مدتى، دلشادخاتون، طبق آیین مغولى به همسرى سلطان‌ابوسعید درآمد و سلطان بیش از اندازه به وى توجه مى‌کرد (← شبانکاره‌اى، ج2، ص295).اندکى بعد در 735، سلطان‌ابوسعید با شنیدن خبر حملة ازبکان به آذربایجان به ارّان لشکر کشید، ولى در آنجا بیمار شد و در 736 درگذشت. با مرگ وى، زندگى دلشادخاتون در دوران پرآشوب نزاع بر سر جانشینى، دستخوش نابسامانى شد. ارپاخان (حک: ربیع‌الآخر 736- شوال 736) به جانشینى سلطان‌ابوسعید انتخاب شد و پس از چندى، دستور کشتن بغدادخاتون را به بهانة مسموم‌کردن سلطان‌ابوسعید داد. دلشادخاتون که در آن هنگام باردار بود، از بیم ارپاخان و همچنین خطر حملة ازبکان، با پسردایى‌اش (على‌جعفر) از اردو فرار کرد و به امیرعلى پادشاه (امیر دیاربکر و دایى ابوسعید)، که با ارپاخان هم‌رأى نبود، پناه برد. در 6 شوال 736، دلشادخاتون دخترى به دنیا آورد (همان، ج2، ص293؛ حافظ ابرو، بخش 1، ص143-145، 151؛ عبدالرزاق سمرقندى، ج1، ص130). اندکى بعد، در جنگ میان امیرعلى پادشاه و حسن بزرگ، امیرعلى پادشاه کشته شد و حسن بزرگ قدرت را در آن منطقه به دست گرفت. او دلشادخاتون را به زنى گرفت (قطبى‌اهرى، ص162-163؛ حافظ ابرو، بخش 1، ص153) و از این به بعد، دلشادخاتون گردانندة امور حکومتى شد و حسن بزرگ اسماً سلطنت مى‌کرد. نخستین اقدام وى دستور کشتن مصرْخواجه، قاتل پدرش، بود (قطبى‌اهرى، ص‌163؛ دولتشاه سمرقندى، ص‌261-262). دلشادخاتون با اینکه همسر حسن بزرگ بود، گاه و بى‌گاه از چوپانیان* حمایت مى‌کرد. در 742، وقتى عمویش، ملک‌اشرف چوپانى، از امیرحسن کوچک چوپانى روى‌گردان شد، مدتى در بغداد در پناه دلشادخاتون به سر برد اما از ترس گزند حسن کوچک، مجبور به فرار از بغداد شد (حافظ‌ابرو، بخش 1، ص‌171-172؛ زین‌الدین‌بن حمدالله مستوفى، ص‌27). ملک‌اشرف پس از اینکه قدرتى به دست آورد، در 748 به بغداد حمله کرد. حسن بزرگ از بیم وى مى‌خواست از بغداد بگریزد که دلشادخاتون مانع گردید و پس از مشورت با امیران، بارو و دروازه‌هاى بغداد را مستحکم ساخت. ملک‌اشرف هم پس از چند ماه محاصره، کارى از پیش نبرد و ناگزیر به تبریز بازگشت. امیران بغداد قصد داشتند فراریان را تعقیب کنند، اما دلشادخاتون مانع آنها شد (حافظ‌ابرو، بخش 1، ص178-179؛ خوافى، ص74؛ زین‌الدین‌بن حمدالله مستوفى، ص42ـ43). از این تاریخ به بعد، در منابع گزارشى از دلشادخاتون نیست. تاریخ درگذشت وى را هم فقط صفَدى (ج14، ص24) 752 ضبط کرده‌است. صفدى (همانجا) با استناد به برخى منابع، که نامى از آنها نبرده، برآن است که حسن بزرگ چون مى‌پنداشت دلشادخاتون از حامیان ملک‌اشرف است و از طرف دیگر، اقتدار و محبوبیت دلشادخاتون را برنمى‌تافت، او را با سم هلاک کرد. محل دفن دلشادخاتون در نجف است. حسن بزرگ اموال اطرافیان دلشادخاتون را ضبط کرد (معین‌الدین نطنزى، ص163).دلشادخاتون از حسن بزرگ سه پسر و چهار دختر داشت. سلطان اویس، مشهورترین پسر وى، جانشین پدر شد (همانجا). در منابع از دلشادخاتون به نیکى یاد شده‌است و او را به فضل و کرم ستوده‌اند (← حافظ‌ابرو، بخش 1، ص138؛ دولتشاه سمرقندى، ص262). سلمان ساوجى تحت حمایت دلشادخاتون بود (← دولتشاه سمرقندى، ص260) و او اشعارى در مدح دلشادخاتون سروده‌است (← سلمان ساوجى، ص525-527). از دلشادخاتون نیز ابیاتى برجامانده‌است (← محلاتى، ج4، ص230ـ231).منابع‌: عبدالله‌بن لطف‌الله حافظ‌ابرو، ذیل جامع‌التواریخ رشیدى، بخش 1، چاپ خانبابا بیانى، تهران 1317ش؛ احمدبن محمد خوافى، مجمل فصیحى، چاپ محمود فرخ، مشهد 1339-1341ش؛ دولتشاه سمرقندى، کتاب تذکرة‌الشعراء، چاپ ادوارد براون، لیدن 1319/ 1901؛ زین‌الدین‌بن حمدالله مستوفى، ذیل تاریخ گزیده، چاپ ایرج ‌افشار، تهران 1372ش؛ سلمان‌بن محمد سلمان ساوجى، دیوان، چاپ ابوالقاسم حالت، تهران1371ش؛ محمدبن على شبانکاره‌اى، مجمع‌الانساب، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1363-1381ش؛ خلیل‌بن ایبک صفَدى، کتاب الوافى‌بالوفیات، ویسبادن 1962ـ ؛ عبدالرزاق سمرقندى، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ج‌1، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1353ش؛ ابوبکر قطبى اهرى، تاریخ شیخ‌اویس، با مقدمه و ترجمه انگلیسى یوهانز فن لون، لاهه 1373؛ ذبیح‌اللّه محلاتى، ریاحین الشریعة در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ج‌4، تهران 1373ش؛ معین‌الدین نطنزى، منتخب‌التواریخ معینى، چاپ ژان اوبن، تهران 1336ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شهناز رازپوش

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده