دلاورپاشا
معرف
صدراعظم عثمانى در نیمة نخست قرن یازدهم
متن
دلاورپاشا، صدراعظم عثمانى در نیمة نخست قرن یازدهم. او اصالتاً کروآت و تربیت‌شدة دربار عثمانى بود. مدتى سِمَت چاشنى‌گیر* داشت. سپس، در مصر مقامهاى مختلف یافت و پس از بازگشت به استانبول، به مقام چاشنى‌گیرباشى (سرپرست آشپزخانه سلطنتى) رسید (دلاورزاده، ص67؛ د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). دلاورپاشا در 1022 بیگلربیگى* قبرس، در ذیحجة همان سال، بیگلربیگى بغداد و در ذیحجة 1024 بیگلربیگى دیاربکر شد (← ثریا، ج2، ص339؛ د. ا. د. ترک، همانجا). در همین دوره، اصلاحاتى در امور «وقف» و «تیمار» انجام داد. او در محاصرة ایروان، که از دیرباز ایران و عثمانى بر سر آن اختلاف داشتند (← د. ا. د. ترک، ذیل «روان»)، شرکت کرد (همان، ذیل مادّه).دلاورپاشا در 1027 (← همان، ذیل "Osman II") بیگلربیگى روم‌ایلى شد و در لشکرکشى عثمانى به ایران به سردارى خلیل‌پاشا قیصریلى* و در جنگ پل شکسته (در منابع عثمانى: سراو ساواشى یعنى جنگ سراب؛ ← همانجا)، که به شکست نیروهاى متحد عثمانى و خان تاتار انجامید (← اسکندرمنشى، ج2، ص933-936؛ فلسفى، ج5، ص91-95؛ دلاواله ، ص393-399؛ پچوى، ج2، ص366)، شرکت داشت. پس از آن، دوباره بیگلربیگى دیاربکر گردید و در جریان مذاکراتى که به عقد مصالحه بین ایران و عثمانى در صحراى سراو منجر شد (← اسکندرمنشى، ج2، ص936ـ 937؛ نعیما، ج2، ص168-169؛ فلسفى، ج5، ص‌98ـ 102؛ بلان، ص266ـ 267)، سهم عمده‌اى داشت (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). دلاورپاشا براى بار دوم، بیگلربیگى بغداد و اندکى بعد براى بار سوم، بیگلربیگى دیاربکر شد و در همین مقام، در جنگ بین عثمانى و لهستان و لشکرکشى عثمان دوم به خوتین در 1030/1621، شرکت کرد (← نعیما، ج2، ص194، 200-202؛ دلاورزاده، همانجا؛ اوزون‌چارشیلى، ج3، بخش 1، ص130). در پى شکست صدراعظم حسین‌پاشا در این جنگ، مهر صدارت در ذیقعدة 1030 به دلاورپاشا سپرده شد (حسن بیگ‌زاده احمد ، ج3، ص930-934؛ نعیما، ج2، ص199-202؛ عطائى، ص679؛ اوزون‌چارشیلى، ج‌3، بخش 1، ص‌131-132، بخش 2، ص‌375). با شکست حملات دیگر عثمانیها به استحکامات لهستانیها، دلاورپاشا، که به‌دلیل سازش روسها و لهستانیها با یکدیگر، اساسآ مخالف این جنگ بود، سلطان عثمانى را براى مصالحه با لهستان قانع کرد (د. ا. د. ترک، همانجا) و بدین ترتیب، در 23 ذیقعدة 1030 دو طرف مصالحه کردند (← پچوى، ج2، ص379-380؛ نعیما، ج2، ص205ـ207). در پى ناکامى عثمانیان در این جنگ، که موجب رنجش سلطان از سپاهیانش شد، و برخى وقایع متعاقب آن (← نعیما، ج2، ص209-212؛ پچوى، ج2، ص380- 381)، ینى‌چریان در 7 رجب 1031 در اعتراض به سیاستهاى سلطان به‌سوى کاخ وى رفتند (← صولاق‌زاده محمدهمدى، ص‌705-706؛ نعیما، ج2، ص214). به فرمان دلاورپاشا، به سوى ینى‌چریان تیراندازى شد و شمارى از ایشان کشته شدند. دلاورپاشا از بیم جان به خانقاه عزیز محمود هُدائى*، بانى طریقت جَلوَتیه*، پناه برد (د. ا. د. ترک، ذیل «عزیز محمود هدایى»)، اما فرداى آن روز، براثر پافشارى ینى‌چریان، سلطان دستور داد وى را از مخفیگاهش بیرون آوردند و بى‌درنگ به قتل رساندند (حسن بیگ‌زاده احمد، ج3، ص935ـ945؛ پچوى، ج2، ص382ـ 383).کاروانسرایى در نزدیکى اورفه و کاروانسرایى دیگر در محلى به نام سیدغازى از آثار باقیمانده از دلاورپاشاست (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).منابع‌: اسکندرمنشى؛ لوسین‌لویى بلان، زندگى شاه‌عباس، ترجمه ولى‌اللّه شادان، تهران 1375ش؛ ابراهیم پچوى، تاریخ پچوى، استانبول 1281ـ1283؛ محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ پیترو دلاواله، سفرنامة پیترو دلاواله: قسمت مربوط به ایران، ترجمه شعاع‌الدین شفا، تهران 1370ش؛ عمرافندى دلاورزاده، حدیقة‌الوزرا ذیلى، در عثمان‌زاده احمد تائب، حدیقة‌الوزرا، استانبول 1271، چاپ افست فرایبورک 1969؛ صولاق‌زاده محمدهمدى، صولاق‌زاده تاریخى، استانبول 1297؛ محمدبن یحیى عطائى، حدائق‌الحقائق فى تکملة‌الشقائق در شقائق نعمانیّه و ذیللرى، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، 1989؛ نصراللّه فلسفى، زندگانى شاه عباس اول، ج‌5، تهران 1352ش؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، استانبول 1281ـ1283؛Hasan Bey-zâde Ahmed, Hasan Bey-zâde tarîhi, ed. Şevki Nezihi Aykut, Ankara 2004; TDVİA s.vv. "Aziz Mahmud Hüdâyî" (by Hasan Kâmil Yılmaz), "Dilâver Paşa" (by Nezihi Aykut), "Osman II" (by Feridun Emecen), "Revan" (by Mustafa Aydın); İsmail Hakkı Uzunçarışlı, Osmanl tarihi, Ankara, vol.3, 2003.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده