دنقلی (جمع آن دناقل)
معرف
اتحادیه‌اى از قبایل ساکن در شاخ افریقا، در ساحل غربى دریاى سرخ (بحر احمر*)
متن
دَنقَلى (جمع آن دناقِل)، اتحادیه‌اى از قبایل ساکن در شاخ افریقا، در ساحل غربى دریاى سرخ (بحر احمر*). این اتحادیه، به‌صورت کوچرو و روستانشین، در منطقۀ دَناقل ساکن بوده‌اند که محدودۀ وسیعى در حاشیۀ مغرب دریاى سرخ از بندر زولا در مشرق اریتره * تا بخشهایى از کشور جیبوتى* را دربرمى‌گیرد (← هارتمان، ص‌260؛ لویس، ص‌28ـ29، نقشه؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشۀ 33، 87؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). در واقع امروزه سکونتگاه دناقل بخشهایى از کشورهاى جیبوتى، اتیوپى و اریتره است (← >اطلس جامع جهان تایمز<، همانجاها؛ نیز ← شین و افکانسکى، ص‌11؛ کانل و کیلیون، ذیل "Afar (Arabic: Danakil)". ظاهراً واژۀ دنقلى برگرفته از نام دَنقَل بدوى (رهبر دناقل) است (آیزنبرگ ، ص‌III). برخى محققان اجداد دناقل را از ساکنان شهر باستانى اکسوم در شمال حبشه* (اتیوپى) دانسته‌اند (← کانل و کیلیون، همانجا). برخى نیز دنقلى را واژه‌اى عربى مى‌دانند که عرب‌زبانان به این قبایل داده‌اند و دناقل بیشتر خود را عَفَر مى‌نامند (← پریچارد، 1848، ص561؛ کانل و کیلیون، همانجا؛ یاسین محمد یاسین، ص‌41). عفر در لغت به‌ معناى خاک و غبار و انسان بدوى و خشن است (ابن‌منظور، ج‌9، ص‌282ـ283؛ نیز ← هارتمان، ص‌257). به‌نظر مى‌رسد عفر، علاوه بر دلالت بر خصوصیات ظاهرى و خشونت این مردم، برگرفته از نام بخشى از محل سکونت آنان در بیابانى به همین نام باشد که پست‌ترین و گرم‌ترین قسمت منطقۀ دناقل و یکى از گرم‌ترین نقاط جهان است (تریمینگام، ص‌171؛ میدلتون، ص‌69، 136ـ137؛ براى تفصیل بیشتر دربارة عفر ← هیوز، ص167ـ168؛ شین و افکانسکى، ص‌13).ویژگیهاى جسمى دَنقلیها شبیه دیگر اقوام مشرق افریقا همچون سومالیها و بِجَه* بوده و رنگ پوستشان تیرۀ روشن است (هارتمان، همانجا؛ نیز ← پریچارد، 1837، ج‌2، ص‌159). زبان رایج‌ دنقلیها، کوشى* شرقى، از شاخۀ زبانهاى حامى (افریقا و آسیایى) جنوبى، و شبیه زبان ساهویى (زبان قبایل مغرب و جنوب زولا) با گویش عفرى است که گاه به آن کفر ـ اف نیز مى‌گویند (← لویس، ص‌39؛ د. اسلام، همانجا؛ شین و افکانسکى، ص‌11؛ کانل و کیلیون، همانجا). کارل ویلهلم آیزنبرگ (متوفى 1281/ 1864) مبلّغ پروتستان و زبان‌شناس آلمانى در اتیوپى (← <دایرة‌المعارف اتیوپى< ، ذیل "Isenberg, Carl Wilhelm")، لغت‌نامه‌اى انگلیسى به دنقلى و برعکس به‌همراه مقدمه‌اى دربارة این زبان تنظیم کرد که «جمعیت تبشیرى کلیسا» آن را در 1256/ 1840 در لندن به‌چاپ رساند.به‌سبب وسعت قلمرو این اتحادیه، دناقل به دو بخش قبایل شمالى و جنوبى تقسیم شده و در مجموع چهار شاخه (سلطنت) داشته‌اند: تاجوره و رحیتو در جیبوتى کنونى، و اواسا و بیرو یا بیلول در اتیوپى (آیزنبرگ، ص‌VII؛ اولسون، ذیل "Afar"؛ نیز ← شین و افکانسکى، همانجا). هر شاخۀ خود سلطان مستقلى داشت که وظیفۀ اصلى وى، علاوه بر حمایت از قبیله، میانجیگرى بین افراد بر سر مشکلات تقسیم آب و چراگاه بود (اولسون، همانجا). این چهار شاخۀ اصلى خود به قبایل گوناگون تقسیم شده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: داهیملا، داموهیتا، هدارم یا هادرمو، بللسسوا و دو گروه کوچک‌تر آنکالا و دوننا (کانل و کیلیون، همانجا؛ براى تفصیل بیشتر ← سالت، ص‌3؛ پریچارد، 1837، ج‌2، ص‌158).به‌طور دقیق مشخص‌ نیست که اعضاى این اتحادیه از چه زمانى اسلام آورده‌اند، اما به‌نظر مى‌رسد آنان از اولین قبایل ساکن در مشرق افریقا بودند که اسلام را پذیرفتند و مسلمان‌شدن آنان به پیش از قرن نهم بازمى‌گردد (تریمینگام، ص30؛ کانل و کیلیون، همانجا). احتمالاً همین امر سبب کشمکشهاى بسیار مسلمانان دنقلى با مسیحیان اتیوپى (حبشیان) به‌ویژه در قرن دوازدهم بوده‌است (اولسون، همانجا). به‌رغم سابقۀ دناقل در اسلام و رواج مذهب ‌شافعى و نیز تصوف در میان آنان، برخى از آنان همچنان مسیحى‌اند (← آیزنبرگ، ص‌VIII؛ اولسون، همانجا؛ شین و افکانسکى، ص‌12).از گذشته، بیشتر اعضاى این قبیله بدویانى چادرنشین بوده‌اند که ظاهراً تا پیش از قرن دوازدهم، شغل اصلىِ آنان دامپرورى، ماهیگیرى، کشاورزى محدود، تجارت، و راهنمایى تاجران برده عرب بود که از طریق دریاى سرخ به تجارت برده مى‌پرداختند (آیزنبرگ، ص‌X؛ د.اسلام؛ اولسون، همانجاها). اما با راه‌اندازى راه‌آهن میان آدیس‌آبابا* و شهرهاى جیبوتى، دناقل خود به تجارت پرداختند و از طریق راه‌آهن، اجناس و مواد غذایى همچون پوست، گوشت و شیر را در شهرها به‌فروش رساندند (اولسون، همانجا). امروزه در کنار چادرنشینان دامپرور، برخى از دنقلیها در روستاها ساکن‌اند و اندکى به کشاورزى هم مى‌پردازند. در برخى از این روستاها، مراکز پلیس و بازار نیز احداث شده‌است. از دیگر فعالیتهاى کنونى دنقلیها استخراج‌ نمک (← د.اسلام؛ شین و افکانسکى؛ کانل و کیلیون، همانجاها) و تجارت خارجى محدود در بندر کوچک بیلول، در چهل کیلومترى شمال‌غربى بندر عصب (یکى از بندرهاى مهم در جنوب‌شرقى اریتره) است (مالته ـ برون، ج‌2، ص‌485؛ پانکهورست، ص‌109، 384).با اشغال اتیوپى و اریتره در میانۀ سدۀ سیزدهم، منطقۀ عفر جزو مستعمرات آنان شد (کانل و کیلیون، همانجا؛ نیز ← د.اسلام، همانجا) و طبق تقسیمات آن زمان، از 1269ش/ 1890 تا 1331ش/ 1952 منطقۀ سکونت دنقلیها بین اریتره (با حاکمیت ایتالیا تا 1320ش/ 1941 و سپس بریتانیا تا 1331ش/ 1952) و اتیوپى تقسیم شد (کانل و کیلیون؛ د.اسلام، همانجاها). مدتى برخى از رؤساى دناقل از استعمارگران اطاعت کردند، اما دیرى نپایید که براى به‌دست‌آوردن استقلال و آزادى خود، گروههاى سیاسى و جنبشهایى را تشکیل دادند (← کانل و کیلیون، همانجا). با استقلال اریتره از کشور اتیوپى در 1372ش/ 1993، منطقۀ دناقل با نام استان (محافظه) دناقل (دَنکالیا) یکى از استانهاى هشت‌گانۀ کشور اریتره شد (← الجهاد الارترى، ]ص‌3 مقدماتى[، نقشه؛ >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 87). از چهار شاخۀ اصلى نیز سلطان‌نشین بیلول و بخشى از رحیتو در کشور اریتره قرار گرفت (شین و افکانسکى، ص‌11).در چند دهۀ اخیر، به‌ویژه تا پیش از استقلال کشور اریتره، دنقلیها علاوه بر مشکلاتى چون قحطى و خشکسالى، دچار درگیریهاى داخلى در شاخ افریقا، به‌ویژه میان دولت مرکزى اتیوپى و جدایى‌طلبان اریتره و کشمکشهاى اتیوپیاییها و سومالیها در منطقۀ اوگادن، بودند (اولسون، همانجا). در پى این مشکلات و نیز اوضاع محیطى نامساعد، اکنون سطح زندگى دنقلیها نامطلوب است و تقریباً به خدمات بهداشتى و درمانى دسترسى ندارند. در منابع غربى، بیشتر آنان را بدگمان و بى‌ثبات، بى‌رحم و حتى وحشى وصف کرده‌اند (براى نمونه ← بیک ، ص‌187؛ پریچارد، 1848، ص‌565؛ هارتمان، ص260ـ261؛ تریمینگام، ص‌172؛ د.اسلام، همانجا؛ شین و افکانسکى، ص‌13). امروزه جمعیت دناقل حدود دو میلیون تن است که علاوه بر ساکنان کشورهاى اتیوپى (با حدود بیش از یک‌میلیون تن از دناقل)، اریتره (با حدود شصت‌هزار تن از دناقل) و جیبوتى (حدود نیمى از جمعیت این کشور یعنى حدود 000،450 تن دنقلى‌اند)، هزاران تن از آنان به شبه‌جزیرۀ عربستان مهاجرت کرده‌اند (شین و افکانسکى، ص‌11؛ >آمار جمعیت جهان در 2009 از صندوق جمعیت سازمان ملل متحد<، ص‌87؛ >دایرة‌المعارف مردم افریقا و خاورمیانه<، ذیل "Afar (Danakil)"؛ کانل و کیلیون، همانجا).منابع‌: ابن‌منظور؛ الجهاد الارترى: قراءة فى طریق التغییر، سودان‌: حرکة الجهاد الاسلامى الارترى، 1421/2000؛ روبرت هارتمان، الحبشة و المناطق الساحلیة الشرقیة الاخرى من افریقیا، الترجمة عن الالمانیة برهان شاوى، ابوظبى 1425/2004؛Charles Tilstone Beke, "British embassy to Shoa", The Westminster review, XLI (Mar.-Jun. 1844); Dan Connell and Tom Killion, Historical dictionary of Eritrea, Lanham, Md., 2011; Encyclopaedia Aethiopica, vol.3, Wiesbaden: Harrassowitz, 2007, s.v. "Isenberg, Carl Wilhelm" (by Donald Crummey - Wolbert Smidt); EI2, s.v. "Danḳalī" (by S.H. Longrigg); Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East, ed. Jamie Stokes, New York: Facts On File, 2009; Ralph H. Hughes and Jane S. Hughes, A directory of African wetlands, Gland, Switzerland, 1992; Carl Wilhelm Isenberg, A small vocabulary of the Dankali language, London 1840; Herbert S. Lewis, "The origins of the Galla and Somali", The Journal of African history, vol.7, no.1 (Mar. 1966); M. Malte-Brun, Universal geography, or, a description of all the parts of the world, on a new plan, according to the great natural divisions of the globe, vol.2, Philadelphia 1827; Nick Middleton, Deserts: a very short introduction, New York 2009; James S. Olson, The peoples of Africa: an ethnohistorical dictionary, Westport, Conn. 1996; Richard Pankhurst, The Ethiopian borderlands: essays in regional history from ancient times to the end of the 18th century, Lawrenceville, N.J. 1997; James Cowles Prichard, The natural history of man, London 1848; idem, Researches into the physical history of mankind, vol.2, London 1837; Henry Salt, "Voyage to Abyssinia", The Monthly review, or, Literary journal, LXXVI (Jan. 1815); David H. Shinn and Thomas P. Ofcansky, Historical dictionary of Ethiopia, Lanham, Md. 2004; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005; J. Spencer Trimingham, Islam in Ethiopia, London 1952; UNFPA state of world population 2009: facing a changing world, women, population and climate, ed. Richard Kollodge, [NewYork] 2009; Yasin Mohammed Yasin, "Political history of the Afar in Ethiopia and Eritrea", Afrika spectrum, no.42 (2008).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سعید طاوسی مسرور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده