دنا(۱)
معرف
بلندترین قله و بزرگ‌ترین کوهستانِ رشته‌کوه زاگرس*
متن
دنا(1)، بلندترین قله و بزرگ‌ترین کوهستانِ رشته‌کوه زاگرس*. این کوهستان به وسعت 200،2 کیلومترمربع در شهرستانهاى بروجن، در استان چهارمحال و بختیارى؛ سمیرم، در استان اصفهان؛ و دنا و بویراحمد، در استان کهگیلویه و بویراحمد، امتداد دارد (← جعفرى، ج1، ص‌268؛ ایران. وزارت کشور، ذیل نام همین استانها).این منطقه با دامنه ارتفاع 360،1 تا 413،4 متر، میزان بارندگى سالانه 600 تا 1200 میلیمتر و دماى سالانه ْ5 تا ْ15، داراى اقلیمهاى نیمه‌مرطوب و مرطوب سرد با دوره‌هاى یخ‌بندان طولانى در ارتفاعات است (← جعفرى، همانجا؛ درویش‌صفت، ص‌83).وجود قله‌هاى مرتفع (بیش از چهل قله) با ارتفاع بیش از چهارهزار متر از ویژگیهاى کوهستان دنا است (← معرفت، ص‌426؛ جعفرى، ج‌3، ص‌546). قلۀ دنا/ دینار/ قدوس/ قدوس‌دنا (به محلى: کل قدویس، به معناى قله پاک و بلند)، با ارتفاع 409،4 متر (مجیدى‌کرائى، ص‌20؛ معرفت، ص‌426، 428ـ429؛ جعفرى، همانجا)، در 35 کیلومترى شمال‌غربى یاسوج ‌و در شهرستان دنا امتداد دارد (جعفرى، ج1، ص‌268؛ نیز ← فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، ج‌2، ص‌462). جهت کوه جنوب‌شرقى ـ شمال‌غربى است (فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، همانجا). قلۀ دنا با داشتن یخچالهاى طبیعى، سرچشمۀ رود مهم کُر* است (همان، ج‌2، ص‌463). قله‌هاى مرتفع آن غالباً در طول سال و برخى قله‌ها تا اواسط تابستان از برف پوشیده‌اند (جعفرى، همانجا؛ غفارى، ص‌32). قاش‌مستان، حوض‌دال، سى‌چرنى، برج‌ آسمانى، ماش و کپیرى برخى از مهم‌ترین قله‌هاى کوهستان دنا است (جعفرى، همانجا).کوهستان دنا سرچشمه ریزابه‌هاى کارون از جمله خِرسان (از ریزابه‌هاى بزرگ کارون)، ماربُر و دِزکُرد است (مجیدى‌کرائى، ص‌21؛ جعفرى، ج‌2، ص‌205، ج‌3، ص‌546). این کوهستان چشمه‌هاى فراوان دارد (← درویش‌صفت، ص‌83، نقشه) که نام برخى از آنها مانند چشمۀ آب ملخ در منابع قدیم نیز آمده‌است. به گفتة قزوینى (ص‌261ـ262)، از آب آن براى نابودکردن ملخها استفاده مى‌شد؛ هرجا ملخها به مزارع حمله مى‌کردند، آب آن چشمه را حمل مى‌کردند و سارها به دنبال آن مى‌رفتند و هنگامى که آب را به سطح مزارع مى‌ریختند، سارها به ملخها حمله مى‌بردند. چشمۀ آب، که معجزه‌گاه حضرت سلیمان هم نامیده مى‌شود، و نیز اطراف چشمه آب ملخ از پدیده‌هاى زیبا و دیدنى کوهستان دنا است (← معرفت، ص‌430).منطقۀ کوهستانى دنا به وسعت 660،93 هکتار، در 1369ش منطقه حفاظت‌شده اعلام شد. پوشش نیمۀ شرقى منطقه، علفزار و نیمۀ غربى آن با رطوبت و تنوع زیستى بیشتر، به‌طور عمده جنگلى است (درویش‌صفت، ص‌83). این منطقه یکى از رویشگاههاى طبیعى چنار در ایران محسوب مى‌شود و برخى از گونه‌هاى گیاهى این منطقه حفاظت‌شده، بلوط ایرانى، گیلاس، آلبالو، بادام وحشى، مینا، آویشن، مرجان، کتان دنایى و لاله واژگون و برخى از گونه‌هاى حیات‌وحش آن، خرس قهوه‌اى، پلنگ، بز و پازن، گرگ و سیاه‌گوش، کبک، عقاب طلایى و عقاب دو برادر، و مارشاخ‌دار و گرزه‌مار است (همانجا).مناطق اطراف کوهستان دنا در بعضى قسمتها به «پادنا» و «پشت دنا» معروف شده و بین دو ایل بزرگ بویراحمدى و قشقایى تقسیم شده‌است (مجیدى‌کرائى، همانجا). بر پایۀ تقسیمات کشورى، بخش پادنا با دهستانهاى پادنا علیا، پادنا وسطى و پادنا سفلا جزو شهرستان سمیرم اصفهان است (← ایران. وزارت کشور، ذیل «استان اصفهان»). علاوه بر ایلهاى بویراحمدى و قشقایى، پیرامون و دامنه‌هاى کوهستان دنا ییلاق ایلات جرقویه و طیبى است (← مرکز آمار ایران، ص‌35، 140).کوهستان دنا، در دورۀ قبل از اسلام، از کوههاى مقدس شناخته مى‌شد (← مجیدى‌کرائى، ص‌20). شاید نام آن بى‌ارتباط با تقدسش نباشد، چنان‌که آن را دئنا و دینان هم گفته‌اند که به نام «دئنا»، یکى از بخشهاى اوستا به نام فروردین‌یشت، نزدیک است (← اصطخرى، ص‌119، پانویس؛ مجیدى‌کرائى، ص‌19ـ20)، همچنین مرکّب از «دى» به معناى خدا و «نا» به معناى آب دانسته شده‌است (← مهریار، ج‌1، ص‌278).نام دیگر باستانى دنا ظاهراً کوشید است. حمزه اصفهانى (ص‌27) در داستانى دربارة کیخسرو نوشته که وى به همراه یارانش به جنگ اژدهایى بر کوه سرخى به نام کوشید رفته و پس از کشتن اژدها، آتشکده‌اى بر کوه بنیان نهاده که به آتش کوشید معروف شده‌است. حمداللّه مستوفى (ص‌91)، در تعریف همین داستان، کوه را دنا نامیده‌است. ابوریحان بیرونى نیز در وصف اعیاد مشهور ایرانیان، به نقل از سعیدبن فضل، به درخشش بالاى این کوه در نوروز اشاره کرده که حتى در هواى ابرى هم دیده مى‌شده‌است (الآثارالباقیة، چاپ اذکائى، ص‌265؛ نیز ← همان، چاپ زاخاو، ص‌215، که کوه دنا را «دما» آورده‌است).جغرافى‌نگاران متقدم، دنا را از کوههاى فارس دانسته‌اند و آن را گاه با ضبط «دینار»، سرچشمه رود شیرین گفته‌اند (← اصطخرى، ص‌119؛ ابوریحان بیرونى، چاپ زاخاو، همانجا؛ ابوالفداء، ص58). ابن‌بلخى (ص144) در وصف قهستان/ کوهستان سمیرم، بدون ذکر نام کوهستان از برفهاى دائمى آن مطالبى آورده‌است.در سدۀ یازدهم، محمد میرک‌حسینى (ص34)، پس از وصف این کوهستان، از قریه‌اى قدیمى در پاى کوه دنا یاد کرده که انگور آن بر انگور مشهور بلاد شاپور رجحان داشته‌است. امروزه آبادى دنا، که داراى آثار قدیمى است، در پاى کوه دنا واقع است (مجیدى‌کرائى، ص‌161؛ نیز ← باور، ص‌139).کوهستان دنا داراى راههاى صعب‌العبورى است، بااین‌حال در گذشته راههاى قدیمى از میان آن مى‌گذشت. از اروپاییان، استوکلر در حدود 1091/ 1680 براى رفتن به اصفهان از بهبهان راه کوهستانى دنا را پیموده‌است (← گابریل، ص153ـ154). امروزه راه اردکان به یاسوج ‌از دامنه‌هاى شرقى کوهستان دنا مى‌گذرد (جعفرى، ج1، ص268).منابع‌: ابن‌بلخى، فارس‌نامه، چاپ گى لسترنج ‌و رینولد الین نیکلسون، لندن 1921، چاپ افست تهران 1363ش؛ اسماعیل‌بن‌على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و سلان، پاریس 1840؛ ابوریحان بیرونى، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ 1923؛ همان، چاپ پرویز اذکائى، تهران 1380ش؛ اصطخرى؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى‌: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ محمود باور، کوه گیلویه و ایلات آن، گچ‌ساران 1324ش؛ جعفرى؛ حمداللّه مستوفى، تاریخ گزیده؛ حمزة‌بن حسن حمزه اصفهانى، کتاب تاریخ سنى ملوک‌الارض و الانبیاء علیهم‌الصلوة و السلام، برلین 1340؛ على‌اصغر درویش‌صفت، اطلس مناطق حفاظت‌شده ایران، طرح: معاونت محیط زیست و تنوع زیستى سازمان حفاظت محیط زیست، تهران 1385ش؛ هیبت‌اللّه غفارى، ساختارهاى اجتماعى عشایر بویراحمد (64ـ1300 هجرى شمسى)، تهران 1368ش؛ فرهنگ جغرافیایى کوههاى کشور، تهران: سازمان جغرافیایى نیروهاى مسلح، 1379ش؛ زکریابن محمد قزوینى، کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن 1848، چاپ افست ویسبادن 1967؛ نورمحمد مجیدى‌کرائى، تاریخ و جغرافیاى کوهگیلویه و بویراحمد، تهران 1371ش؛ محمد میرک حسینى، ریاض‌الفردوس خانى، چاپ ایرج ‌افشار و فرشته صرّافان، تهران 1385ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده‌:1377 جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ احمد معرفت، کوه‌ها و غارهاى ایران، تهران 1373ش؛ محمد مهریار، فرهنگ جامع نامها و آبادیهاى کهن اصفهان، اصفهان 1382ـ1387ش؛Alfons Gabriel, Die Erforschung Persiens, Vienna 1952.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان
حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده