دندانقان
معرف
بقایاى شهرى در شمال‌شرقى سرخس در جادۀ منتهى به مرو در کشور ترکمنستان
متن
دَندانقان، بقایاى شهرى در شمال‌شرقى سرخس در جادۀ منتهى به مرو در کشور ترکمنستان. دندانقان شهرک یا شهرى بیابانى از توابع ناحیه مروشاهجان بوده‌است (ابن‌خرداذبه، ص‌24؛ مقدسى، ص‌299؛ ابوریحان بیرونى، ج‌2، ص‌571). با اینکه رود مُرغاب از نزدیک دندانقان مى‌گذشت و حتى در موازات آن به نام رود دندانقان شناخته مى‌شد، آب شهر دندانقان از چاه تأمین مى‌شد (طبرى، ج‌7، ص‌103؛ بیهقى، ص‌834، 850؛ راوندى، ص‌100). در این شهر پنبه بسیار به عمل مى‌آمد و همراه با حریر مرغوب آنجا به نواحى دیگر صادر مى‌شد (مُهَلّبى، ص‌153؛ ابوالفداء، ص‌459).نام این شهر کهن در جنگهاى ابومسلم با بنى‌امیه ذکر شده‌است (طبرى، ج‌7، ص‌354). بنابر گزارش ابن‌حوقل (ص‌437)، در قرن چهارم، دندانقان شهرى آباد، داراى مسجدجامع، چند حمام و بازار و کاروانسرا بود. معلوم نیست در جنگ دندانقان که در حوالى این شهر میان سپاهیان مسعود غزنوى و سلجوقیان درگرفت (← ادامة مقاله: جنگ دندانقان)، به این شهر آسیبى رسید یا نه. ادریسى که کتابش را در 548 تألیف کرده، دندانقان را شهرى نیکو و داراى دژ و بارو و بازارها و کاروانسراها و مسجدجامع شمرده‌است (ج‌1، ص‌477)، اما این شهر به علت نبرد سال 533 میان سنجر و غُزان تخریب شد و عدۀ زیادى از اهالى آن به‌قتل رسیدند و گروهى نیز ناچار به مهاجرت شدند (سمعانى، 1395، ج‌2، ص‌442). در اوایل سدۀ هفتم، یاقوت حموى (ذیل مادّه) تصریح کرده که از شهر دندانقان جز رباط و مناره‌اى باقى‌ نمانده‌است. او اوضاع طبیعى این ناحیه، طوفان شن و پیشروى ماسه‌ها را نیز در متروک‌شدن این شهر مؤثر دانسته‌است.امروزه، بخشى از خرابه‌هاى دندانقان با نام داش‌رباط، به صورت محوطه‌اى وسیع پوشیده از آجر و نیز چند چاه خشک‌شده در حاشیه چپ جاده سرخس ـ تجن ـ مرو مشهود است (سیدى، ص‌101، 104؛ وزنه، ص‌35).فقها، علما و محدّثانى ازجمله ابوالقاسم احمدبن اسحاق موسى دندانقانى و ابومحمد حسن‌بن روح خطیبى دندانقانى به آنجا منسوب‌اند (← سمعانى، 1395، ج‌2، ص‌29، 442؛ همو، 1408، ج‌2، ص‌497؛ سُبکى، ج‌7، ص‌265).منابع‌: ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان، چاپ رنو و دسلان، پاریس 1840؛ ابوریحان بیرونى، کتاب‌القانون المسعودى، حیدرآباد، دکن 1373ـ1375/ 1954ـ 1956؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق الآفاق، بیروت 1409/1989؛ بیهقى؛ محمدبن على راوندى، کتاب راحة‌الصدور و آیة‌السرور در تاریخ آل‌سلجوق، چاپ محمد اقبال، تهران 1333ش؛ عبدالوهاب‌بن على سُبکى، طبقات‌الشافعیة الکبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره [1964ـ] 1967[؛ عبدالکریم‌بن محمد سمعانى، الانساب، چاپ عبداللّه عمر بارودى، بیروت 1408/1998؛ همو، التحبیر فى‌المعجم الکبیر، چاپ منیره ناجى سالم، بغداد 1395/1975؛ مهدى سیدى، جغرافیاى تاریخى مرو، تهران 1386ش؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ مقدسى؛ حسن‌بن احمد مُهَلّبى، الکتاب العزیزى، او، المسالک و الممالک، چاپ تیسیر خلف، دمشق 2006؛ یحیى وزنه، مدینة مرو و السلاجقة حتى عصر سنجر، قاهره 1428/2007؛ یاقوت حموى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه احمدوند

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده