دنیا مجله
معرف
دنیا، مجله،# عنوان دو نشریه مارکسیستى در دوره حکومت پهلوى.
متن
دنیا، مجله، عنوان دو نشریه مارکسیستى در دوره حکومت پهلوى.1) تأثیرگذارترین مجلة فلسفى ـ علمى مارکسیستى در دورة سلطنت رضاشاه. در مهر 1312، تقى ارانى* به‌منظور «نشر اندیشه‌هاى مارکسیسم ـ لنینیسم» و با اظهار این سخن که قصد دارد «روشنفکران و دانشجویان را از دایرة تأثیر آموزش ارتجاعى» بیرون آورد و «افکار نو و اندیشه‌هاى مترقى» را در میان آنها انتشار دهد، از وزارت معارف براى انتشار ماهنامه‌اى به نام «تندر» یا «ماتریالیسم» درخواست مجوز کرد، اما وزارتخانه این اسامى را نپذیرفت. پس از آن، به پیشنهاد ایرج‌اسکندرى* نام «دنیا» ــ که ترجمة نام روزنامة فرانسوى لوموند بود ــ براى این مجله در نظر گرفته شد و شوراى عالى معارف در 18 آذر 1312 آن را تصویب کرد (اسکندرى، 1348ش، ص10ـ11؛ اسناد مطبوعات: 1286ـ1320ه .ش، ج‌1، ص‌531ـ532؛ علوى، 1377ش، ص‌154). دنیا مجله‌اى با «مسلک صنعتى و علمى و اجتماعى و ادبى» بود و نخستین شمارة آن در اول بهمن 1312 در تهران منتشر شد. هیئت تحریریة مجلة دنیا ــ که تقى ارانى، ایرج‌اسکندرى و بزرگ علوى اعضاى آن بودندــ تصمیم گرفت جز ارانى که افزون بر نام مستعار احمد قاضى، به‌نام خود نیز مقاله مى‌نوشت، دو عضو دیگر فقط از اسامى مستعار استفاده کنند. اسامى مستعار اسکندرى و بزرگ علوى، به‌ترتیب، ا. جمشید و فریدون ناخدا بود. هزینة انتشار مجله را اعضاى هیئت تحریریه و بیشتر از همه تقى ارانى تأمین مى‌کردند (علوى، همانجا؛ اسکندرى، 1348ش، ص‌11؛ همو، 1381ش، ص‌60، 62).بنابر آن بود که مطالب مجله مبتنى بر جهان‌بینى مارکسیستى و اصول مارکسیسم لنینیسم باشد، اما چون فعالیت کمونیستى در ایران ممنوع بود، نویسندگان مى‌بایست تاحد امکان از به‌کاربردن اصطلاحات ویژة کمونیستى اجتناب مى‌کردند تا زمینه‌اى براى کشف هدف مجله به‌ دست پلیس و دولت ندهند. همچنین، براى منحرف‌ساختن توجه پلیس، مقرر شد برخى مقالاتِ صرفاً علمى و فنى که نویسندگان آنها سابقه‌اى در جنبش کمونیستى نداشته باشند نیز در این ماهنامه درج ‌شود (اسکندرى، 1348ش، همانجا). ابوالقاسم اشترى، عباس قزل‌ایاغ، حسین افشار، نورالهدى بهبهانى، د. رجبى و تقى ارانى از نویسندگان و مترجمان این قبیل مقاله‌ها بودند. گفته مى‌شود پلیس از ماهیت مجله آگاهى نداشت تا اینکه انور خامه‌اى (از یاران تقى ارانى) پس از دستگیرى، در بازجویى بر مارکسیستى‌بودن آن اذعان کرد (همو، 1381ش، ص‌61).مجلة دنیا براى خود رسالتى تاریخى قائل بود و در هر شمارة آن تصریح مى‌شد که در این نشریه دربارة مسائل علمى، صنعتى، اجتماعى و هنرى از نظر اصول مادى بحث مى‌شود. اعضاى تحریریة این نشریه مدعى بودند که سخنان قدما و یاوه‌گوییهاى متجددنمایان موجب سرگردانى جوانان شده و رسالت تاریخى مجلة دنیا «راهنمایى این جوانان به راه حقیقى تکامل است» و این مجله درصدد آشناکردن خوانندگان با تمدن امروزى و سیر تکامل آن است. براى دستیابى به این هدفها، هیئت تحریریة دنیا مطالب را ساده مى‌نوشت تا «تودة وسیع‌ترى» از آنها استفاده کنند (← دنیا، سال 1، ش 1، بهمن 1312، ص‌1ـ2)، اما چون مجله‌اى فلسفى و علمى نباید چنین بیانى داشته‌ باشد، در آخرین شمارة آن تأکید شد که چون فهم مطالب مجلة دنیا نیاز به مقدمات دارد، خواندن این مطالب به عموم مردم توصیه نمى‌شود (← همان، ش10ـ12، خرداد 1314، ص‌316).مطالب هر شمارة این مجله به پنج‌عنوان مباحث علمى، صنعتى، فلسفى، اجتماعى و هنرى دسته‌بندى شده‌است؛ و پایان‌بخش هر شمارة آن «خاتمه»اى است مشتمل بر مطالب متنوع و مفیدى دربارة اوضاع سیاست بین‌المللى، مسائل پزشکى، صنعتى و فرهنگى. در این بخش، افزون بر ذکر اختراعات جدید، کتابهاى تازه منتشرشده نیز معرفى شده و در پایان هر شماره، چند آگهى تجارى نیز درج‌گردیده‌است.در ستونهاى علمى و صنعتى که نوشتة ارانى است، سیر مباحث در جهت پیونددادن پدیده‌ها با ماتریالیسم دیالکتیک است و نویسندة مباحث علمى، اجتماعى و صنعتى را با نگرش دیالکتیکى شرح داده‌است (براى نمونه ← «آتم و بُعد چهارم»، دنیا، سال 1، ش 1، بهمن 1312، ص‌2ـ5؛ «تکامل: تبعیت به محیط وارث»، سال 1، ش 2، اسفند 1312، ص‌37ـ 43؛ «فرضیه نسبى»، سال 1، ش 7، شهریور 1313، ص‌197ـ 203)، اما عناوین این مقالات گویاى محتواى آنها نیست و این یکى از شیوه‌هاى عمدة استتار و پوششى براى محتواى مارکسیستى مجله بوده‌است (اسکندرى، 1381ش، ص‌61ـ 62؛ خامه‌اى، ص‌69). گفته شده فراوانى مقالات در زمینة علوم طبیعى، ریاضیات و فنون جدید نتیجة «بینش دایرة‌المعارفى» بوده و به‌منظور آشنایى بیشتر خوانندگان با این علوم وآماده کردن ذهن آنان براى پذیرش بینش ماتریالیستى و دیالکتیکى نوشته شده‌است (شیرازى، ص‌82).درواقع، نویسندگان دنیا حتى در مباحث علمى، صنعتى و فنى نیز در پى بسط نظریات فلسفى و اجتماعى با نگرش مارکسیستى بودند (مؤمنى، ص‌27).مطالب مجله براساس تخصص‌ نویسندگان میان اعضاى هیئت تحریریه تقسیم شده ‌بود، مثلاً اسکندرى مقالات اقتصادى را مى‌نوشت، اما برخى از مقالات نیز به‌اشتراک تهیه مى‌شد. به‌سبب اختناق سیاسى، مجله دنیا به مسائل و مشکلات سیاسى و اجتماعى کشور نمى‌پرداخت و مباحثش در مورد ایران به مسائل فرهنگى محدود مى‌شد. این نشریه در سطح جهانى از فاشیسم و امپریالیسم و در سطح کشور از مظاهر فرهنگى و ایدئولوژیک رژیم پهلوى «و شوینیسم قلابى»، از عقب‌ماندگى علمى و اقتصادى، از درویشى و درویش‌منشى و از پوسیدگى ادبى و هنرى انتقاد مى‌کرد (پرونده پنجاه‌وسه نفر، ص‌239؛ خامه‌اى، ص‌74). این روش که جنبه‌اى گزنده و شدیداً تعرضى داشت و در برخى زمینه‌ها، مانند رویارویى با نامداران ادبیات کلاسیک ایران، تندروانه بود، موجب شهرت مجلة دنیا و طرفدارى دانشجویان و روشنفکران از آن شد و مخالفت کسانى را که به اعتقاد اسکندرى (1348ش، ص‌12) «علم و دانش را منحصر به خود» مى‌دانستند، برانگیخت (نیز← علوى، 1312ش، ص20ـ25؛ مؤمنى، ص‌46ـ49).داستانهایى نیز، مانند گلهاى سفید اثر اشتفان تسوایک، فقط از حیث ادبى آنها و همچنین براى ایجاد تنوع در مجله درج ‌مى‌شد (اسکندرى، 1381ش، ص‌62). به‌زعم خامه‌اى (ص74ـ 75)، مجلة دنیا در طرح مباحث فلسفى و اجتماعى مارکسیستى و انتشار آثار ادبى و هنرى نه تنها «قشرى» و دنباله‌رو حزب کمونیست شوروى نبود، بلکه خود، صاحب استقلال در اندیشه و ابتکار در عمل بود.فقط شش شماره از مجلة دنیا به‌صورت منظم و ماهانه منتشر شد و از شمارة هفتم به‌بعد با تأخیر به چاپ مى‌رسید. آخرین شمارة مجله ــ که سه شمارة ده، یازده و دوازده را یکجا دربرداشت ــ پس از چهارماه تأخیر در خرداد 1314 منتشر شد. دلایل زیادى براى تعطیل مجلة دنیا ذکر شده‌است، ازجمله، انتصاب ارانى به مدیر کلى ادارة صنایع و دغدغه‌هاى شغلى او (← اسکندرى، 1381ش، ص‌73ـ74؛ جهانشاه‌لو افشار، ص‌8)، جلوگیرى وزارت فرهنگ و پلیس از نشر مجله (کیانورى، 1342ش، ص‌45؛ مردم، دورة 6، ش 187، 1 شهریور 1356، ص‌1)، صدور بخشنامة وزارت فرهنگ مبنى بر ممنوعیت کارمندان دولتى از نشر روزنامه و مجله به‌سبب اعتراض مخالفان دنیا («شرح زندگى دکتر ارانى»، ص‌4؛ آگاهى، ص‌25) و تشکیل حزب کمونیست ایران از سوى ارانى و یارانش (خامه‌اى، ص‌78؛ مؤمنى، ص‌14ـ15). به‌ گفتة خامه‌اى (ص‌76)، مجلة دنیا محفلى بود تا به‌وسیلة آن ارانى و همکارانش به هدف اصلى خود یعنى تأسیس حزب کمونیست ایران، برسند.2) ترجمان سیاسى و تئوریک کمیتة مرکزى حزب تودة ایران*. پس از گذشت نزدیک به نوزده سال از تأسیس حزب تودة ایران، شعبة تعلیمات حزب در اردیبهشت 1339 ــ که حزب در خارج ‌از کشور فعالیت مى‌کرد ــ مجلة دنیا را منتشر کرد. حزب تودة ایران که خود را ادامه‌دهندة راه تقى ارانى مى‌دانست، با احتساب نشر مجلة دنیا در سالهاى 1312ـ 1314ش به‌عنوان دورة اول، چاپ مجلة دنیا در سالهاى 1339ـ1352ش، را دورة دوم آن اعلام کرد. در این دوره، مجلة دنیا به‌صورت فصلنامه منتشر مى‌شد، جز در 1351ش که هر شش ماه یک شماره از آن به‌چاپ رسید. از تیر 1353 تا اسفند 1357 (دورة سوم)، مجله به‌صورت ماهنامه و در آلمان شرقى منتشر مى‌شد. نیاز روزافزون حزب به مقابلة به‌موقع سیاسى و ایدئولوژیک با نظریات انحرافى چپ و راست و طرح و تحلیل سریع مسائل حاد جهان و ایران، سبب این تغییر اعلام شد (← دنیا، دورة 3، ش 1، تیر 1353، ص‌1). از مرداد 1358 تا اردیبهشت 1360 (دورة چهارم)، این نشریه به‌صورت ماهنامه در تهران و از 1364ش به‌طور نامنظم در خارج ‌از کشور به چاپ رسید. روى جلد مجله و بالاى عنوان آن شعار محورى حزب یعنى «پرولترهاى جهان متحد شوید» درج ‌مى‌شد و در پایین روى جلد، عبارت «بنیادگذار: دکتر تقى ارانى» نقش مى‌بست.نخست، غلامحسین فروتن و سپس احسان طبرى* مسئولیت مجلة دنیا را برعهده داشتند. در دهة 1350ش، رفعت محمدزاده زیرنظر طبرى مدیر داخلى مجلة دنیا و پس از پیروزى انقلاب اسلامى در ایران، مسئول هیئت تحریریة آن بود (طبرى، ص‌213، 232؛ فروتن، ج‌2، ص‌397؛ کیانورى، 1372ش، ص‌524، 527). مجلة دنیا از آغاز هیئت تحریریه داشت، اما اسامى آنها اعلام نشد. با این‌حال، اسامى نویسندگان حاکى از آن است که همة آنان از اعضاى حزب تودة ایران بودند. در فاصلة سالهاى 1358 تا 1360ش، اعضاى هیئت تحریریة دنیا عبارت بودند از: رفعت محمدزاده، نورالدین کیانورى*، احسان طبرى، عبدالحسین آگاهى، ملک‌تاج‌محمدى، هدایت‌اللّه حاتمى، ژیلا سیاسى، بهمن کیانى، خسرو خسروى، سیاوش کسرایى*، محمد زهرى*، رضا نافعى و مدت کوتاهى در 1358ش، مهدى کیهان و شمس‌الدین بدیع تبریزى (حزب توده از شکل‌گیرى تا فروپاشى، ص‌513ـ514). برخى از نویسندگان دنیا مقالاتشان را با نام مستعار چاپ مى‌کردند، مانند رفعت محمدزاده با نام مستعار مسعود اخگر و محمدرضا قدوه با نام مستعار ا. گویا.در سالهاى 1339ـ1360ش، مجلة دنیا افزون بر تبلیغ ایدئولوژى حزب توده و انتشار برخى اسناد و گزارشهاى نشستهاى همگانى پلنوم و شمارى از اسناد کمیتة مرکزى حزب، به مباحث مختلفى در حوزه‌هاى سیاسى، اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى مى‌پرداخت. این مباحث عبارت بودند از‌: 1) تاریخ ایران، مشتمل بر: صورت‌بندیهاى اقتصادى و اجتماعى جامعه ایران در طول تاریخ، جنبشهاى اجتماعى از کاوة آهنگر تا انقلاب مشروطه و قیامها و جنبشهاى سیاسى دورة سلطنت پهلوى؛ جنبشهاى فکرى از آیین مهر تا روشنگران عصر مشروطه و عقاید احمد کسروى. 2) تاریخچه، اسناد و خاطرات جنبش سوسیال دموکراسى و کمونیستى ایران (سوسیال دموکراتهاى ارمنى تبریز، فرقة اجتماعیون عامیون ایران، حزب کمونیست ایران و تشکلهاى وابسته به آن مانند «انجمن پرورش» قزوین و حزب تودة ایران) و زندگینامة برخى از شخصیتهاى جنبش کمونیستى ایران مانند حیدرخان عمواوغلى*، کریم نیک‌بین، محمد آخوندزاده و تقى ارانى. 3) نقد، بررسى و تحلیل اوضاع سیاسى، اقتصادى و اجتماعى کشور و ماهیت و عملکرد داخلى و خارجى حکومت ایران در دورة رژیم پهلوى و پس از انقلاب اسلامى. 4) نقد مواضع و خط‌مشى احزاب و سازمانهاى ملى و چپ، به‌ویژه سازمانهاى چریکى، در دهة 1350ش و کوشش براى تأثیرگذارى بر آنها و تغییردادن مواضع آنها؛ تأکید بر وحدت عمل و تشکیل جبهه متحد با برخى احزاب و سازمانهاى ملى و چپ و مذهبى و طرد برخى دیگر به‌خصوص ‌مائوئیستها. 5) نقد و ارزیابى ایدئولوژى رژیم شاه، برنامه‌هاى انقلاب سفید و تمدن بزرگ. 6) توضیح و تحلیل اوضاع جهان و رویارویى دو اردوگاه سرمایه‌دارى و سوسیالیسم؛ توضیح ماهیت امپریالیستى، استعمارى و نظامى‌گرایانة دولتهاى سرمایه‌دارى غربى و دشمنى آنها با توسعه و ترقى اقتصادى، اجتماعى، علمى و فرهنگى و زوال اجتناب‌ناپذیر نظام سرمایه‌دارى در جهان؛ تبلیغ و توضیح ترقى‌خواهى، عدالت‌طلبى و صلح‌خواهى دولتهاى سوسیالیستى و حمایت آنها از پیشرفت و ترقى کشورهاى جهان سوم و جنبشهاى رهایى‌بخش ملى؛ پیشرفت روزافزون کشورهاى سوسیالیستى در همة زمینه‌ها و پیروزى قریب‌الوقوع سوسیالیسم در جهان. 7) دفاع همه‌جانبه از کمونیسم روسى و مبارزة ایدئولوژیک با گرایشهاى مخالف آن؛ حمایت گسترده از دولت و حزب کمونیست شوروى و احزاب برادر؛ مبارزه با مائوئیسم به‌طور اعم و سازمانهاى مائوئیستى در ایران به‌طور اخص. 8) توضیح و تحلیل جنبش کارگرى و جنبش دهقانى در ایران و جهان. 9) بررسى موقعیت و وضع زندگى زنان در ایران و جهان و فعالیتهاى سازمانهاى زنان و 10) مباحث ادبى و هنرى مشتمل بر: شعر کلاسیک و نو، زبان‌شناسى، نقد کتاب، نقد و بررسى سینما و تئاتر و به‌ندرت انتشار داستان کوتاه.مجلة دنیا از تیر 1359 به ضمیمة روزنامة مردم* منتشر مى‌شد، اما با توقیف این روزنامه در خرداد 1360، دنیا نیز دیگر چاپ نشد.منابع‌: عبدالحسین آگاهى، «به‌ مناسبت بیست‌وپنجمین سال درگذشت تقى ارانى»، دنیا، دورة 2، سال 5، ش 3 (پاییز 1343)؛ ایرج‌ اسکندرى، خاطرات ایرج ‌اسکندرى: دبیر اول حزب توده ایران (1349ـ 1357)، تهران 1381ش؛ همو، «دکتر ارانى و مجله‌ى دنیا: خاطرات»، دنیا، دورة 2، سال10، ش 4 (زمستان 1348)؛ اسناد مطبوعات‌: 1286ـ1320ه .ش، چاپ کاوه بیات و مسعود کوهستانى‌نژاد، تهران‌: سازمان اسناد ملى ایران، 1372ش؛ پرونده پنجاه و سه نفر، چاپ حسین فرزانه، تهران: نگاه، 1372ش؛ نصرت‌اللّه جهانشاه‌لو افشار، ما و بیگانگان‌: خاطرات سیاسى دکتر نصرت‌اللّه جهانشاه‌لو افشار، چاپ نادر پیمایى، لنگرود 1386ش؛ حزب توده از شکل‌گیرى تا فروپاشى (1368ـ 1320)، به‌کوشش جمعى از پژوهشگران، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسى، 1387ش؛ انور خامه‌اى، خاطرات سیاسى، تهران 1372ش؛ «شرح زندگى دکتر ارانى»، نامه رهبر، سال 1، ش 4، 13 بهمن 1321؛ اصغر شیرازى، مدرنیته، شُبهه و دموکراسى: بر مبناى یک بررسى موردى دربارة حزب توده ایران، تهران 1386ش؛ احسان طبرى، کژ راهه: خاطراتى از تاریخ حزب توده، تهران 1367ش؛ بزرگ علوى، خاطرات بزرگ علوى، چاپ حمید احمدى، تهران 1377ش؛ همو، «هنر و ماتریالیسم»، دنیا، سال 1، ش 1 (بهمن 1312)؛ غلامحسین فروتن، یادهایى از گذشته: خاطرات دکتر غلامحسین فروتن، به‌کوشش على دهباشى، تهران 1380ش؛ نورالدین کیانورى، خاطرات نورالدین کیانورى، تهران 1372ش؛ همو، «دکتر تقى ارانى: شعله‌اى که برافروخت و خاموش شد ولى براى همیشه آتشى فروزان باقى گذاشت»، دنیا، دورة 2، سال 4، ش 3 (پاییز 1342)؛ باقر مؤمنى، دنیاى ارانى، تهران 1384ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسین خسروپناه

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده