دنا(۲)
معرف
شهرستانى به مرکزیت شهر سى‌سخت در شمال‌شرقى استان کهگیلویه و بویراحمد* در جنوب غربى ایران (← نقشه کامل ایران امروز)
متن
دنا(2)، شهرستانى به مرکزیت شهر سى‌سخت در شمال‌شرقى استان کهگیلویه و بویراحمد* در جنوب غربى ایران (← نقشه کامل ایران امروز). نام شهرستان مأخوذ از قلۀ دنا* است که در شمال این شهرستان واقع است.محوطه‌هاى تاریخى و آثار باستانى متعدد شهرستان نشان مى‌دهد که این منطقه پیش از هزاره چهارم قبل از میلاد مسکون بوده‌است (← پازوکى‌طرودى و شادمهر، ص‌361). از مهم‌ترین محوطه‌هاى شهرستان، گورستان لَما (متعلق به هزارۀ دوم تا اوایل هزارۀ اول قبل از میلاد) است که در کنارۀ رود خِرسان*، نزدیک روستاى لما از توابع بخش پاتاوه واقع است (← گزارش نهایى کاوش‌هاى باستان‌شناختى گورستان لما، ص‌13، 28، 41). آثار تاریخى متعدد شهرستان به‌ویژه پلهاى روى رود خرسان، که از دورۀ ساسانى (حک: 226ـ652م) تا صفوى (حک: حـ 906ـ1135) احداث شده‌اند (← گاوبه، ص177ـ180)، نشان‌دهندۀ اهمیت مواصلاتى این منطقه در طول تاریخ است (← اقتدارى، ص539ـ540). افزون بر این، قدمت روستاى دنا نیز در این شهرستان، که در فهرست آثار ملى به ثبت رسیده‌است، به دورۀ ساسانیان بازمى‌گردد (← گاوبه، ص106؛ پازوکى‌طرودى و شادمهر، همانجا).با این همه، قدمت مرکز شهرستان، سى‌سخت، براساس آثار تاریخى شهر از سده‌هاى اولیۀ اسلامى فراتر نمى‌رود (← پازوکى‌طرودى و شادمهر، ص‌364، 367). در منابع دورۀ اسلامى، از سى‌سخت با اسامى سیمتخت، سیمسخت و سیتخت، به‌عنوان سرزمین وسیع بین بازَرنج‌و چُرام، یاد شده‌است (براى نمونه ← ابن‌بلخى، ص‌144، 152؛ حمداللّه مستوفى، ص‌128، 224؛ نیز ← مجیدى‌کرائى، 1381ش، ص‌173). هرچند این اسامى بى‌گمان صورتهاى تحریف‌شدۀ یک واژه است، شکل صحیح آن مشخص‌ نیست. باوجوداین دربارة وجه‌تسمیه سى‌سخت نظرها متفاوت است (← کریمى، ص‌79ـ80؛ اقتدارى، ص‌526؛ نیز ← احمدى، ص‌55ـ56؛ قدکساز، ص‌95). این نظر که سى به ‌معناى سنگ و نام شهر به معناى سنگ سخت و سنگستان است، با توجه به کوهستانى‌بودن منطقه درست‌تر مى‌نماید (← اقتدارى، ص‌526، 834).به‌هرروى، پس از حمداللّه مستوفى (همانجاها) که در قرن هشتم از سى‌سخت و محصولات آن یاد کرده‌است، دیگر ذکرى از آن در منابع نیست؛ حتى در قرن یازدهم که محمد میرک‌حسینى در گزارش مسیر سفر خود از این نواحى به اصفهان از چشمه بیشور (بشور/ بُشو امروزى)، کوه و ده دنا نام برده (ص32، 34)، اشاره‌اى به سى‌سخت نکرده‌است. این موضوع نشان مى‌دهد که سى‌سخت در آن دوران ویران بوده، به‌ویژه آنکه سى‌سخت تا اواخر قرن سیزدهم همچنان متروک بوده‌است. رونق دوبارۀ سى‌سخت با اسکان مردم ده پیشه‌ور آغاز شد که در حدود 1297 به آنجا مهاجرت کردند. پس از آن، سى‌سخت تا حدود نیم قرن پیش به ده‌بزرگ نیز شهرت داشت (← رزم‌آرا، ج‌6، ص‌226؛ کریمى، ص‌79، 81؛ غفارى، ص80؛ لوفلر، ص‌266).در تقسیمات کشورى 1316ش، سى‌سخت جزو دهستان دروهان از توابع شهر بهبهان شد (← ایران. وزارت کشور. ادارۀ کل آمار و ثبت احوال، ج‌2، ص‌281؛ رزم‌آرا، ج‌6، ص‌71، 226) و مدتى بعد به مرکزیت دهستان سى‌سخت ارتقا یافت (کریمى، ص‌79؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌92، ص‌284). در 1362ش، سى‌سخت شهر شد (← ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، ذیل «استان کهگیلویه و بویراحمد») و در 1366ش، مرکز بخش دروهان گردید (← ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، ذیل «استان کهگیلویه و بویراحمد»). براساس مصوبۀ هیئت وزیران در اسفند 1379، شهرستان دنا به مرکزیت سى‌سخت تشکیل شد (← ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا).شهرستان دنا مشتمل بر بخشهاى مرکزى، پاتاوه و کبگیان؛ شهرهاى سى‌سخت، پاتاوه و چیتاب و دهستانهاى توت‌نده، دنا، سادات‌محمودى، پاتاوه، چنار و کبگیان است (← ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1390ش، ذیل «استان کهگیلویه و بویراحمد»). در سرشمارى 1385ش، جمعیت این شهرستان 242،52 تن بود که از این تعداد 342،6 تن ساکن شهر سى‌سخت بودند (← مرکز آمار ایران، ذیل «استان کهگیلویه و بویراحمد»). مردم این شهرستان، که از طوایف ایل بویراحمدى* و شیعه مذهب‌اند، به گویش لرى سخن مى‌گویند (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج‌92، ص‌82، 125، 162، 193، 284).شهرت امروزۀ شهرستان دنا به‌سبب جاذبه‌هاى گردشگرى آن است. مکانها و پدیده‌هاى متعدد منطقه ازجمله کوه دنا و قلل متعدد آن (با ارتفاع بالاى 000،4 متر)، غارهاى این کوه، رودخانه‌هاى خروشان (به‌ویژه رود خرسان)، چشمه‌هاى سرد متعدد (همچون میشى و بشو)، دریاچۀ کوه‌گُل و باغستانهاى فراوان، موجب جذب گردشگران ایرانى و خارجى، به‌ویژه کوهنوردان، شده‌است (حسینى، ص‌7ـ15، 123ـ126؛ «سى‌سخت...»، ص‌12؛ نیز ← مجیدى کرائى، 1371ش، ص‌46، 48). افزون بر این، بخشى از منطقۀ حفاظت‌شده دنا (به وسعت 660،93 هکتار) نیز در این شهرستان واقع است. این منطقه، که یکى از رویشگاههاى طبیعى چنار در ایران محسوب مى‌شود، پوشش گیاهى و جانورى متنوعى دارد. این موضوع، علاوه‌بر اهمیت گردشگرى، اهمیت پژوهشى نیز به منطقه داده‌است (درویش‌صفت، ص‌83؛ نیز ← حسینى، ص‌7، 150ـ158).منابع‌: ابن‌بلخى، فارس‌نامه، چاپ گى لسترنج‌ و رینولد الین نیکلسون، لندن 1921، چاپ افست تهران 1363ش؛ نصر احمدى، مرفولوژى کرانه گمنام، تهران 1361ش؛ احمد اقتدارى، خوزستان و کهگیلویه و ممسنى: جغرافیاى تاریخى و آثار باستانى، تهران 1359ش؛ ایران. وزارت کشور. ادارۀ کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج‌2، تهران 1329ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت. دفتر تقسیمات کشورى، اجراى قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشورى، تهران 1366ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ایران‌: تیر 1390، تهران 1390ش؛ همو، نشریۀ تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به‌همراه شمارۀ مصوبات آن، تهران 1382ش؛ ناصر پازوکى طرودى و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت‌شدۀ ایران در فهرست آثار ملى‌: از 24/6/1310 تا 24/6/1384، تهران 1384ش؛ محمد حسینى، سى‌سخت: شهر برف و آفتاب، تهران 1388ش؛ حمداللّه مستوفى، نزهة‌القلوب؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت‌شدۀ ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛ رزم‌آرا؛ «سى‌سخت نامى که با افسانه‌هاى اساطیرى گره خورده‌است»، گسترش صنعت، سال 2، ش 496، 19 دى 1389؛ یعقوب غفارى، شناسنامۀ ایلات و عشایر کهگیلویه و بویراحمد، تهران 1374ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج‌:92 اردکان، تهران: ادارۀ جغرافیائى ارتش، 1362ش؛ محمدرضا قدکساز، وجه تسمیه شهرهاى ایران، ]تهران[ 1375ش؛ اصغر کریمى، «سى‌سخت: ده بزرگ»، هنر و مردم، ش 121 (آبان 1351)؛ گزارش نهایى کاوش‌هاى باستان‌شناختى گورستان لَما، یاسوج‌ـ کهگیلویه و بویراحمد، ]تألیف [حسن رضوانى و دیگران، تهران: پژوهشکدۀ باستان‌شناسى، 1386ش؛ نورمحمد مجیدى کرائى، تاریخ و جغرافیاى کوهگیلویه و بویراحمد، تهران 1371ش؛ همو، مردم و سرزمینهاى استان کوگیلویه و بویراحمد، تهران 1381ش؛ محمد میرک‌حسینى، ریاض الفردوس‌خانى، چاپ ایرج‌افشار و فرشته صرّافان، تهران 1385ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن‌: 1385 نتایج ‌تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Oct.7, 2012, from http://www.sci.org.ir/ portal/ faces/ public/ census 85/ census 85. natayej/ census 85.rawdata;نقشه کامل ایران امروز، مقیاس 000، 600،1:1، تهران: گیتاشناسى 1390ش؛Heinz Gaube, Die südpersische Provinz Arrağān/ Küh-Gīlūyeh von der arabischen Eroberung bis zur Safawidenzeit, Vienna 1973; Reinhold L. Loeffler, "Recent economic changes in Boir Ahmad: regional growth without development", Iranian studies, vol.9, no.4 (Autumn 1976).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضی دانشیار

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده