دلال الکتب سعدبن علی بن قاسم بن علی بن قاسم خزْرجی حظیری
معرف
ادیب و شاعر دورة عباسیان در قرن ششم
متن
دلّال‌الکتب، سعدبن على‌بن قاسم‌بن على‌بن قاسم خَزْرَجى حَظیرى، ادیب و شاعر دورة عباسیان در قرن ششم. سال تولدش در منابع ذکر نشده‌است، اما محل تولدش حَظِیَرة، منطقه‌اى در بغداد، است (یاقوت حموى، ج‌3، ص‌1349؛ ابن‌خلّکان، ج‌2، ص‌368؛ قس سامى، ذیل «خطیرى» که نام وى را در حرف «خ» و با عنوان خطیرى آورده‌است). کنیه‌اش ابوالمعالى است، اما به‌سبب اقامت در بغداد به بغدادى نیز شهرت دارد (یاقوت حموى، همانجا) و چون به خریدوفروش کتاب و دفتر اشتغال داشت به وى لقب دلّال‌الکتب و ورّاق داده شده‌است (عمادالدین کاتب، ج‌1، قسم شعراءالعراق، جزء4؛ یاقوت حموى، همانجا). در برخى منابع نیز از او با عنوان کُتُبى (کتاب‌فروش) یاد شده‌است (← عمادالدین کاتب، ج‌1، همان، ص28؛ ابن‌جوزى، ج18، ص201؛ ابن‌تغرى‌ بردى، ج6، ص68).دلّال‌الکتب با ابوالقاسم على‌بن افلح شاعر، شریف ابوالسعادات شجرى، ابومنصور جوالیقى* و ابومحمدبن خَشّاب دوست و همنشین بود. فقه را بر مذهب ابوحنیفه آموخت. او دوستدار خلوت و انقطاع از مردم بود. در سفرى بلاد شام را سیاحت کرد، سپس به بغداد بازگشت. میان مردم بغداد فردى شناخته‌شده ‌بود. او به‌سبب برخى بدگوییها مدتى سفر کرد. سپس به بغداد بازگشت و در بیرون از شهر محلى براى عبادتِ خود بنا کرد و مدتى در آنجا ماند و سپس بار دیگر به خریدوفروش کتاب و دفتر پرداخت (یاقوت حموى، ج‌3، ص‌1350؛ صفَدى، ج‌15، ص170). بیشتر اوقات فقط به جمع‌آورى، تألیف و تصنیف توجه مى‌کرد (عمادالدین‌کاتب، ج1، همان، ص‌32). او در 568 در بغداد درگذشت و در مقبرة احمد، باب حرب به‌خاک سپرده شد (ابن‌جوزى؛ ابن‌خلّکان، همانجاها).دلّال‌الکتب در نظم و نثر دستى توانا داشت (یاقوت حموى، ج‌3، ص‌1349-1350). کتابها، صاحبان و مضامین آنها را خوب مى‌شناخت. شعرش بدیع و گاه پرتکلف و داراى سبکى متین بود. مقطعات وى بیشتر از قصایدش است، به‌طورى که هرگاه معنایى به ذهنش مى‌رسید آن را در یک یا دو بیت به نظم مى‌کشید (← عمادالدین کاتب، ج‌1، همان، ص‌29، 31ـ32؛ بغدادى، ج‌6، ص‌464ـ465).آثار او عبارت‌اند از: 1) زینةُ الدَّهْر و عُصرَةُ أَهْلِ العصر، مشهورترین کتاب وى، که ذیلى بر دُمْیَةُالقصر ابوالحسن باخرزى* (متوفى 467) است (صفدى، همانجا) که خود ذیلى است بر یتیمة‌الدهر* عبدالملک‌بن محمد ثعالبى* (متوفى 429؛ یاقوت حموى، ج‌3، ص1350). مصنف در این کتاب شرح‌حال بسیارى از شعراى معاصر خود و پیش از آن و اشعار برگزیده ایشان را آورده و برخى از اشعار خود را نیز در آن درج ‌کرده‌است (ابن‌خلّکان، ج‌2، ص‌366).2) لُمَح‌المُلَح. مصنف در آن به جمع‌آورى انواع مختلف جناس در آثار نظم و نثر دیگر شاعران پرداخته (صفدى، همانجا) و مجموعه‌اى از اخبار و نکات ظریف ادبى را آورده است (← عمادالدین کاتب، ج‌1، همان، ص30، پانویس 24). این کتاب دلیل محکمى بر کثرت اطلاعات علمى وى است (ابن‌خلّکان؛ صفدى؛ بغدادى، همانجاها). صفدى (همانجا) این اثر را تنقیح و تهذیب کرده و حَرم‌المَرَح فى تهذیب لُمَحِالمُلَح نامیده‌است.3) الإعجاز فى الأَحاجّى و الأَلْغاز، که یاقوت حموى (همانجا) آن را الإیجاز فى معرفة الألْغاز معرفى کرده‌است. سعد آن را براى امیر مجاهدالدین قایماز/ قیماز (متوفى 595) نگاشته‌است. مقدمه‌اى در فنون و اقسام اَلغاز (معماها) دارد که آنها را براساس حروف الفبا مرتب کرده و سپس از هر معما به تفسیر آن و معمایى که در آن باب آمده، پرداخته‌است (عمادالدین کاتب، ج‌1، همان، ص‌30، پانویس 25). عبدالقادر بغدادى (ج‌6، ص‌456) این کتاب را در نوع خود، جامع‌ترین و ارزشمندترین کتاب دانسته‌است.4) صفوة‌الصفوة، حاوى اشعارى از وى در باب حکمت است (صفدى، همانجا).5) کتاب النورُالبادى من کلام العَبّادى در ذکر محاسن کلام دوست و هم‌نشینش عبّادى واعظ، در وعظ.6) الکِلَم‌الفارقیة فى الکِلَم الالهیة که حاوى سخنان برگزیده شیخ‌محمد فارقى زاهد است.7) حاطِبُ لَیْل، که متضمن فواید و نوادر است (یاقوت حموى، ج‌3، ص‌1349، پانویس 524).علاوه بر این آثار، از سعدبن على دیوان شعرى کم‌حجم باقى‌مانده که بیشتر اشعارش مصنوع و متکلف است. قصایدش از جهات مختلف خواندنى است، به‌طورى که مى‌توان برخى از اشعار آن را از طول و عرض خواند، و همچنین ابیاتى دارد که نیمى از آن نقطه دارد و نیمى دیگر بدون نقطه است. همین‌طور ابیاتى دارد که حروف کلماتش به فاصله یک در میان بدون نقطه است، یا بیت‌شعرهایى که تمام حروفش بدون نقطه است و ابیاتى که تمام کلماتش مهموز است و نیز ابیاتى که در خواندن آنها لبها بسته نمى‌شود (یاقوت حموى، ص1350-1351؛ صفدى، ج‌15، ص170-172). عمادالدین کاتب (ج‌1، همان، ص‌33-106) بسیارى از سروده‌ها، رسائل و نامه‌هاى او را آورده و از او مطالب بسیارى را دربارة دیگران نقل کرده‌است (براى نمونه← ج‌1، همان، ص‌28؛ نیز ← ابن‌خلّکان، همانجا).منابع‌: ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره ?] 1383[-1392/ ?] 1963[-1972؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک والامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌خلّکان؛ عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانة‌الادب و لب‌لباب لسان‌العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، ج‌6، ]قاهره[ 1397/1977؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306-1316/ 1889ـ1898؛ صفَدى؛ محمدبن محمد عمادالدین کاتب، خریدة‌القصر و جریدة‌العصر، ج‌1، قسم شعراءالعراق، جزء4، چاپ محمد بهجة اثرى، ]بغداد[ 1973؛ یاقوت‌حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

یسرا شادمان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده