دنقله (دنقلا)
معرف
شهرى تاریخى و نیز شهرى جدید در استان شمالى (الولایة‌الشمالیة) در شمال سودان
متن
دُنقُله (دُنقُلا)، شهرى تاریخى و نیز شهرى جدید در استان شمالى (الولایة‌الشمالیة) در شمال سودان. نام این شهر دمقله (← ابن‌یونس، قسم 1، ص‌143، 478؛ یاقوت حموى، ذیل «دمقله»)، دنکله و دمکله (← یاقوت حموى، ذیل «دنقله») نیز ذکر شده‌است.نخستین‌بار در سال 31، در زمان خلافت عثمان، مسلمانان به فرماندهى عبداللّه‌بن سعدبن ابى‌سَرح (والى مصر و از سرداران اسلام) تا دنقله پیش رفتند اما موفق به فتح شهر نشدند و پس از درگیرى شدید، بین دو طرف پیمان متارکۀ جنگ بسته شد (ابن‌عبدالحکم، ص‌318؛ ذهبى، حوادث و وفیات 671ـ 680ه .، ص‌18). بیشتر اهالى دنقله تا چندین قرن پس از آن مسیحى ماندند و دنقله مرکز سلطان‌نشین مسیحى مَقُرَّه* بود (یعقوبى، ج‌1، ص‌191؛ نیز ← هولت و دیلى، ص‌15). در قرن پنجم، بنا به گفتة ناصرخسرو (ص‌293)، مذهب مردم نوبه* و از جمله دنقله، نصرانیت بود.پیمان متارکۀ جنگ تا قرن هفتم برقرار بود (← یاقوت حموى، ذیل «دمقله») تا اینکه در 675 در زمان حکومت بیَبَرس اول*، از ممالیک مصر، مسلمانان در پى نبرد با داوود (پادشاه دنقله) آنجا را فتح کردند و بیبرس براى اهالى آنجا جزیه قرار داد (ذهبى، همانجا). پس از آن، شَکَندَه (از شاهزادگان نوبه) به‌عنوان حاکم ایالتى در دنقله تاج‌گذارى کرد و متعهد شد به سلطان ممالیک وفادار بماند (هولت و دیلى، ص‌22).در اواسط قرن دوازدهم، قبایل شایقیه به دنقله حمله کردند و ضمن کشتار فراوان، شهر را نیز ویران کردند (محمد مهرى، ص‌310). در 1226، محمدعلى‌پاشا (خدیو معروف مصر و مؤسس سلسله خدیوها) قدرت ممالیک را در مصر درهم شکست و آنان به دنقله فرار کردند که حکومتى کوچک وابسته به قبایل شایقیه بود. ممالیک در این ناحیه شهرى محصور بنا کردند که همان دنقله جدید است (← هولت و دیلى، ص‌47).دنقلۀ قدیم، اکنون روستاى کوچکى بر روى تپه‌هاى ساحل شرقى نیل، در حدود 130 کیلومترى دنقلۀ جدید است (محمد مهرى، همانجا). دو مسجدجامع، که یکى از آنها پیشتر کلیساى قدیم شهر بوده، از آثار دنقله قدیم است (همانجا؛ نعوم شقیر، ص140). در قرن هشتم، عبدالله برشمبورا، شاهزاده‌اى اهل نوبه که به اسلام گرویده ‌بود، این کلیسا را به مسجد بدل کرد. به این تغییر در کتیبه‌اى در مسجد با تاریخ 16 ربیع‌الاول 717 اشاره شده‌است (هولت و دیلى، ص‌23).دنقلۀ جدید به دنقلۀ اُوردى مشهور است. در وجه تسمیۀ آن گفته‌اند، زمانى که اسماعیل‌پاشا (فرزند محمدعلى‌پاشا) در 1235 سودان را فتح کرد و ممالیک را از دنقله بیرون راند، براى گروهى از لشکریانش در آنجا اردوگاه ساخت و از این تاریخ، دنقله، اوردى (به ‌معناى اردو و لشکر) لقب گرفت. این واژه به‌مرور زمان به‌صورت عُرضى هم درآمد (محمد مهرى، ص309؛ هولت و دیلى، ص‌47). اسماعیل‌پاشا، برطبق نظام ادارى عثمانیان، سودان را به شش مدیریه (استان) تقسیم کرد که دنقلۀ جدید یکى از آنها بود (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ قس سروجى، ص‌265).دنقلۀ جدید، که از 1303 در حاکمیت مهدى سودانى* (از مدعیان مهدویت و پیشواى دینى و سیاسى در سودان که مبارزه‌اى سرنوشت‌ساز با انگلیسیهاى حاکم بر این منطقه داشت) بود، در 1314 به اشغال نیروهاى مشترک انگلیس و مصر به فرماندهى لرد کیچنر درآمد (هولت و دیلى، ص‌110ـ111). با امضاى قرارداد قاهره در 6 رمضان 1316/ 19 ژانویۀ 1899، دربارة حاکمیت مشترک انگلیس و مصر بر سودان، سودان به پانزده مدیریه تقسیم شد و دنقله جدید تا1310ش/1931، که در ایالت شمالى ادغام شد، مرکز یکى از آن مدیریه‌ها بود (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه؛ نیز ← سروجى، ص‌396).پس از استقلال سودان در 1335ش/1956، دنقله جدید، در حدود ششصد کیلومترى خرطوم، مرکز استان شمالى سودان قرار دارد (عفیفى، ذیل مادّه؛ تقسیمات ادارى کشورها، 2013؛ جمهوریة‌السودان، 2013).منابع‌: ابن‌عبدالحکم، کتاب فتوح مصر و اخبارها، چاپ محمد حجیرى، بیروت 1416/1996؛ ابن‌یونس، تاریخ ابن‌یونس الصدفى، چاپ عبدالفتاح فتحى عبدالفتاح، بیروت 1421/2000؛ جمهوریة‌السودان. وزارة‌مجلس الوزراء. الامانة‌العامة، 2013.Retrieved Feb.26, 2013,from http://www.sudan.gov.sd;محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 671ـ680ه .، بیروت 1420/1999؛ محمد محمود سروجى، دراسات فى تاریخ مصر و السودان: الحدیث و المعاصر، ]بى‌جا[ 1998؛ عبدالکریم عفیفى، موسوعة 0001 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ محمد مهرى، رحلة مصر و السودان، ]قاهره[ 1332/1914؛ ناصرخسرو، سفرنامه حکیم ناصرخسرو قبادیانى مروزى، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1363ش؛ نعوم شقیر، تاریخ السودان، چاپ محمد ابراهیم ابوسلیم، بیروت 1981؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، تاریخ؛Administrative Divisions of Countries ("Statoids"), 2013. Retrieved Feb.26, 2013, from http:// www. statoids.com; EI2, s.v. "Dongola" (by P. M. Holt); Peter Malcolm Holt and M. W. Daly, A history of the Sudan: from the coming of Islam to the present day, London 1989; TDVİA, s.v. "Dongola" (by Hamdunâllah Mustafa Hasan).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده