دمیاط
معرف
از شهرهاى کهن مصر در دلتاى نیل
متن
دِمیاط، از شهرهاى کهن مصر در دلتاى نیل. این شهر در کرانۀ شرقى یکى از شاخه‌هاى رود نیل در دوازده کیلومترى جنوب دریاى مدیترانه واقع است (عفیفى، ذیل مادّه).دمیاط، که طبق برخى منابع در اصل واژه‌اى سریانى و از ریشۀ «د م ط» است (← ابن‌دقماق، قسم 1، ص80؛ مَقریزى، ج‌1، ص580)، در مصر قدیم، تامیات/ تامیاتى، در لاتین دمیطه (← رمزى، قسم 2، جزء1، ص‌8) و در منابع دورۀ اسلامى به صورتهاى دِمیاط (← یاقوت حموى، ذیل مادّه)، ذمیاط (ادریسى، ج‌1، ص330؛ حِمْیَرى، ص‌257) و دَمیاط (آزادانى‌اصفهانى، ص‌99) ضبط شده‌است.دمیاط به‌سبب داشتن حصارى مستحکم، پس از مقاومتى نسبتاً طولانى در سال 21/ 642 به‌دست مسلمانان فتح شد و علت اصلى توفیق مسلمانان در فتح این شهر همکارى فرزند هاموک (حاکم دمیاط) با آنان بود. گفته شده‌است که وى در خواب، پیامبراکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم را دید و اسلام آورد و راههاى ورود به شهر را به مسلمانان نشان داد (ابن‌وصیف‌شاه، ص‌33؛ اولیاچلبى، ج‌2، ص‌287).دمیاط، به‌سبب فاصلۀ کم با دریا، بارها در سده‌هاى نخست اسلام دستخوش حملات ناوگان جنگى مسیحیان شد که مهم‌ترین آنها در 238/852 به‌وقوع پیوست. در این سال، پس از آنکه جاسوسان روم آنها را از رفتن فرماندهان و مدافعان شهر به خارج ‌از دمیاط براى شرکت در جشن عید قربان مطّلع ساختند، رومیان با سیصد کشتى جنگى به این شهر حمله و صبح روز عرفه آن را تصرف کردند. اما پیش از رسیدن عَنَبسَة‌بن اسحاق (والى مصر) به دمیاط براى عقب‌نشاندن آنان از شهر گریختند و عنبسه بى‌درنگ به بازسازى استحکامات شهر پرداخت (← طبرى، ج‌9، ص‌193ـ194؛ ابن‌تغرى بِردى، ج‌2، ص‌294ـ 295؛ سیوطى، ص‌347ـ348).درپى این واقعه، به‌دستور متوکل على‌اللّه (خلیفۀ عباسى)، براى تقویت استحکامات دفاعى دمیاط و شهرهاى ساحلى، ناوگان دریایى نیرومندى در آن نواحى تأسیس شد (شیّال، ص‌12).در دوران فاطمیان (حک: 297ـ567) دمیاط در بین بندرهاى شمالى مصر اعتبار و رونق بسیار یافت. وجود کارخانه‌هاى نساجى در دمیاط توجه فاطمیان را به این شهر جلب کرده ‌بود و در پى آن دمیاط و نواحى اطراف به‌همراه تِنّیس* به کوره‌اى مستقل با نام تنّیس و دمیاط تبدیل شد و همواره بین این دو شهر بر سر مرکزیت این کوره رقابت وجود داشت. در دورۀ خلافت معزلدین‌اللّه (حک: 319ـ365)، ناوگان دریایى دمیاط چنان نیرومند شد که دفاع دریایى از شهرهاى ساحلى آن نواحى را برعهده داشت (همان، ص‌14ـ15).در دورۀ ایوبیان مصر (حک: 564ـ648)، با کاهش اهمیت تنّیس، دمیاط رونق بیشترى گرفت و شهرها و روستاهاى بسیارى تابع دمیاط شدند، ازجمله شهرهاى شَطا، تنّیس، تونَه، بورَه و دَبیق (همان، ص‌13).در جنگهاى صلیبى*، در 565/ 1170 دمیاط 50 تا 53 روز در اشغال صلیبیان بود، اما صلاح‌الدین ایوبى* با شکست‌دادن آنان دمیاط را بازپس گرفت (ذهبى، ج‌4، ص‌189؛ ابن‌تغرى بردى، ج5، ص382؛ نیز ← طقّوش، ص‌26ـ29؛ شیّال، ص17).در زمان ملک‌کامل اول (حک: 615ـ635)، صلیبیان دمیاط را بیش از سه سال در تصرف خود داشتند و ملک‌کامل پیوسته با آنها در جنگ بود. در 616/ 1219، صلیبیان مسجدجامع شهر را به کلیسا بدل کردند (یاقوت حموى، همانجا؛ ابن‌وصیف‌شاه، ص‌98ـ99؛ سیوطى، ص‌456). در 618/ 1221، با بالاآمدن آب رود نیل، مسلمانان پلهاى ارتباطى شهر دمیاط را قطع کردند. ازاین‌رو صلیبیان از ملک‌کامل براى خروج ‌از دمیاط امان خواستند و در 19 رجب 618/ 8 سپتامبر 1221 شهر را رها کردند (ابن‌عبرى، ص‌236ـ237؛ حمیرى، ص‌257ـ258؛ نیز ← فرید، ص‌77).یاقوت حموى (قرن هفتم؛ همانجا)، ضمن شرح مفصّلى از شهر دمیاط از غذاى مردم آنجا و مرغوبیت پارچه‌هاى سفید ساده در این شهر سخن گفته‌است (نیز ← ابن‌بطوطه، ج‌1، ص‌51ـ55).در قرن هفتم/ سیزدهم، باز هم حملات صلیبیان به شهر دمیاط ادامه یافت، ازجمله حملل لوئى نهم، پادشاه فرانسه، در 647/ 1249 که ضمن اشغال دمیاط تا قاهره نیز پیش رفت (← سخاوى، ج‌2، ص‌177؛ نیز ← فرید، ص‌82). صلیبیان آن سال را سال دمیاط خواندند. سال بعد، بار دیگر مسلمانان بر این شهر مسلط شدند (ابن‌تغرى بردى، ج‌6، ص‌364؛ سخاوى، همانجا؛ جبرتى، ج‌1، ص‌28).به‌ نوشتۀ ابوالفداء (قرن هشتم؛ ص117) مسلمانان، که از حملات صلیبیان به تنگ آمده‌ بودند، شهر را رها و نزدیک آن در منطقۀ مُنشیِه شهر دیگرى بنا کردند. در 921/ 1515، صلیبیان دمیاط را تصرف کردند، ولى الملک الظاهر بَیْبَرس (خلیفل مصر) قلعۀ دمیاط را فتح کرد و بسیارى از صلیبیان را کشت. سپس دمیاط به تصرف سلطان‌سلیم اول (حک: 872ـ926) درآمد (اولیاچلبى، ج2، ص278). در قرن یازدهم/ هفدهم، اولیا چلبى دمیاط را شهرى بزرگ به طول 1100 قدم و عرض 800 قدم وصف کرده‌است. وى به مسجد فتحیه دمیاط (که پیشتر کلیسا بود) اشاره کرده که مساحت آن 40 × 90 قدم و داراى 92 ستون بوده‌است. این مسجد در 771 ساخته و در 1083 تجدید بنا شد. وى به وصف مساجد، حمامها، بازارها و مدارس و تکیه‌هاى شهر نیز پرداخته‌است (← ج‌2، ص‌278ـ280).در 1354ش/ 1975، با افزایش تعداد کشتیهایى که در بندر اسکندریه پهلو مى‌گرفتند، دولت مصر مصمم شد تا بندر دمیاط را توسعه دهد. این طرح از 1359ش/ 1980 آغاز و اولین کشتى در 1365ش/ 1986 وارد این بندر شد که داراى چهارده اسکلۀ بارانداز بود. در 1379ش/ 2000، ظرفیت بندر دمیاط به 5ر6 میلیون تُن رسید (موسوعة مصر الحدیثة، ج‌3، ص‌163). مساحت دمیاط حدود 589 کیلومترمربع است (همان، ج‌3، ص‌53). در 1389ش/ 2010، جمعیت شهر 154،462 تن (← <سالنامه جمعیتى 2009ـ 2010<، ص‌368) بوده‌است.امروزه شهر دمیاط در استان دمیاط و در 190 کیلومترى شمال قاهره واقع و از مشرق با جادۀ ساحلى با بندر پرت‌سعید و از مغرب با بندرهاى اسکندریه و مِرسى مَطروح مرتبط است. دمیاط داراى زمینهاى حاصلخیز و محصولات مهم آنجا کنجد، پنبه، برنج، کتان، ذرت و حبوبات است (← سامى، ذیل مادّه؛ ابوحجر، ص‌496؛ عفیفى، همانجا). صنایع آنجا منسوجات پشمى و نخى، مبلمان، کنسروماهى و روغن است (ابوحجر، همانجا).مشهورترین مسجد دمیاط، مسجد عمروبن عاص‌ است که در زمان فتح دمیاط (21/ 642) به‌دستور عمروبن عاص ‌(فاتح مصر، متوفى 42) بنا شده‌ بود (عفیفى، همانجا). مسجد، مدرسه و خانقاه معینى، منسوب به معین‌الدین الفارسکورى، از آثار تاریخى شهر است. وى این مسجد را در 710 بنا کرد و سپس نوه‌اش، محمدبن معین‌الدین الفارسکورى، آن را گسترش داد و مدرسۀ آن را در 845 بنا نهاد (دمیاط، ص70). احمدبن محمد دمیاطى، معروف به بنّاء*، عبدالمؤمن‌بن خلف دمیاطى* و بکربن سهل‌بن اسماعیل‌بن نافع ابومحمد دمیاطى (متوفى 289)، محدّث که در دمیاط درگذشت (یاقوت حموى، همانجا)، از علماى منسوب به این شهرند.منابع: محمدصادق‌بن محمدصالح آزادانى ‌اصفهانى، خاتمه شاهد صادق: در ضبط اسماء جغرافیائى، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1377ش؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ محمدعبدالمنعم عریان، بیروت 1407/1987؛ ابن‌تغرى‌بردى؛ ابن‌دقماق، کتاب الانتصار لواسطة عقدالامصار، بولاق 1310/ 1893، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌عبرى، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانى، بیروت 1958؛ ابن‌وصیف‌شاه، جواهرالبحور و وقائع‌الامور و عجائب‌الدهور فى اخبار الدیار المصریة المعروف ب فضائل مصر و اخبارها، چاپ محمد زینهم محمد عزب، قاهره 1425/2004؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب ‌تقویم‌البلدان، چاپ رنو و سلان، پاریس 1840؛ آمنه ابوحجر، موسوعة المدن العربیة، عَمّان 2002؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق الآفاق، بیروت 1409/ 1989؛ محمدظلى‌بن درویش اولیاچلبى، الرحلة الى مصر و السودان و الحبشة، نقلها الى العربیة حسین مجیب مصرى، قاهره 2006؛ عبدالرحمان جبرتى، تاریخ عجائب الآثار فى التراجم و الاخبار، بیروت: دارالجیل، ]بى‌تا.[؛ محمدبن عبدالمنعم حِمْیَرى، الروض المعطار فى خبر الاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت 1984؛ دمیاط: تُراث و حُراس، ]قاهره[: مطابع المجلس الاعلى الآثار، ] 2009[؛ محمدبن احمد ذهبى، العبر فى خبر من غَبَر، ج‌4، چاپ صلاح‌الدین منجد، کویت 1984؛ محمد رمزى، القاموس الجغرافى للبلاد المصریة من عهد قدماء المصریین الى سنة 1945، ]قاهره[ 1994؛ سامى؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوى، التحفة اللطیفة فى تاریخ المدینة الشریفة، بیروت 1414/1993؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، تاریخ‌الخلفاء، چاپ محمد محیى‌الدین عبدالحمید، ]قاهره[ 1378/1959؛ جمال‌الدین شیّال، مجمل تاریخ دمیاط: سیاسیا و اقتصادیا، ]قاهره [1420/2000؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ محمدسهیل طقّوش، تاریخ‌الایوبیین فى مصر و بلادالشام و اقلیم‌الجزیرة: 569ـ661ه/ 1174ـ1263م، بیروت 1420/ 1999؛ عبدالحکیم عفیفى، موسوعة 1000 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ محمدبک فرید، تاریخ‌الدولة العلّیة العثمانیة، چاپ احسان حقى، بیروت 1408/ 1988؛ احمدبن على مَقریزى، المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار، چاپ ایمن فؤاد سید، لندن 1422ـ1425/ 2002ـ2004؛ موسوعة مصر الحدیثة، محرر على‌الدین هلال و دیگران، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1996؛ یاقوت حموى؛Demographic yearbook 2009-2010, New York: United Nations, Department of Economic and Social Affairs, 2011.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام امانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده