دلاء
معرف
از مراکز علمى، فرهنگى و آموزشى مغرب در قرون دهم و یازدهم
متن
دِلاء، از مراکز علمى، فرهنگى و آموزشى مغرب در قرون دهم و یازدهم. دلاء منطقه‌اى است در کشور مغرب، در جنوب‌غربى کوههاى اطلس اوسط، مشرف به دشتهاى تادْلا*، در مشرق شهر خِنیفرَه (محمد حجى، 1384، ص26) و در سه منزلى جنوب شهر فاس (← ابراهیم حرکات، ص132).واژة دلاء عربى و جمع دَلْوْ به معناى ظرف آب است، اما وجه‌تسمیة این منطقه به دلاء معلوم نیست، جز آنکه شبیه نام سرزمین تادلا است که دلاء در جوار آن واقع شده‌است (محمد حجى، همانجا). علت اصلى شهرت دلاء، زاویه‌اى است که در آنجا ساخته شد و به‌تدریج‌توسعه یافت و شهر شد و منشأ تحولات بسیارى در قرون دهم و یازدهم در سرزمین مغرب گردید. اهالى دلاء به قبیله مَجّاط، از شاخه‌هاى صنهاجه*، منسوب‌اند، که پیش از مهاجرت به دلاء در حواشى رودخانة مولویَه/ مُلویه علیا، در مشرق مغرب زندگى مى‌کردند (همان، ص29). آنان در اواخر قرن هشتم در دورة حکومت سلطان ابوفارس مَرینى، تحت زعامت جدّشان ابوحَفْص‌عمر مجاطى، در منطقة دلاء ساکن شدند و مورد تکریم مرینیها بودند (همانجا). سعیدبن احمدبن عمر، نوة شیخ عمر مجاطى (زنده در 935)، فردى عالم و زاهد بود و امراى بنى‌مرین و بنى‌وَطّاس وى را محترم مى‌داشتند و اقطاعاتى در منطقة دلاء به وى اعطا کرده بودند. از فرزند وى، محمدبن سعید، نیز اطلاعات جزئى در حد فضایل شخصى موجوداست و اینکه او دو پسر به نامهاى ابراهیم و ابوبکر داشت و ابوبکر مؤسس زاویه بود (← همان، ص30).ابوبکربن محمد معروف به حِمى (دربارة وى ← معلمة المغرب، ذیل «الدلائى، ابوبکر») زاویة دلاء را حدود 974 به توصیة استادش، ابن‌عمر قَسطَلّى مراکشى، ساخت. ازاین‌رو، این زاویه، زاویة دلائیة بکریه یا به اختصار زاویة بکریه نیز نامیده مى‌شد. این زاویه به‌تدریج‌با حضور زوار و طلاب توسعه یافت و با سکونت مردم و نیز احداث منازل و مساجد در اطراف آن، صورت شهر به خود گرفت (محمد حجى، 1384، ص30ـ33).مهم‌ترین طریقت صوفیه در مغرب در این دوره، شاذِلیه*، به‌ویژه شاخه جَزولیه (← جزولى*، محمد)، بوده‌است. طریقت زاویه دلاء نیز جزولیه بود، هرچند سلسله‌نسب آنها از طریق شاخة زروقیه هم به شاذلیه مى‌رسید (محمد حجى، 1384، ص51).زوار بسیارى از سراسر مغرب به زاویة دلاء مى‌آمدند و بسیارى از مشایخ تصوف براى تدریس به آنجا روى آوردند. شهرت علمى و معنوى این زاویه تا هنگام مرگ ابوبکر(1021) ادامه داشت (← ابراهیم حرکات، ص133). پس از ابوبکر، فرزندش محمد (دربارة وى ← معلمة‌المغرب، ذیل «الدلائى، محمدبن ابى‌بکر»)، تا 1046 ریاست زاویة دلاء را به‌عهده گرفت. او که در علوم مختلف چیره‌دست بود، فعالیتهاى خیریة زاویه را در سراسر مغرب ازجمله در فاس گسترش داد. در دورة او، مراسم مولدالنبى با شکوه بسیار برگزار مى‌شد و شاعران با سرودن اشعارى در مدح پیامبر، عطا دریافت مى‌کردند و هزاران تن در این مراسم اطعام مى‌شدند. از همه مهم‌تر، نقش ویژه وى در توسعة نفوذ فکرى و دینى زاویه‌اش در میان قبایل بیابانگرد بربر منطقة اطلس اوسط بود. درواقع، او موفق شد در میان آنان نفوذ فراوان بیابد، اما به‌رغم موقعیت ممتاز و نفوذ فراوان اجتماعى، از دخالت در سیاست پرهیز مى‌کرد، درحالى‌که در دورة او تنشهاى سیاسى گسترده‌اى به‌ویژه در مناطق جنوبى مغرب وجود داشت. ابوالعباس مَقَّرى*، مؤلف نفح‌الطیب، از شاگردان وى بود (← ابراهیم حرکات، ص134ـ135، 350).زاویة دلاء دو دورة علمى را پشت‌سر گذاشت. دورة اول از ابتدا تا وفات احمدالمنصور* ذهبى (حک: 986ـ1012)، مقتدرترین سلطان خاندان سعدیان*، که دلاء بیشتر مرکزى علمى براى اهالى بادیه بود و در سطح مراکز علمى فاس و مراکش نبود. دورة دوم، پس از وفات المنصور و نزاع فرزندان و یاران وى بر سر حکومت آغاز شد، که به آشفتگى اوضاع و تخریب مراکز شهرى از جمله فاس و مراکش انجامید. در این دوره، بسیارى از علما به زاویة دلاء روى آوردند و دورة شکوه آن آغاز شد، به‌گونه‌اى‌که تعداد مدارس و کتابخانه‌هایش از شمار آنها در فاس و مراکش پیشى گرفت (محمد حجى، 1396- 1397، ج2، ص500؛ نیز← همو، 1384، ص71؛ دربارة کتابخانة بزرگ جامع کبیر در دلاء ← همو، 1396ـ1397، ج1، ص187).استقبال طلاب از مجموعة آموزشى زاویة دلاء در اواخر قرن یازدهم چنان بود که با وجود اختصاص‌یافتن صدها واحد مسکونى، در بسیارى از اتاقها دو طالب علم سکونت داده‌مى‌شد (← همو، 1384، همانجا). سنّت اطعام نیز به‌مدت یک‌صدسال در این زاویه پیوسته براى همه استادان، طلاب، زوار، فقرا و در راه‌ماندگان رایج‌بود (← همو، 1396ـ1397، ج2، ص500).ورود زاویة دلاء به عرصة سیاسى مغرب در دورة امارت محمد الحاج‌(حک: 1046ـ1079)، فرزند ارشد محمدبن ابى‌بکر دلائى، در شهر دلاء صورت گرفت. او از این میراث معنوى براى رقابت در قدرت استفاده کرد (← همانجا؛ ابراهیم حرکات، ص‌138).به‌زودى، بر عدة پیروان و سپاهیان محمد الحاج‌افزوده شد. چون زندگى در زاویة دلاء براثر افزایش جمعیت و ابنیة اطراف آن دشوار شده‌ بود و نیز به‌سبب نیاز محمد الحاج‌به مقرّ جدید براى پیشبرد برنامه‌هاى سیاسى در 1048، زاویه و شهر جدید دلاء، در فاصلة حدود دوازده کیلومترى زاویه قدیمى تأسیس شد. محمد الحاج‌در میانه شهر قصر و دیوانى براى خود بنیان نهاد. شهر جدید علاوه بر دلاء به اَزغاز نیز مشهور بود که به پایتخت دولت مستعجل دلائیها بدل شد. زاویة قدیمى هم محل سکونت فقرا و نیز مدفن دلائیها گردید (← محمد حجى، 1384، ص33، 153؛ ابراهیم حرکات، ص136).به‌تدریج، محمدالحاج‌بر شمال و مرکز مغرب مسلط شد (براى نقشة نواحى تحت حاکمیت او ← محمد حجى، 1384، ص‌156)؛ چنان‌که در 1061، اشراف و رجال حکومتى در سراسر شهرهاى شمالى و نیز اهالى فاس با وى به‌عنوان امیر خود بیعت کردند (همان، ص‌153ـ154). پس از دو دهه، اقتدار دلائیها با ظهور قدرت نوپاى علویان به‌تدریج‌رو به ضعف نهاد و پس از شکست محمد الحاج‌از سلطان رشیدبن شریف علوى در 1079، دلاء به دست علویان* افتاد و غارت شد. ساکنان شهر به فاس، تلمسان و مراکش انتقال یافتند و هر دو زاویه قدیم و جدید دلاء ویران شدند (← همان، ص230ـ231؛ ابراهیم حرکات، ص138).بااین‌حال، دلائیان پس از آن باز هم در عرصة علمى موفق بودند؛ چنان‌که در چهار قرن اخیر، از مهم‌ترین خاندانهاى علمى مغرب محسوب مى‌شدند و حدود چهل عالم و ادیب از میان آنان برخاسته‌است، مانند محمدبن عبدالرحمان دلائى (متوفى ذیحجة 1141) که شرحى بر شفاى قاضى عیاض (محدّث و فقیه قرن پنجم) نوشته‌است. هرچند، امروزه از این خاندان کمتر از پنج‌خانواده مانده‌است که در شهرهاى فاس و رباط ساکن‌اند (← معلمة‌المغرب، ذیل «الدلائى» و «الدلائى، محمدبن عبدالرحمن»).از مهم‌ترین شخصیتهاى علمى دلاء، حسن‌بن مسعود یوسى است که در سنین جوانى در حدود 1060 به شهر جدید دلاء رفت و بیست سال در آنجا مقیم شد و در نهایت، خود استاد این مرکز علمى شد (← محمد حجى، 1396ـ1397، ج2، ص503؛ براى شمارى دیگر از علماى دلاء← همان، ج2، ص501ـ503).منابع: ابراهیم حرکات، السیاسة والمجتمع فى‌العصر السعدى، دارالبیضاء 1408/ 1987؛ محمد حجى، الحرکة الفکریة بالمغرب فى عهد السعدیین، ]رباط [1396ـ1397/ 1976ـ1977؛ همو، الزاویة الدلائیة و دورها الدینى و العلمى و السیاسى، رباط 1384/1964؛ معلمة‌المغرب، سلا: مطابع‌سلا، 1410ـ1426/ 1989ـ 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس برومند اعلم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده