جنگ دندانقان.
معرف
جنگ میان غزنویان* و سلجوقیان* در 431، که منجر به شکست قطعى سلطان‌مسعود غزنوى* و روى کار آمدن سلجوقیان شد
متن
جنگ دندانقان. جنگ میان غزنویان* و سلجوقیان* در 431، که منجر به شکست قطعى سلطان‌مسعود غزنوى* و روى کار آمدن سلجوقیان شد.در رجب 428، چَغْرى‌بیگ سلجوقى پس از شکست‌دادن سُباشى‌تَکین، سردارِ مسعود غزنوى، مرو را تصرف کرد (حسینى، ص‌6ـ9؛ ابن‌اثیر، ج‌9، ص480ـ481). ناتوانى حاکمان غزنوى در برابر تاخت‌وتازهاى ترکمانان سلجوقى نارضایتى مردم را برانگیخت. به‌طورى‌که اهالى باوَرد (گردیزى، ص‌436؛ محمدبن منوّر، بخش 1، ص‌156ـ157) و گروهى از سپاهیان و درباریان مسعود، همچون یوسف و على قریب، به اردوى سلجوقیان پیوستند (بیهقى، ص‌755ـ756).در شعبان 429، به فرمان مسعود، سباشى براى پس‌گرفتن مرو به جنگ چغرى‌بیگ رفت، اما به‌سختى شکست خورد و طوس هم به‌دست سلجوقیان افتاد (همان، ص‌717ـ 718؛ ابن‌اثیر، همانجا). پس از این شکست، طغرل‌بیگ (برادر چغرى‌بیگ) به نیشابور تاخت و با استقبال بزرگان شهر مواجه شد و در کاخ غزنویان با عنوان سلطان معظم بر تخت نشست (ابن‌اثیر، ج‌9، ص‌481). اندکى بعد، هرات نیز به تصرف سلجوقیان درآمد (میرخواند، ج‌4، ص‌251). در این هنگام، تمام خراسان به‌جز بلخ در دست سلجوقیان بود (← بیهقى، ص‌751ـ753؛ ابن‌اثیر، ج‌9، ص‌458).تصرف گوزگانان و خطر حمله به بلخ و فزونى قدرت سلجوقیان، سلطان‌مسعود را بر آن داشت تا براى سرکوب آنان حمله‌اى تدارک ببیند (← بیهقى، ص‌748ـ753). در رمضان 430، سپاه سلطان‌مسعود لشکریان سلجوقى را شکست داد و مرو را پس گرفت (گردیزى، ص‌435؛ میرخواند، ج‌4، ص250ـ253). او در صفر 431، در رأس سپاهى به‌سوى نیشابور رفت تا از پیوستن طغرل و چغرى جلوگیرى کند، اما طغرل که پیش از آن نیشابور را ترک کرده‌ بود، خود را به برادرش در ابیورد و نساء رساند (بیهقى، ص‌802ـ805). سلطان‌مسعود مدتى را در نیشابور گذراند و سپس براى آزادکردن مرو که سلجوقیان بار دیگر آن را تصرف کرده بودند، به ‌آن سو روانه شد. او در میانۀ راه در دندانقان با سپاهیان سلجوقى روبه‌رو شد (بیهقى، ص‌833ـ834). مودود، پسر سلطان‌مسعود، در این جنگ دوشادوش وى مى‌جنگید و سپاهیان غزنوى را به ادامه جنگ تهییج‌ مى‌کرد (همان، ص‌835؛ باسورث، 1963، ج‌2، ص‌21)، اما کمبود آب و آذوقه از سویى و پیوستن برخى از سپاهیان و غلامان غزنوى به سلجوقیان، سپاه سلطان‌مسعود را تضعیف کرد. سرانجام به‌رغم برترى جنگ‌افزارهاى غزنویان، در 8 رمضان 431، سلطان‌مسعود به‌سختى شکست خورد و به غزنه گریخت و سلجوقیان خراسان را تصرف کردند (← بیهقى، ص‌817، 829ـ841؛ گردیزى، ص‌436ـ437؛ فخرمدبر، ص‌267ـ268). آنان با کمک دهقانان ایرانى، خبر پیروزى خود را به همۀ مناطق فرستادند و سپس، طغرل‌بیگ و چغرى‌بیگ و برادرشان موسى یَبغو قلمرو غزنویان را بین خود تقسیم کردند (بیهقى، ص‌843ـ844؛ ظهیرى نیشابورى، ص‌17). شکست غزنویان در این جنگ قلمرو ایشان را به مشرق خراسان محدود کرد (← ظهیرى نیشابورى، همانجا). تعداد سپاهیان سلجوقى در جنگ دندانقان شانزده‌هزار سوار کارآزموده و دوهزار نیروى کم‌تجربه تخمین زده شده‌است (باسورث، 1968، ص‌22).سلطان‌مسعود چند تن از سردارانش را مسئول شکست دندانقان مى‌دانست. ازاین‌رو، على دایه، سباشى و بَکتُغدى* را پس از مصادرل اموالشان به بند کشید، که هر سه در یک روز درگذشتند. سلطان‌مسعود، مودود را به امارت بلخ منصوب کرد و خود براى جمع‌آورى سپاه به‌سوى هندوستان رفت اما اندکى بعد کشته شد (گردیزى، ص‌437ـ440). فخر مدبر (ص‌268) از گرز چهل‌مَنى، سلاح مخصوص ‌مسعود، یاد کرده‌است که در جنگ دندانقان از آن استفاده کرده‌ بود.منابع‌: ابن‌اثیر؛ ابراهیم‌بن محمد اصطخرى، مسالک و ممالک، ترجمۀ فارسى قرن پنجم/ ششم هجرى، چاپ ایرج‌ افشار، تهران 1368ش؛ بیهقى؛ على‌بن ناصر حسینى، کتاب اخبارالدولة السلجوقیة، چاپ محمد اقبال، بیروت 1404/1984؛ ظهیرالدین ظهیرى‌نیشابورى، سلجوقنامه، تهران 1332ش؛ محمدبن منصور فخر مدبر، آداب‌الحرب و الشجاعة، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، تهران 1346ش؛ عبدالحى‌بن ضحاک گردیزى، تاریخ گردیزى، چاپ عبدالحى حبیبى، تهران 1363ش؛ محمدبن منوّر، اسرارالتوحید فى مقامات الشیخ ابى‌سعید، چاپ محمدرضا شفیعى کدکنى، تهران 1366ش؛ میرخواند؛Clifford Edmund Bosworth, The Ghaznavids: their empire in Afghanistan and Eastern Iran 944-1040, Edinburgh 1963; idem, "The political and dynastic history of the Iranian world (A. D. 1000-1217)", in The Cambridge history of Iran, vol.5, ed. J. A. Boyle, Cambridge 1968.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده