دنیزلی
معرف
مرکز استانى با همین نام در ناحیة اژه در جنوب‌غربى ترکیه
متن
دِنیزلى، مرکز استانى با همین نام در ناحیة اژه در جنوب‌غربى ترکیه. این شهر در حوضة آبریز رود بیوک مندرس* (مندرس بزرگ) قرار دارد. استان دنیزلى از شمال به استان عشاق/ اوشاک، از شمال‌شرقى به استان افیون، از شرق و جنوب‌شرقى به استان بوردور، از جنوب و جنوب‌غربى به استان موغلا، از غرب به استان آیدین و از شمال‌غربى به استان مغنیسا/ مانیسا محدود است (← >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشة ش 37). شهر دنیزلى را آنتیوخوس دوم (حاکم سرزمینهاى سوریه) در اواسط قرن سوم پیش از میلاد بنا کرد و آن را لائودیکیه، نامید که از نام همسرش لائودیکه، برگرفته شده بود. پس از آنکه ترکها این شهر را تصرف کردند، آن را لادیق/ لادیک یا لادیکیه خواندند (على‌جواد، ذیل «دکزلى»؛ آکچا، ص‌4؛ شاکر، ص‌5؛ براى تحقیقى جامع در این زمینه ← اوزون‌چارشیلى، ص‌181). نام شهر در منابع مختلف به‌صورتهاى لاذیق/ لاذق، بلدة‌الخنازیر، دونغوزله، طونقوزلو و طُنعُزلُ نیز ذکر شده‌است (← ابن‌بطوطه، ج‌1، ص‌296؛ آکچا، ص‌6؛ شرف‌الدین على‌یزدى، ج‌2، ص‌329؛ نظام‌الدین شامى، ص‌265؛ خواندمیر، ج‌3، ص‌511ـ512). به گفتة اولیاچلبى (ج‌9، ص‌192ـ193)، به‌سبب وجود منابع آبى فراوان در اطراف دنیزلى، این شهر را دنیزلى خوانده‌اند.دنیزلى به‌سبب قرارگرفتن در مسیر راههایى که سرزمینهاى شرقى را به غرب متصل مى‌کرد، اهمیت زیادى داشت. این شهر همچنین از مراکز عمدة بافندگى بود و محصولات نساجى، به‌ویژه پارچه‌هاى پنبه‌اى، آنجا شهرت داشت (شاکر، همانجا؛ آکچا، ص‌11ـ12).ترکان سلجوقى در اواخر قرن پنجم وارد دنیزلى شدند و این شهر تا اواخر قرن ششم میان امپراتورى روم شرقى و ترکان دست‌به‌دست مى‌شد. پس از شکست روم شرقى در جنگ ملازگرد* در 463/1071، ترکان بر آسیاى صغیر و ازجمله دنیزلى تسلط یافتند (پیچر، ص‌27ـ28؛ د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).در 489/1096، ترکان پس از شکست در جنگهاى صلیبى، دنیزلى را از دست دادند، اما پس از مدت کوتاهى بار دیگر بر آن مسلط شدند (د. ا. د. ترک، همانجا). در قرن هفتم، دنیزلى به‌عنوان اِقطاع به فرزندان فخرالدین‌على معروف به صاحب‌آتا، وزیر سلجوقیان روم، داده شد. پس از ضعف سلجوقیان، گرمیان اوغوللرى* در منطقه قدرت گرفتند و دنیزلى را نیز به تصرف درآوردند. چندى بعد سلجوقیان آنها را شکست دادند و شهر را به فرزندان صاحب‌آتا پس دادند. گرمیان اوغوللرى در 676 دنیزلى را تصرف کردند و در 688، دنیزلى بار دیگر به دست فرزندان صاحب‌آتا افتاد. سپس، گرمیان اوغوللرى آنجا را براى بار سوم تصرف کردند. دنیزلى پس از آن، به‌مدت یک قرن در دست بیگهاى اینانچ اوغوللرى* بود (پیچر، ص‌27ـ32؛ د.ا.د.ترک، همانجاها). ابن‌بطوطه (همانجا) در این دوره، دنیزلى را شهرى آباد و پرجمعیت با بازارهاى نیکو وصف کرده که پارچه پنبه‌اى آنجا، به نام لاذقى معروف بوده‌است (براى زیارتگاههاى دنیزلى← اولیاچلبى، ج‌9، ص‌194ـ195).بایزید اول عثمانى در قرن هشتم، دنیزلى را به‌همراه دیگر اراضى گرمیان اوغوللرى تصرف کرد. پس از شکست عثمانیان از تیمور گورکان در جنگى که در نزدیکى آنقره/ آنکارا در 804 درگرفت، این شهر دوباره به دست گرمیان اوغوللرى افتاد (نظام‌الدین شامى، ص‌265)؛ اما در 832، عثمانیان دوباره دنیزلى را تصرف کردند. در این دوره، دنیزلى ابتدا مرکز سنجاقى با همین نام شد. سپس در قرن یازدهم، این سنجاق به قضا (شهرستان) تبدیل و تابع سنجاق کوتاهیه* شد. دنیزلى از اوایل قرن چهاردهم/ اواخر قرن نوزدهم تا تشکیل جمهورى ترکیه (1302ش/1923)، سنجاقى در ولایت آیدین بود و شش قضا، پنج‌ناحیه و 372 روستا داشت (سامى، ذیل «دکزلى»).پس از تشکیل جمهورى، دنیزلى مرکز استانى با همین نام شد (← مؤسسة آمار ترکیه، ص‌28). براساس سرشمارى1390ش/2011، جمعیت استان دنیزلى 278،942 تن برآورد شده‌است (همانجا). استان دنیزلى جاذبه‌هاى گردشگرى فراوانى دارد، از جمله طبیعت زیباى منطقه پاموق‌قلعه، واقع در نوزده کیلومترى دنیزلى، و آبهاى گرم آن که به‌سبب خواص‌ درمانى شهرت زیادى دارد (جمهورى ترکیه. فرماندارى دنیزلى، ص51؛ براى مطالعة بیشتر دربارة آبهاى گرم پاموق‌قلعه← همان، ص35ـ51) و محوطة باستانى پاموق‌قلعه، هیراپولیس، که در 1367ش/1988 در میراث جهانى یونسکو به ثبت رسیده‌است (جمهورى ترکیه. مدیریت کل میراث فرهنگى و موزه‌ها ، 2013).منابع‌: ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطه، چاپ محمدعبدالمنعم عریان، بیروت 1407/1987؛ اولیاچلبى؛ خواندمیر؛ سامى؛ کمال شاکر، دکزلى، استانبول 1927؛ شرف‌الدین على یزدى، ظفرنامه: تاریخ عمومى مفصل ایران در دوره تیموریان، چاپ محمد عباسى، تهران 1336ش؛ على‌جواد، ممالک عثمانیه نک تاریخ و جغرافیا لغاتى، استانبول 1313ـ1317؛ نظام‌الدین شامى، ظفرنامه، چاپ پناهى سمنانى، تهران 1363ش؛F. Akçakoca Akça, Küçük Denizli tarihi: Yunanlla, rdan Osmanllara, 1434 M./832 H. Kadar, Denizli 1945; Donald Edgar Pitcher, An historical geography of the Ottoman Empire: from earliest times to the end of the sixteenth century, Leiden 1972; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005; Türkiye Cumhuriyeti. Denizli Valiliği. İl Türizm Müdürlüğü, 1992 Denizli ili turizm envanteri, [Denizli 1992]; Türkiye Cumhuriyeti. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, 2013, Retrieved Oct.1, 2013, from http:// www.kvmgm.gov.tr/TR,44432/pamuk kale-hieropolis- denizli.html; TDVİA, s.v. "Denizli" (by Tuncer Baykara); Türkiye İstatistik Kurumu, Adrese dayal nüfus kayt sistemi sonuçlar= address based population registration system results 2011, Ankara 2012; İsmail Hakkı Uzunçarışlı, Afyon Karahisar, Sandkl, Bolvadin, Çay, İsakl, Manisa, Birgi, Muğla, Milas, Peçin, Denizli, Isparta, Atabey ve Eğirdir deki Kitabeler ve Sahip, Saruhan, Aydn, Menteşe, İnanç, Hamit oğullar hakknda malûmat, İstanbul 1347/1929.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده