آرای دمیری در جانورشناسی.
معرف
مهم‌ترین کتاب دمیرى، که سبب شهرت او شده، حیاة‌الحیوان است
متن
آراى دمیرى در جانورشناسى. مهم‌ترین کتاب دمیرى، که سبب شهرت او شده، حیاة‌الحیوان است. به گفتة خودش، علت نگارش آن مشکلاتى بوده‌است که درهم‌آمیختگى نامها براى شاگردانش پدید آورده‌ بود (← دمیرى، ج‌1، ص‌35ـ37؛ على عبداللّه دفّاع، ص‌102؛ سوموگى، 1950، ص‌36ـ37؛ نیز ← سخاوى، ج10، ص‌59ـ62). در دورۀ اسلامى، این کتاب یگانه رقیب کتاب‌الحَیَوان* جاحظ (قرن سوم) بوده‌است و تفاوت و تنوع اطلاعات از زمان جاحظ تا زمان دمیرى به‌خوبى در این اثر مشاهده مى‌شود (اگرتون، ص‌143). این کتاب به‌دلیل اهمیت و جامعیت بارها چاپ و بررسى شده‌است. مهم‌ترین و مفصّل‌ترین پژوهشها بر این اثر متعلق به ژوزف دو سوموگى است (← ادامة مقاله).در این کتاب، نام 2760 شخصیت در 12005 جا ذکر شده‌است که برخى از آنها متخصصانى نام‌آور در حوزه‌هاى گوناگون علمى‌اند. دمیرى در کتابش از آثار و گفته‌هاى حدود 791 نفر از متخصصان حوزه‌هاى گوناگون ازجمله شاعر ( 222 نفر)، محدّث (82 نفر)، فقیه (66 نفر)، لغت‌شناس (61 نفر)، مورخ (45 نفر)، مفسر (35 نفر)، پزشک، دامپزشک، جانورشناس، مؤلفان یونانى و مترجمان آثار آنها، و از 88 کتاب یا مؤلف ناشناس نام برده‌است (نیز ← سوموگى، 1928، ص‌14ـ118). مراجعۀ دمیرى به بیش از هشتصد کتاب ادبى، حیاة‌الحیوان را به یک اثر پساکلاسیک ادبیات عربى بدل کرده‌است (همو، 1950، ص42). احتمالاً دمیرى شناختى از جانوران نداشته، اما هرگونه اطلاعات دردسترس خود را براى هر مدخل گرد آورده که در نوع خود بى‌نظیر است. ازاین‌رو حیاة‌الحیوان نه یک اثر جانورشناسى، بلکه کتابى دربارة فرهنگ عامه مردم عرب، روان‌شناسى اجتماعى، سنّتهاى شفاهى و پزشکى عامه است (همان، ص‌37). به گفتة سوموگى (1950، ص33)، دو کتاب مهم فرهنگ عامه در دورۀ اسلامى هزار و یک شب و حیاة‌الحیوان است. اعتقاد دمیرى به مذهب اشعرى در این کتاب، مشهود است، براى نمونه ذیل «اسد» (ج1، ص44) در شرح سخن شافعى که «جذام و بَرص ‌واگیردار دارند» (یُعْدى) مى‌گوید مراد شافعى این است که خداوند عادت را بر این قرار داده‌است که شخص‌سالم براثر هم‌نشینى با شخص ‌بیمار به همان بیمارى مبتلا شود، نه اینکه این ابتلا به بیمارى جنبۀ علّى و حتم داشته‌ باشد (نیز← سارتون، ج3، بخش2، ص1214؛ نیز ← علت و معلول*).به گفتة ووستنفلد (به‌نقلِ سوموگى، 1950، ص‌38)، دمیرى 731 جانور و به نوشتۀ کوپف (← د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه)، 1069 جانور را شرح داده‌است. البته ممکن است این شمارشها درست نباشد، زیرا دمیرى 1069 مدخل را در این کتاب توضیح داده که گاهى یک حیوان را ذیل چند مقاله (مثلاً «ثُفاء» و «سِنّور» هر دو به معناى گربه دشتى؛ ج‌1، ص‌589، ج‌2، ص‌574) یا چند حیوان را ذیل یک مقاله آورده‌است (← ج1، ص500، ذیل «بقروحشى» که به چهار حیوان اشاره دارد).در مقالات کتاب دمیرى، ترتیب معمول بخشهاى هر مدخل به این صورت است‌:در بخش نخست هر مقاله، مباحث واژه‌شناسى و صورتهاى گوناگون نام یک جانور، کنیه‌ها، القاب، صورتهاى مفرد و جمع، مذکر و مؤنث واژه، و معمولاً نام منبع و مؤلف آن آمده‌است. بیشتر منابع او در این بخش، آثار ابن‌سیده (ادیب و لغوى اندلسى، متوفى 458)، جوهرى (ادیب و لغوى ایرانى قرن چهارم و مؤلف الصحاح) و جاحظ است (براى نمونه ← ج‌1، ص‌73ـ74، 96). اینکه دمیرى براى هر جانور چند نام آورده‌است، جاى شگفتى ندارد، زیرا براى نمونه در عربى، 630 نام براى شیر وجود دارد که دمیرى به حدود سى نام اشاره کرده‌است (← سارتون، ج‌3، بخش2، ص‌1640). در ادبیات عربى، نامهاى جانوران در قصاید، امثال، اسامى اشخاص، و حتى بتها به‌وفور به‌کار رفته‌است. اما دمیرى نخستین کسى است که تا حد امکان این نامها را در یک اثر گرد آورده‌است (سوموگى، 1950، ص‌34ـ35). دمیرى همچنین نام، لقب یا کنیه برخى افراد سرشناسى را که از جانوران گرفته شده، آورده‌است. مثلاً ذیل مدخل حَیْدَرَة، یکى از نامهاى شیر، وجه تسمیۀ حضرت على علیه‌السلام به حیدر و برخى از رشادتهاى او را ذکر کرده‌است. دمیرى در زمان خویش سرآمد لغت‌دانان عرب بود (← سارتون، ج‌3، بخش 2، ص‌1326) و آگاهى او از علم لغت، به این بخش از مقالات غنا بخشیده‌است.در بخش دوم هر مقاله، دمیرى انواع، زیستگاهها و حتى برخى ویژگیهاى جسمى و رفتارى هر جانور را شرح داده‌است. در این بخش او علاوه‌بر منابعى که در بخش واژگان به‌کار گرفته، از کتاب النعوت (منسوب به ارسطو) و طباع‌الحیوان ارسطو کمک گرفته‌است (براى نمونه ← ج‌1، ص‌80 و پانویس 1، ج‌3، ص‌45، 226، ج‌4، ص‌101؛ نیز ← سوموگى، 1950، ص‌38). دمیرى در 2168 موضع کتاب از 605 مکان جغرافیایى نام برده‌است که برخى از آنها زیستگاه جانوران مورد نظر او بوده‌اند.در بخش سوم هر مقاله، آیات، احادیث و روایاتى دربارة آن جانور در منابع گوناگون آمده‌است. دمیرى در 787 جاى کتابش، از 101 سوره و 697 آیۀ قرآن و در 1422 جا از 1362 حدیث استفاده کرده‌است. در این بخش، او بیشتر از جوامع حدیثى اهل‌سنّت، مانند صحیح بخارى و صحیح مسلم و سنن چهارگانه و راویانى چون حسن بصرى کمک گرفته‌است.در بخش چهارم هر مقاله، احکام حلیّت، حرمت و کراهت خوردن گوشت هر جانور آمده‌است. در این بخش او از نظرهاى امامان چهارگانۀ مذاهب فقهى اهل سنّت و فقهایى چون عامربن شراحیل شَعبى (متوفى 103)، ابوحامد محمد غزالى (متوفى 505) و ابوالحسن شاذِلى (متوفى 656) استفاده کرده‌است (سوموگى، 1950، ص‌40).در بخش بعدى، مَثَلهاى عربى براى آن جانور ذکر شده‌است. بیشتر این امثال برگرفته از کتاب مجمع‌الامثال احمدبن محمد میدانى (متوفى 518) است (همانجا؛ نیز ← على‌عبداللّه دفّاع، ص‌103). او در 501 جاى کتاب 481 مثل را آورده‌است. مؤلف، در این بخش و بخشهاى دیگر مقالات، از اشعار دیگران بهره برده‌است. در این کتاب، حدود 2590 بیت و هفت مصراع وجود دارد.او سپس خواص‌ دارویى هر جانور را بررسى کرده و در 732 جاى کتاب، درمان 269 بیمارى و برخى روشهاى بهبود فعالیت بدن را آورده‌است. به گفتة سوموگى (1950، همانجا؛ 1957، ص‌62ـ91؛ 1958، ص‌265ـ287)، در این بخش، علاوه‌بر کاربرد دارویى بخشهاى مختلف بدن هر جانور، خرافات رایج ‌در پزشکى سنّتى قدیم آمده‌است. در این بخش، دمیرى غالباً از آثار ارسطو، جبرئیل‌بن بختیشوع (متوفى 213)، حنین‌بن اسحاق (متوفى 260)، ابن‌سینا (متوفى 428)، ابن‌زُهْر اشبیلى (قرن پنجم و ششم)، زکریاى قزوینى (متوفى 682) و جاحظ بهره برده‌است (نیز ← لو، 2003، ص‌108؛ همو، 2006، ص‌60).در بخش پایانى هم تعبیر خواب مربوط به آن جانور آمده‌است. او براى 352 مدخل، 376 مورد تعبیر خواب آورده‌است. مطالب این بخش بیشتر برگرفته از آثار ابن‌سیرین (متوفى ح110)، جاماسب حکیم (دانشمند نیمه‌افسانه‌اى ایرانى پیش از اسلام)، و ترجمۀ عربى کتاب تعبیرالرؤیاى آرتمیدوروس اِفِسیسى (در حدود سال 200) است (براى نمونه ← ج‌3، ص‌149، 284ـ285، 487؛ نیز ← سوموگى، 1940، ص‌1ـ20؛ همو، 1950، ص‌41).دمیرى در حیاة‌الحیوان، مطالب پراکنده و گوناگون فراوانى نیز ذیل نام جانوران آورده‌است. مثلاً چنانچه نام جانورى در یک حادثۀ تاریخى آمده ‌باشد، به آن ماجرا و احیاناً نقش جانور در آن ماجرا پرداخته‌است. براى نمونه ذیل مدخل اِوَز (= بط)، ضمن اشاره به ممانعت بطها از رفتن حضرت على علیه‌السلام به مسجد در سحرگاه روز ضربت خوردن ایشان، به شهادت آن حضرت، نقشه ابن‌ملجم و همدستانش، سبب و چگونگى شهادت حضرت على، سرانجام ابن‌ملجم و همدستانش، و حتى مخفى‌بودن قبر امام على تا دوره‌اى طولانى، پرداخته‌است. سپس مطالب گوناگونى آورده‌است، از جمله گوشه‌هایى از زندگى پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، ابوبکر، عمر، عثمان، حضرت على، انبیا، کاتبان پیامبر، کسانى که در گهواره سخن گفتند، کسانى که پس از مرگ سخن گفتند، نمرودها، فراعنه، اصحاب برخى مذاهب، محدّثان، امامت امام‌حسن علیه‌السلام، خلافت چهارده نفر از امویان و 45 نفر از عباسیان، و ملزوماتى که مصاحبان خلفا، امیران، ملوک و سلاطین باید رعایت مى‌کردند (نیز ← سوموگى، 1935، ص‌143ـ155). دمیرى، پس از این شرح مفصّل، مدخل اوز را ادامه داده‌است. همچنین ذیل مدخل فَهْد، ماجراى نقش یوزپلنگها در پیداشدن قبر حضرت على را ذکر کرده‌است. او در 51 جاى کتاب، از 48 تن از اوّلینها یاد کرده‌است (← ج‌4، فهرس‌الأوائل، ص539ـ 540). همچنین او، در تتمۀ مدخل اسد، به بررسى علومى مانند کلام و نجوم؛ ذیل مدخل اَوس، با آوردن اویس (مصغر اَوْس) به اویس قرنى و ذکر احادیثى از پیامبر دربارة او؛ ذیل مدخل بِرذون، به ماجرایى از اَبوالهُذَیل عَلّاف (متکلم معتزلى، متوفى ح 230) به این دلیل که وى بر برذون سوار بود؛ ذیل مدخل عقرب، به شطرنج‌ و نرد، و ذیل مدخل عقاب، به‌دلایل برافتادن برمکیان پرداخته‌است. دمیرى ذیل مدخل عَلَق، سخن گفتن خدا با حضرت موسى از طریق درخت عُلَّیْق و به‌طور کلى سخن‌گفتن خدا با برخى پیامبران را آورده و ذیل فاخته، عشق و دوستى را به نقل از دیگران وصف کرده‌است. او ذیل مدخل سُوس، براى جلوگیرى از بیدنزدن چوب، نوشتن برخى دعاهاى نقل‌شده از امامان را بر روى چوب توصیه کرده‌است. همچنین در هجده جاى کتاب از پانزده دعا و وصیت و در سیزده جا از ده رُقْیه و طلسم یاد کرده‌است (← ج‌4، فهرس الأدعیة و الوصایا، ص‌541، فهرس الرّقیة و الطلسمات، ص‌544؛ نیز ← سخاوى، ج‌10، ص‌60).مدخلهاى مهم حیاة‌الحیوان را مى‌توان به چند دسته اصلى تقسیم کرد‌:1) انسان، گروههاى انسانى، جنّ، جانداران مقدس و افسانه‌اى. براى نمونه انس، انسان، انسان‌الماء، بشر، بابوس (کودک شیرخوار انسان)، یأجوج ‌و مأجوج، بُراق* (مرکب پیامبر در شب معراج)، بنات‌الماء، جَسّاسه* (جانورى در دریاها که اخبار به دجّال مى‌رساند)، جنّ، حوت (= ماهى) موسى و یوشَع، خَثَق (پرنده‌اى بزرگ که هیچ‌کس زنده او را ندیده‌است) و دَلْهاث (از شیاطین).2) مدخلهایى که حجم زیادى به آنها اختصاص‌ یافته‌است و معمولاً یا جانورانى‌اند که بیشترین کاربرد را براى عربهاى آن زمان داشته‌اند یا اینکه در ادبیات و باورهاى آنها حضور چشمگیرى داشته‌اند، از جمله حمار اهلى (خر)، اسد (شیر)، اِبِل (شتر)، بَغْل (قاطر) و حَیَّه (مار).3) گروههاى بزرگ جانورى، براى نمونه مدخلهاى حشرات و سَمَک (ماهى) که جانوران فراوان و متنوعى را دربرمى‌گیرد.4) مدخلهایى که به یک مفهوم کلى اشاره دارند، مانند حیوان، سَبُع (جانور درنده) و بَهِیْمَه (چهارپا).5) مدخلهایى که به وجود نقصى در کارکرد بدن جانور اشاره دارند، مانند حَصور (شتر ماده‌اى که مجراى شیرى‌اش تنگ است)، حُلّان (بره یا بزغاله‌اى که با شکافتن شکم مادرش بیرون کشیده شود).6) مدخلهایى دربارة جانوران دورگه، مانند بغل (قاطر)، خَبَهْقَعى (توله سگ از گرگ) و سِمْعْ (بچه گرگ از کفتار).در کتاب دمیرى اشتباهاتى هم وجود دارد. گاه یک مدخل دوبار آمده، مانند مدخل ذُوالَه که دوبار (← ج‌2، ص‌404، 446ـ 447) با توضیحات کاملاً یکسان آمده‌است. برخى ارجاعات کور نیز وجود دارد، همچون مدخلهاى دَبْدَب و سَفَنَّج‌ که به مدخل عُباب، و بُرا و اَبوبَرا که به مدخل سَمَوْاَل ارجاع داده شده، اما این مدخلها ذکر نشده‌اند. همچنین ذیل بَناتُ وَرْدان آن را به باب حرف «و» ارجاع داده، اما بنات وردان در این باب را دوباره به باب «ب» ارجاع داده‌است. در مدخل رُثَیْلا نیز توضیحى مختصر آورده و دوبار تأکید کرده‌است که شرح این جانور در مقالۀ صیْد خواهد آمد، اما در مقالۀ صید فقط نامش را آورده‌است.دمیرى تاحد امکان ترتیب الفباى ابتثى را براى مدخلهایش برگزیده‌است. اما در مدخلهایى با پیشوندهایى مانند ابو، امّ و ذو اساس را بر حرف اول بخش دوم نهاده‌است، ازجمله مدخلهاى اُمُّرَباح، اَبورِیاح و ذُورُمَیْح که در انتهاى باب حرف «ر» آمده‌اند. رعایت نسبى ترتیب ابتث فقط براى حرف اول بوده و در مورد سایر حروف ترتیب رعایت نشده‌است. مثلاً ابنُآوى که باید مدخل نخست باشد، در جایگاه 46 اما اسد که باید مدخل دوازدهم باشد، در جایگاه اول آمده‌است. گاه حتى ترتیب ابتث براى حرف نخست نیز رعایت نشده‌است، مانند اَجْدَل و اَحْقَب که باید به‌ترتیب در جایگاه پنجم و ششم آمده ‌باشند، به‌ترتیب در ردیفهاى 147 و 202 و در مدخل حروف «ج» و «ح» آمده‌اند.کتاب حیاة‌الحیوان در رجب 773 به‌پایان رسید (← دمیرى، ج‌4، ص‌249) و به‌سرعت در سراسر قلمرو اسلامى کتابت شد، چنان‌که نسخه‌اى از آن در کتابخانۀ آستان قدس وجود دارد که تاریخ کتابتش ده سال پس از تألیف است (← عرفانیان، ج19، ص602). او کتابش را در سه نسخۀ صغرى، وسطى و کبرى نوشته‌است. در نسخۀ کبرى، مباحث تاریخى و تعبیر خواب را نیز افزوده‌است. این کتاب بارها در مصر، ایران و استانبول به چاپ رسید. همچنین جایاکار ترجمۀ انگلیسى ناقصى از آن را در لندن و بمبئى در 1324/ 1906 و 1326/ 1908 به‌چاپ رسانده‌است. از نسخۀ کبرى دست‌کم سیزده نسخۀ شرقى موجود است، اما چاپ انتقادى از آن وجود ندارد. چند اختصار و اقتباس هم از حیاة‌الحیوان موجود است (← سارتون، ج‌3، بخش 2، ص1640ـ1641؛ د.اسلام، همانجا، ذیل "ḥayawān.7"؛ مدرس تبریزى، ج2، ص231؛ اعتصامى، ج‌2، ص450ـ451؛ عرفانیان، ج‌19، ص‌601). ترجمه‌اى همراه با برخى افزوده‌ها از محمدبن سلیمان (معاصر دمیرى) و اختصارى نیز به زبان ترکى از این اثر وجود دارد (← ادیوار، ص30؛ سامى، ذیل مادّه؛ نیز ← د.اسلام؛ زندگینامه علمى دانشوران، ذیل مادّه؛ بروکلمان، >ذیل<، ج‌2، ص‌172ـ173؛ فهرستواره مشترک نسخه‌هاى خطى پزشکى، ص519ـ523؛ قرابولوت، ص304؛ اسکندر، ص‌106).مترجمان فارسى این کتاب عبارت‌اند از: ادریسِ بدلیسى* (متوفى 926)، حکیم شاه‌محمد قزوینى (پزشک و ادیب قرن دهم)، محمدتقى‌بن خواجه تبریزى (قرن دهم)، ملاعبدالحمید فاوجى، ملامحمد (نوۀ ملاسلیم) و على‌بن محمد هروى (هر سه در قرن سیزدهم). این ترجمه‌ها گاه با اندکى دخل و تصرف هم همراه بوده‌است (قاراتاى، ج1، ص105ـ106؛ سامى، همانجا؛ اعتصامى، ج‌2، ص447، 450ـ451؛ نفیسى، ج6، ص137ـ138؛ عرفانیان، ج‌19، ص‌606ـ607؛ نیز ← >فهرست مشترک نسخ خطى ترکیه<، ج‌2، ص‌174ـ175).حیاة‌الحیوان براى نخستین‌بار در ایران، با چاپ سنگى و مصوّر در 1275 در تبریز و پس از آن در 1289 در تهران چاپ شده‌است (← بروکلمان، >ذیل<، ج‌2، ص‌171؛ نجم‌آبادى، ج‌1، ستون 334).منابع‌: یوسف اعتصامى، فهرست کتابخانه مجلس شوراى ملى، ج‌2، تهران 1311ش؛ محمدبن موسى دمیرى، حیاة‌الحیوان الکبرى، چاپ ابراهیم صالح، دمشق 1426/2005؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، الضوء اللامع لاهل القرن التاسع، قاهره‌: دارالکتاب الاسلامى، ]بى‌تا.[؛ غلامعلى عرفانیان، فهرست کتب خطى کتابخانه مرکزى و مرکز اسناد آستان قدس رضوى، ج‌19، مشهد 1380ش؛ على عبداللّه دفّاع، إسهام علماءالعرب و المسلمین فى الصیدلة، بیروت 1407/1986؛ فهرستواره مشترک نسخه‌هاى خطى پزشکى و علوم وابسته در کتابخانه‌هاى ایران، به‌کوشش محمدرضا شمس اردکانى و دیگران، تهران: سبز آرنگ، 1387ش؛ محمدعلى مدرس‌تبریزى، ریحانة‌الادب، تهران 1369ش؛ محمود نجم‌آبادى، فهرست کتابهاى چاپى فارسى طبى و فنون وابسته به طب، ج1، تهران 1342ش؛ سعید نفیسى، فهرست کتابخانه مجلس شوراى ملى، ج‌6، تهران 1344ش؛A. Adnan Adıvar, Osmanl Türklerinde ilim, İstanbul 2000; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litterature, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Dictionary of scientific biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner’s Sons, 1981, s.v. "Al-Damīrī, Muḥammad ibn Musa" (by Juan Vernet); Frank N. Egerton, "A history of the ecological sciences. pt.6: Arabic language science - origins and zoological writings", Bulletin of the Ecological Society of America, vol.83, no.2 (Apr. 2002); EI2, s.v. "Al-Damīrī" (by L. Kopf), "Ḥayawān.7: zoology among the Muslims" (by Ch. Pellat); A. Z. Iskandar, A catalogue of Arabic manuscripts on medicine and science in the Welcome Historical Medical Library, London 1967; Ali Rıza Karabulut, Kayseri Râşid Efendi Kütüphanesindeki: Türkçe, Farsça, Arabça yazmalar katoloğu, Kayseri 1982; Fehmi Edhem Karatay, Topkap Saray Müzesi Kütüphanesi Turkçe yazmalar kataloğu, vol.1, İstanbul 1961; Efraim Lev, "Healing with animals in the Levant from the 10th to the 18th century", Journal of ethnobiology and ethnomedicine, vol.2, no.11 (Feb. 2006); idem, "Traditional healing with animals (zootherapy): medieval to present-day Levantine practice", Journal of ethnopharmacology, 85 (2003); George Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Fla. 1975; Joseph de Somogyi, "Ad-Damīrī’s Ḥayāt al-ḥayawān: an Arabic zoological lexicon", Osiris, vol.9 (1950); idem, "A history of the caliphate in the Ḥayāt al-ḥayawān of ad-Damīrī", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 8, no.1 (Feb. 1935); idem, "Index des sources de la Ḥayāt al-ḥayawān de ad-Damîrî", JA, vol.113 (July - Sep. 1928); idem, "The interpretation of dreams in ad-Damīrī’s Ḥayāt al-ḥayawān", JRAS, vol.72, no.1 (Jan. 1940); idem, "Magic in ad-Damiri’s Ḥayāt al-ḥayawān", Journal of semitic studies, vol.3, no.3 (July 1958); idem, "Medicine in ad-Damiri’s Ḥayāt al- ḥayawān", in ibid, vol. 2, no.1 (Jan. 1957); Türkiye yazmalar toplu kataloğu = The union catalogue of manuscripts in Turkey, vol.2, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 1984.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شمامه محمدی فر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده