دموکرات کردستان عراق حزب
معرف
مهم‌ترین و بزرگ‌ترین حزب در کردستان عراق
متن
دموکرات کردستان عراق، حزب، مهم‌ترین و بزرگ‌ترین حزب در کردستان عراق. با ظهور ملى‌گرایى در خاورمیانه در اوایل قرن سیزدهم/ اواخر قرن نوزدهم، جنبش ملى‌گرایانۀ کرد نیز شکل گرفت. در این دوره کردهاى عراق براى دستیابى به حقوق سیاسى و اجتماعى خود قیام کردند. این قیام در آغاز قبیله‌اى بود و طبقات متوسط شهرى از آن حمایت نمى‌کردند. در دو قیام محمود بَرزَنجى* در 1337/1919 و ملامصطفى بارزانى در 1322ش/1943 منافع شخصى و قبیله‌اى و نیز گرایشهاى ملى‌گرایانه دیده مى‌شد. گرایشهاى ملى‌گرایانۀ کرد به‌تدریج ‌در میان روشنفکران تحصیل‌کرده و طبقات متوسط شهرى شکل گرفت. البته پیش از تأسیس احزاب ملى‌گراى کرد، بسیارى از روشنفکران به حزب کمونیست عراق گرایش پیدا کرده بودند. با آنکه بیشتر احزاب تازه‌تأسیس در کردستان عراق چپ بودند، ملامصطفى بارزانى را به‌عنوان رهبر جنبش ملى کرد به‌رسمیت مى‌شناختند (استانسفیلد، ص61ـ65؛ اوبالانس، ص38ـ49؛ نیز← بارِزانیها*).اندیشۀ تأسیس حزب دموکرات کردستان عراق به اعلان جمهورى مهاباد به رهبرى قاضى‌محمد* در 2 بهمن 1324/ 22 ژانویۀ 1946 بازمى‌گردد. پیش از آن، ملامصطفى بارزانى در تأسیس این جمهورى به قاضى‌محمد یارى رسانده بود. به پیشنهاد بارزانى حزب دموکرات کردستان عراق، به تقلید از حزبِ دموکرات کردستان* ایران تشکیل گردید. حمزه عبداللّه، به‌عنوان نمایندۀ دو حزب معروف کُرد یعنى شورش و رِزگارى، در مهاباد حضور یافت و توافق اولیه براى تشکیل حزب حاصل شد. هیئت مؤسس حزب در اسفند 1324/ فوریۀ 1946 تشکیل گردید که اعضاى آن عبارت بودند از: ملامصطفى بارزانى، حمزه عبداللّه، میرحاج‌احمد و نورى احمد طه. چهار تن از افسران لجنه آزادى (کمیتۀ آزادى) نیز، به نامهاى عزه عبدالعزیز، مصطفى خوشناو، خیراللّه عبدالکریم و محمد محمود القدسى، به آنان پیوستند (خرسان، ص51ـ53؛ مک‌دوال، 2004، ص241، 296؛ میوان عارف، ص‌36ـ 37؛ عثمان على، ص‌699ـ 700).نخستین کنگرۀ حزب دموکرات در 25 مرداد 1325/16 اوت 1946 در بغداد با شرکت 32 نماینده از احزاب کرد برگزار گردید که نود درصد آنان از اعضاى احزاب شورش و رزگارى بودند. در این کنگره، ملامصطفى بارزانى که غایب بود، به ریاست حزب و حمزه عبداللّه به دبیرکلى آن انتخاب شدند. نام این حزب پارتى دیمکراتى کورد (حزب دموکرات کرد) بود که به اختصار پارتى نامیده مى‌شد (استانسفیلد، ص‌66؛ بارزانى، ج‌1، ص‌216ـ 217؛ عبدالستار طاهر، ص‌14ـ15). در اساسنامۀ حزب بر حقوق ملى و دموکراتیک ملت کرد در چهارچوب وحدت ملى عراق تأکید شد و اصلاحات اجتماعى و اقتصادى، ملى‌کردن منابع طبیعى و صنایع، مبارزه با بى‌سوادى و گسترش آموزش عالى، تأسیس دانشگاه کردستان، رسمى‌شدن زبان کردى در مدارس و ادارات و تقویت و ترویج ‌زبان کردى و آداب و رسوم و فرهنگ ملت کرد، درخواست گردید (خرسان، ص‌54). به اعتقاد حزب دستیابى به وحدت ملى در عراق فقط با برگزارى انتخابات آزاد و مشارکت تمام قومیتها امکان‌پذیر بود. حزب با تأکید بر برادرى عربها و کردها، آنها را به مبارزۀ مشترک بر ضد استعمار و عاملان داخلى آن براى کسب استقلال ملى و برقرارى نظام دموکراتیک و مشروطه فرامى‌خواند.تشکیلات حزب دموکرات شامل رئیس حزب، نایب رئیس، دفتر سیاسى و شوراى مرکزى است. ابتدا منصب دبیرکل نیز وجود داشت که بعدها نایب رئیس جاى آن را گرفت. شاخه‌هاى لیک (حزب)، ناوچا (کمیتۀ مناطق)، رک‌خراو (سازمانهاى محلى) و شانا (هسته‌ها) زیرمجموعه‌هاى تشکیلات حزب‌اند. رئیس، نایب رئیس، اعضاى دفتر سیاسى و شوراى مرکزى را کنگره‌هاى حزبى انتخاب مى‌کنند (حزب دموکرات کردستان ـ عراق، 2013).حزب دموکرات از همان ابتداى تأسیس، سه جریان متفاوت داشت که عبارت بودند از: جریان قبیله‌اى، به رهبرى ملامصطفى بارزانى؛ جریان چپ‌گرا، با هدایت اعضاى سابق حزب شورش؛ و جریان روشنفکرى ملى کرد که ابراهیم احمد مهم‌ترین شخصیت آن بود (خرسان، ص55). ملامصطفى بارزانى و یارانش پس از سقوط جمهورى مهاباد و اعدام قاضى محمد، در مرزهاى ایران و عراق متوارى شدند. آنان که با نیروهاى ایرانى و عراقى درگیر بودند، در 26 خرداد 1326/ 17 ژوئن 1947 با حمایت اتحاد جماهیر شوروى وارد این کشور شدند. به دلیل برخورد قهرآمیز نظام پادشاهى عراق با کردها و سرکوب آنان، حزب دموکرات در این دوره مخفیانه به فعالیت خود ادامه داد. این حزب براى انتشار عقاید و اهداف خود نشریۀ رزگارى را در 12 شهریور 1325/ 3 سپتامبر 1946 منتشر کرد. حزب در مبارزه با نظام پادشاهى عراق با همکارى احزاب مخالف دیگر، یعنى حزب کمونیست عراق، حزب‌الشعب (حزب ملت) و الحزب الوطنى الدیمقراطى (حزب دموکرات ملى)، در 28 مهر 1326/21 اکتبر 1947 لجنة التعاون الوطنى (کمیتۀ تعاون ملى) را تشکیل داد. از طریق این کمیته، اعتراض به نظام پادشاهى سازماندهى شد. به همین سبب بسیارى از اعضاى آن محاکمه و برخى از جمله چهار افسر عضو هیئت مؤسس حزب دموکرات در 1326ش/ 1947 اعدام شدند. در 1329ش/1950، در هنگام تبعید ملامصطفى بارزانى، حمزه عبداللّه دستگیر شد و از فعالیتهاى حزب کاسته شد، انتشار رزگارى نیز متوقف گردید. البته حمزه عبداللّه از زندان گریخت و در سلیمانیه فعالیتهاى خود را مخفیانه ازسرگرفت (خرسان، ص‌56؛ حامد محمود عیسى، 2005، ص287ـ 293؛ کوچرا، ص238ـ240).به‌رغم کاهش فعالیت حزب، کنگرۀ دوم حزب در 22ـ23 اسفند 1329/13ـ14 مارس 1951 در بغداد تشکیل شد. در این کنگره منازعه بر سر دبیر کلى حزب بین حمزه عبداللّه و ابراهیم احمد آغاز گردید. اغلب اعضاى حاضر در کنگره از حمزه عبداللّه خواستند که به جاى دبیرکلى، بر نشریۀ رزگارى نظارت کند که انتشار مجدد آن در کرکوک از سرگرفته شده بود. اعضاى کنگره ضمن انتخاب دفتر سیاسى و شوراى مرکزى، ملامصطفى بارزانى را به ریاست حزب و ابراهیم احمد را به دبیرکلى برگزیدند. حمزه عبداللّه در اعتراض به این انتخاب، تشکلى به نام الحزب الدیمقراطى التقدمى لکردستان العراق (حزب دموکرات پیشرو کردستان عراق) تأسیس کرد و از حزب دموکرات جدا شد (خرسان، ص57؛ عبدالستار طاهر، ص17).کنگرۀ سوم حزب در 6 بهمن 1331/ 26 ژانویۀ 1953 در کرکوک تشکیل شد. در این کنگرۀ مارکسیسم ـ لنینیسم، خط مشى سیاسى ‌حزب ‌اعلام‌ شد. حزب ‌دموکرات ‌خواستار اصلاحات ‌ارضى، مبارزه با نظام فئودالى، حمایت از دهقانان، خودمختارى منطقۀ کردستان و ملى‌شدن صنعت نفت شد. این حزب در سیاست خارجى بر پیوستن عراق به بلوک شرق تأکید کرد. در این کنگره نام حزب از حزب دموکرات کرد، به حزب دموکرات کردستان تغییر یافت تا همۀ قومیتهاى کردستان عراق را دربرگیرد. همچنین نشریۀ رزگارى به خه‌بات تغییر نام یافت. ملامصطفى بارزانى و ابراهیم احمد بار دیگر به ریاست و دبیرکلى حزب برگزیده شدند و اعضاى جدیدى مانند جلال طالبانى به شوراى مرکزى حزب راه یافتند. پس از این کنگره، حزب دموکرات تشکلهایى وابسته تأسیس کرد که عبارت بودند از: اتحاد طلبة کردستان (اتحادیه دانشجویان کردستان)، اتحاد الشبیبة الدیمقراطى الکردستانى (اتحادیه دموکراتیک جوانان کردستان) و اتحاد النساء الدیمقراطى الکردستانى (اتحادیۀ دموکراتیک زنان کردستان؛ قانعى‌فرد، ج1، ص338؛ مک‌دوال، 2004، ص297؛ خرسان، ص57ـ59). حمزه عبداللّه و حزبش در پى خواست حزب دموکرات بار دیگر به این حزب پیوستند. همچنین مذاکره با اعضاى حزب کمونیست کردستان باعث شد که سه تن از شخصیتهاى ممتاز این حزب یعنى حمید عثمان، صالح الحیدرى و فوأد کمال به همراه شمار زیادى از اعضاى این حزب در 1336ش/ 1957 به حزب دموکرات ملحق شوند (قانعى‌فرد، ج‌1، ص‌399؛ خرسان، ص‌59ـ60).با کودتاى نظامىِ الضُبّاط الاحرار (افسران آزاد) به رهبرى عبدالکریم قاسم* در 23 تیر 1337/ 14 ژوئیۀ 1958، نظام پادشاهى فروپاشید و نظام جمهورى به ریاست عبدالکریم قاسم شکل گرفت. به‌رغم حمایت حزب دموکرات کردستان از نظام جمهورى و مناسبات قاسم با کردها، هیچ‌یک از اعضاى حزب دموکرات به مجلس راه نیافتند. قاسم وعدۀ جمهورى دموکراتیک داد و ازاین‌رو با بازگشت ملامصطفى بارزانى به عراق موافقت کرد. بارزانى در 14 مهر/6 اکتبر همان سال به عراق بازگشت. عبدالکریم قاسم تمام زندانیان کُرد را آزاد کرد و به کردها آزادى سیاسى و اجازۀ فعالیت مطبوعاتى داد. حزب دموکرات نیز اجازۀ فعالیت یافت (بارزانى، ج2، ص37ـ48، 63؛ مک‌دوال، 2004، ص302ـ303؛ خرسان، ص‌71ـ73).در 1337ش/1958، اختلافات در حزب دموکرات کردستان به تشکیل جناح چپ‌گرا به رهبرى حمزه عبداللّه و جناح مخالف به‌ رهبرى ابراهیم احمد و جلال طالبانى انجامید. ابراهیم احمد و طالبانى به ملى‌گرایان عراقى نزدیک بودند. مصطفى بارزانى به چپ‌گرایان گرایش داشت و نفوذ او سبب شد در 1338ش/ 1959 ابراهیم احمد از دبیر کلى برکنار شود و حمزه عبداللّه جانشین او گردد، عضویت طالبانى هم به حالت تعلیق در آمد. خط مشى حمزه عبداللّه حزب دموکرات را دنباله‌رو حزب کمونیست عراق کرده بود و بارزانى که استقلال و ماهیت حزب را در خطر مى‌دید، او را برکنار کرد. در کنگرۀ چهارم حزب دموکرات که در 11ـ 14 مهر 1338/ 4ـ7 اکتبر 1959 تشکیل شد، حمزه عبداللّه و هواداران او از حزب اخراج‌ شدند و ابراهیم احمد به دبیر کلى انتخاب شد. بنابراین حزب تا حد زیادى از چپ‌گرایى فاصله گرفت. جلال طالبانى نیز نظارت بر نشریۀ خه‌بات را برعهده گرفت و به شوراى مرکزى راه یافت (مک‌دوال، 2004، ص87؛ خرسان، ص73ـ78؛ کوچرا، ص‌258ـ260).عبدالکریم قاسم به‌تدریج ‌از احزاب کُرد و چپ‌گرا فاصله گرفت و به احزاب راست و ملى‌گرا گرایش پیدا کرد. وى از سلطۀ بلامنازع بارزانى بر کردستان و اقدامات یک‌جانبه و فراقانونى حزب وى در ترور برخى شخصیتهاى ضدِ کرد ناخرسند بود و اعضاى حزب دموکرات را دستگیر کرد و از مواضع خود فاصله گرفت (مک‌دوال، 2004، ص307ـ308؛ حامد محمود عیسى، 1992، ص199ـ201). با آغاز قیام کردها در شهریور 1340/ سپتامبر 1961، عبدالکریم قاسم حزب دموکرات را به اتهام ایجاد فتنه در بین ملت عراق غیرقانونى اعلام کرد. پس از آن درگیریهاى شدیدى بین شبه‌نظامیان کرد و ارتش عراق رخ داد که تا پایان زمامدارى عبدالکریم قاسم ادامه یافت (بارزانى، ج2، ص111ـ11؛ خرسان، ص95ـ99؛ سعد ناجى، ص‌16).در 19 بهمن 1341/ 8 فوریۀ 1963، عبدالسلام عارف* با همکارى حزب بعث* طى کودتایى حکومت عبدالکریم قاسم را سرنگون کرد و خود به ریاست‌جمهورى رسید. حزب دموکرات ضمن حمایت از حکومت جدید، خواستار تشکیل حکومت خودمختار کردستان و آزادى زندانیان کرد شد. به همین منظور هیئتى از کردها، به ریاست جلال طالبانى، براى مذاکره به بغداد رفت. حکومت جدید با خودمختارى کردها مخالفت کرد که باعث آغاز درگیرى بین کردها و حکومت مرکزى در 1342ش/1963 شد و به شکست مبارزان کرد انجامید. ملامصطفى بارزانى ناگزیر در 21 بهمن 1342/ 10 فوریۀ 1964 آتش‌بس را پذیرفت. این امر سبب ایجاد اختلاف بین بارزانى و بسیارى از اعضاى شوراى مرکزى به رهبرى ابراهیم احمد شد، زیرا آنان اعتقاد داشتند که بارزانى، سلسله‌مراتب حزبى را درنظر نمى‌گیرد و به‌صورت قبیله‌اى تصمیم مى‌گیرد (رندل، ص183ـ184؛ خرسان، ص100ـ102، 113ـ116، 123ـ127؛ ترایپ، ص‌172؛ قانعى‌فرد، ج1، ص786). در نتیجه این اختلافات، چهارده تن از اعضاى شوراى مرکزى حزب از جمله ابراهیم احمد و جلال طالبانى به‌همراه هواداران آنان از حزب جدا شدند. کنگرۀ ششم حزب در 10ـ 18 تیر 1343/ 1ـ 9 ژوئیۀ 1964 بدون آنها و با حضور نیروهاى شبه‌نظامى کرد، که پیشمرگه نامیده مى‌شدند، برگزار گردید. در این کنگره، جدایى این چهارده عضو به‌طور رسمى پذیرفته شد و ضمن انتخاب اعضاى شوراى مرکزى جدید، ملامصطفى بارزانى به ریاست حزب و حبیب محمد کریم به دبیرکلى آن برگزیده شدند. پس از این کنگره، حزب دموکرات به دو جناح بارزانى (حزب دموکرات ـ دفتر نظامى) و جناح ابراهیم احمد و طالبانى (حزب دموکرات کردستان ـ دفتر سیاسى) منشعب گردید (خرسان، ص126ـ 131؛ بوتانى، ص‌246ـ247، 256ـ258؛ عجلى، ص‌41). در پى درگیرى بین این دو جناح، ابراهیم احمد و طالبانى با طرفداران خود به ایران گریختند. محمدرضا پهلوى (حک:1320ـ1357ش) که با حکومت عراق اختلاف داشت، از آنها حمایت کرد. در 6ـ8 مهر 1343/ 28ـ30 سپتامبر 1964 کنگرۀ ملى کردستان با حضور احزاب، گروهها و عشایر مختلف کرد برگزار شد. در این کنگره شوراى رهبرى انقلاب در کردستان تأسیس شد و ملامصطفى بارزانى به ریاست آن انتخاب گردید. نیروهاى شبه‌نظامىِ پیشمرگه نیز زیر نظر بارزانى و حزب دموکرات کردستان درآمدند (قانعى‌فرد، ج‌1، ص‌786ـ787؛ خرسان، ص‌133ـ134). کردها بار دیگر خواهان خودمختارى کردستان شدند که با رد این درخواست، درگیرى بین کردها و حکومت مرکزى در 1344ش/1965 از سرگرفته شد. اعضاى دفتر سیاسى، جز ابراهیم احمد، به خواست حکومت ایران به عراق بازگشتند و در کنار بارزانى به مبارزه پرداختند (قانعى‌فرد، ج1، ص900ـ901؛ کندال و همکاران، ص‌191). در 7 مرداد 1345/ 22 ژوئیۀ 1966 توافقنامۀ آتش‌بس میان حکومت عراق و کردها به امضا رسید. با موافقت حکومت مرکزى، نشریۀ التآخى به عنوان ترجمان حزب دموکرات در 1346ش/ 1967 منتشر شد (صلاح‌سعداللّه، ص‌98؛ کوماروف، ص‌88ـ89).در 26 تیر 1347/ 17 ژوئیۀ 1968 حزب بعث با کودتا حکومت عبدالرحمان عارف* (حک: 1345ـ1347ش/ 1966ـ1968) را سرنگون کرد و احمد حسن البکر (حک: 1347ـ1358ش/ 1968ـ1979) رئیس‌جمهور شد. با درخواست حزب بعث مبنى بر مشارکت حزب دموکرات کردستان در حکومت جدید، دو تن از اعضاى این حزب به دولت راه یافتند (کوچرا، ص330ـ332؛ برزنجى، ص‌271). حزب بعث توافقنامۀ پیشین آتش‌بس و تدریس به زبان کردى در مدارس و دانشگاههاى مناطق کردنشین عراق و نیز تأسیس دانشگاه جدیدى در سلیمانیه را پذیرفت. حکومت همچنین با عفو زندانیان سیاسىِ کُرد و تعطیلات رسمى کردها در نوروز موافقت کرد (مَک‌دوال، 2004، ص‌325ـ326؛ برزنجى، ص‌271ـ272). البته نزدیکى حکومت عراق به گروه ابراهیم احمد و طالبانى و انتخاب وزیرى از جناح آنها در دولت، نپذیرفتن خواستهاى حزب دموکرات مانند تشکیل حکومت ائتلافى از همۀ قومیتها و انتخاب‌نکردن چهار وزیر از این حزب باعث تیره‌شدن مناسبات حزب دموکرات و حزب بعث شد و مذاکرات بین دو طرف به نتیجه‌اى نرسید (خرسان، ص‌171ـ 172؛ ترایپ، ص‌199). بنابراین ملامصطفى بارزانى ــ که از سوى ایران حمایت مى‌شد ــ در 1348ش/1969 به ارتش عراق و تأسیسات نفتى کرکوک حمله کرد (مک‌دوال، 2004، ص326ـ327؛ کوچرا، ص340ـ343). حمایت ایران از حزب دموکرات کردستان و شکست حزب بعث در چند جبهه سبب شد تا آنان خواهان مذاکره با بارزانى شوند. در این مذاکره صدام حسین* نمایندۀ حزب بعث بود. این مذاکرات به توافقنامۀ صلح در 20 اسفند 1348/ 11 مارس 1970 انجامید. برخى از امتیازاتى که کردها براساس این توافقنامه به‌دست آوردند عبارت بود از: خودمختارى مناطق کردنشین، رسمى‌بودن زبان کردى در کنار زبان عربى در مناطق کردنشین، انتصاب کردها در مناصب مهم حکومتى و مشارکت آنها در مجلس عراق، پذیرفتن حزب دموکرات کردستان به‌عنوان تنها نماینده رسمى کردهاى عراق و حمایت‌نکردن از گروه ابراهیم احمد و طالبانى. همچنین پنج‌تن از اعضاى حزب دموکرات به وزارت رسیدند و اعضاى رهبرى حزب و نیروى شبه‌نظامى پیشمرگه به عنوان نیروهاى حافظ مرزها از حکومت مرکزى حقوق ماهانه دریافت کردند (کوچرا، ص‌345؛ عباسى، ص‌183ـ188؛ خرسان، ص‌185ـ186).کنگرۀ هشتم حزب دموکرات در 10 تیر 1349/ 1 ژوئیۀ 1970 برگزار شد. در این کنگره بار دیگر ملامصطفى بارزانى و محمد حبیب کریم به ترتیب به ریاست و دبیر کلى حزب انتخاب شدند و مسعود بارزانى، فرزند ملامصطفى که به‌تازگى به حزب پیوسته بود، به شوراى مرکزى راه یافت. حزب دموکرات آشکارا فعالیت خود را آغاز کرد (خرسان، ص‌186ـ189). البته حزب بعث به مُفاد توافقنامۀ صلح پایبند نماند، ازجمله با اخراج‌ کردها از کرکوک و جایگزین‌کردن عربها بافت جمعیتى کرکوک را تغییر داد. حزب بعث در 1350ش/ 1971 به ترور نافرجام ملامصطفى بارزانى و نزدیکان وى اقدام کرد. حزب دموکرات نیز، با ایران، امریکا و اسرائیل ائتلاف کرد (همان، ص‌196ـ199؛ گونتر، ص‌27ـ28، 31؛ کوماروف، ص97ـ100). پس از ناکامى مذاکرات بین حزب دموکرات و حزب بعث، جنگ بین طرفین در 1353ش/ 1974 شروع شد که به پیروزى کردها انجامید. در پى این پیروزى، صدام به شاه ایران پیشنهاد کرد درصورت قطع کمکهاى ایران به کردها، عراق از حقوق خود در اروندرود (شط‌العرب) مى‌گذرد. شاه این پیشنهاد را پذیرفت و در 15 اسفند 1353/ 6 مارس 1975 در الجزایر، قرارداد الجزایر* به امضاى طرفین رسید (مک‌دوال، 2004، ص‌338ـ339؛ سامى شورش، ص100ـ 101؛ گونتر، ص‌29). پس از انعقاد قرارداد الجزایر، ملامصطفى بارزانى در 29 اسفند 1353/ 20 مارس 1975 با اعلام پایان جنگ همراه با بسیارى از نیروهاى خود به ایران پناهنده شد. ارتش عراق بر کردستان سیطره یافت و تمام تشکیلات حزب دموکرات در عراق ازبین رفت و فقط شاخۀ خارجى آن در لندن، با رهبرى جمال علمدار، باقى ماند (خرسان، ص‌229ـ 234، 245).در 1354ش/ 1975 با اعلام عفو عمومىِ کردها از سوى حکومت عراق، بسیارى از اعضاى حزب، از جمله حبیب محمد کریم دبیر کل حزب و برخى از اعضاى شوراى مرکزى، به عراق بازگشتند. برخى نیز به اروپا و امریکا رفتند و بعضى دیگر از جمله ملامصطفى بارزانى و نزدیکان او در ایران ماندند. در 10 اسفند 1357/ 2 مارس 1979 ملامصطفى بارزانى که بیمار بود براى معالجه به امریکا رفت و در همانجا درگذشت (همان، ص236ـ239؛ میربصرى، ص46ـ47؛ نیز← بارزانیها*).در 1354ش/ 1975، خاندان بارزانى دو فرزند ملامصطفى، ادریس بارزانى و مسعود، را مأمور تجدید حیات حزب کردند. آن دو با شاخۀ خارجى حزب در لندن و اعضاى جوان حزب تماس گرفتند و جلسات متعددى در شهر نَقَده تشکیل دادند. در نتیجه در شهریور 1354/ سپتامبر 1975، شوراى رهبرى موقت با حضور ادریس و مسعود بارزانى، سامى عبدالرحمان، على عبداللّه، و نورى شاویس تشکیل شد. با تلاش اعضاى رهبرى موقت، نخستین اجلاس حزب در مرداد 1355/ اوت 1976 در برلین برگزار گردید. در این اجلاس شوراى رهبرى متشکل از پانزده تن انتخاب شد که رهبرى موقت در رأس آن قرار داشت. در این اجلاس مبارزۀ مسلحانه راهبرد اصلى حزب تعیین گردید (خرسان، ص‌245ـ251؛ عجلى، ص‌272ـ 273). در همین دوران جلال طالبانى و همفکران او، که پیشتر مصطفى بارزانى آنها را از حزب دموکرات کنار گذاشته بود، به همراه دیگر شخصیتهاى کرد، در 11 خرداد 1354/ اول ژوئن 1975، اتحادیۀ میهنى کردستان* را به رهبرى طالبانى در دمشق تأسیس کردند (خرسان، ص‌316ـ317).پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران در بهمن 1357، حزب دموکرات کردستان از آن حمایت کرد. در پى شورش مسلحانه حزب دموکرات کردستان ایران به رهبرى عبدالرحمان قاسملو بر ضد حکومت مرکزى، حزب دموکرات کردستان عراق در کنار نیروهاى ایرانى به مبارزه با این حزب پرداخت. این امر موجب شد که برخى از اعضاى برجستۀ حزب ــ که مخالف جنگ با کردها بودندــ به عراق بازگردند، از جمله صابر، فرزند ملامصطفى بارزانى (همان، ص‌252ـ253؛ گونتر، ص‌36).حزب دموکرات براى انتخاب رهبر و دبیر کل در تیر 1358/ ژوئیۀ 1979 جلسه‌اى در اطراف اُشنویه برگزار کرد و مسعود بارزانى را به ریاست حزب و سامى عبدالرحمان را به دبیر کلى آن برگزید. در کنگرۀ نهم حزب دموکرات که در 13ـ 20 آبان 1358/ 4ـ11 نوامبر 1979 در اطراف ارومیه برگزار گردید، ضمن تشکیل دفتر سیاسى و شوراى مرکزى جدید، مسعود بارزانى به ریاست حزب و على عبداللّه به دبیرکلى آن انتخاب شدند. سامى عبدالرحمان به دلیل مخالفت شدید با این انتخاب، از حزب برکنار شد. او به لندن رفت و به همراه تعدادى از اعضاى پیشین حزب دموکرات، حزب جدیدى به نام حزب الشعب الدیمقراطى (حزب دموکراتیک ملت) تأسیس کرد (خرسان، ص‌255ـ259؛ عجلى، ص‌273).پس از آغاز جنگ عراق با ایران* در 1359ش/1980، حزب دموکرات از ایران حمایت کرد و شبه‌نظامیان این حزب در برخى نبردها در کنار رزمندگان ایرانى در جنگ با رژیم بعثى مشارکت داشتند (خرسان، ص‌254ـ266). در 1359ش/1980، احزاب و گروههاى مخالف حکومت عراق در سوریه ائتلافى به نام جبهۀ دموکراتیک ملى و قومى (الجبهة الوطنیة و القومیة الدیمقراطیة: جوقد) را با مرکزیت اتحادیه میهنى کردستان تشکیل دادند. به‌رغم تمایل حزب دموکرات براى پیوستن به این ائتلاف، با این امر مخالفت شد. بنابراین حزب دموکرات در ائتلاف با حزب‌الاشتراکى الکردستانى الموحَّد (حزب کمونیست عراق و حزب سوسیالیست متحد کردستان)، الجبهة الوطنیة الدیمقراطیة: جود (جبهه دموکراتیک ملى) را در 7 آذر 1359/ 28 نوامبر 1980 پایه گذاشت. پس از آن درگیریهاى پراکنده‌اى بین تشکلهاى جوقد و جود روى داد. به‌سبب اختلاف بین احزابِ جوقد در 1361ـ 1363ش/ 1982ـ 1984، بسیارى از احزاب آن به جود پیوستند (همان، ص‌264ـ267) و با وساطت مقامات جمهورى اسلامى ایران در 16 آبان 1365/ 7 نوامبر1986، میان ادریس بارزانى (از حزب دموکرات) و جلال طالبانى (رهبر اتحادیۀ میهنى کردستان) تفاهم‌نامۀ مشترکى امضا شد که بر اساس آن کمیته‌اى از رهبران دو حزب براى گسترش مناسبات دو حزب تشکیل شد. در نتیجه اقدامات این کمیته، الجبهة الکردستانیة العراقیة (جبهه کردستان عراق) در 12 اردیبهشت 1367/ 2 مه 1988 تأسیس شد که افزون بر این دو حزب، چهار حزب کرد دیگر با گرایشهاى چپ و ملى‌گرا در آن حضور داشتند (همان، ص‌427ـ428؛ اندرسون، ص‌127).حزب دموکرات کردستان از 1365ش/ 1986، ادارۀ منطقۀ بادنان، میان استانهاى دَهوک و نینوا را که از دست عراقیها خارج ‌شده بود، به دست گرفت. البته با پایانۀیافتن جنگ عراق با ایران ارتش عراق به این منطقه حمله و نظامیان کرد را سرکوب کرد. بسیارى از غیرنظامیان به‌قتل رسیدند یا در مرزهاى ایران و ترکیه آواره شدند. بنابراین نیروهاى پیشمرگه با تقبل خسارات فراوان مجبور به عقب‌نشینى شدند (خرسان، ص‌268ـ271). کنگرۀ دهم حزب دموکرات در 11ـ 21 آذر 1368/ 2ـ 12 دسامبر 1989 در منطقۀ میرکَفَر آذربایجان غربى برگزار شد. در این کنگره مسعود بارزانى بار دیگر به ریاست حزب انتخاب شد و بر ادامۀ مبارزۀ مسلحانه براى رسیدن به دموکراسى در عراق و کسب خودمختارى کردستان تأکید شد (همان، ص‌272ـ274).پس از حملۀ عراق به کویت در 1369ش/ 1990 و قیام شیعیان جنوب عراق در اسفند 1369/ مارس 1991 که خواهان سرنگونى حکومت بعث بودند، کردها نیز فرصت را مناسب دیدند و قیام خود را از شمال عراق آغاز کردند. اعضاى حزب دموکرات کردستان وارد کردستان عراق شدند و به همراه احزاب کرد دیگر، از جمله اتحادیۀ میهنى کردستان، به قیام پیوستند. آنان مناطق گسترده‌اى از جمله سلیمانیه را گرفتند، اما حکومت بعث پس از مهار قیام شیعیان در جنوب، قیام کردها در شمال را سرکوب کرد. در نتیجۀ این سرکوب دو میلیون کرد به مرزهاى ایران و ترکیه پناهنده شدند و بسیارى از آنان جان باختند. پس از آن سازمان ملل طى قطعنامۀ 688 دستور توقف عملیات را صادر کرد و در 30 فروردین 1370/ 19 آوریل 1991، نیروهاى ائتلاف به رهبرى امریکا با حضور در کردستان عراق، منطقۀ ممنوعیت پرواز نیروى هوایى عراق در شمال این کشور برقرار کردند (مک‌دوال، 1992، ص117ـ118؛ ییلدیز، ص34ـ39؛ خرسان، ص525ـ529). پس از آن جبهۀ کردستان با محوریت احزاب دموکرات کردستان و اتحادیۀ میهنى کردستان، مذاکرات خود را در 31 فروردین 1370/ 20 آوریل 1991 با حکومت عراق آغاز کردند. مذاکرات به نتیجه نرسید، درگیرى بین طرفین آغاز شد و به شکست ارتش عراق در کردستان انجامید. حکومت عراق در 1 آبان 1370/ 23 اکتبر 1991 ادارات دولتى را از استانهاى دهوک، اربیل و سلیمانیه خارج‌ کرد تا کردها ادارۀ این مناطق را برعهده گیرند. بنابراین تشکیل حکومت خودمختار در کردستان پایه‌ریزى شد. انتخابات مجلس در کردستان در 29 اردیبهشت 1372/ 19 مه 1992، با نظارت جبهۀ کردستان عراق و با حضور هشت حزب انجام شد. حزب دموکرات پنجاه درصد آرا را به دست آورد. نیم دیگر کرسیها به اتحادیۀ میهنى رسید. در 13 تیر 1371/ 4 ژوئیۀ 1992، هیئت وزیران تعیین گردید و بر اساس توافق بین دو حزب همۀ مناصب منطقۀ کردستان به‌صورت مساوى بین دو حزب تقسیم شد. نخست‌وزیرى به اتحادیۀ میهنى و ریاست مجلس به حزب دموکرات رسید و مجلس کردستان برقرارى نظام فدرالى را در منطقۀ کردستان تصویب کرد (ییلدیز، ص‌44ـ46؛ خرسان، ص530ـ536؛ برزنجى، ص321ـ322).حزب دموکرات کردستان در 5 آبان 1371/ 27 اکتبر 1992، در اجلاس تأسیس المؤتمر الوطنى العراقى (کنگرۀ ملى عراق) شرکت کرد. این اجلاس شامل گروهها و احزاب مخالف حکومت عراق بود که براى همکارى در تأسیس دولت جایگزین حکومت بعث تشکیل شد و زیر نظر امریکا به فعالیت پرداخت (ترایپ، ص‌275ـ277؛ شیخ عطار، ص220ـ221).کنگرۀ یازدهم حزب دموکرات در 25 مرداد 1372/ 16 اوت 1993 در اربیل برگزار شد. در این کنگره الاتحاد الدیمقراطى الکردستانى (اتحاد دموکراتیک کردستان) به رهبرى على‌ السنجارى و حرکة ‌المسلمین الاکراد الفیلیین (جنبش کردهاى مسلمان فیلى) به رهبرى جلیل فیلى به حزب دموکرات پیوستند. در این کنگره، مسعود بارزانى و على عبداللّه به ترتیب به عنوان رئیس و نایب رئیس حزب انتخاب شدند (خرسان، ص290؛ عجلى، همانجا). اختلاف بر سر سیطره بر برخى از مناطق کردستان به درگیرى گسترده میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیۀ میهنى کردستان انجامید. در آذر 1373/ دسامبر 1994 نیروهاى طالبانى شهر اربیل را تصرف کردند، اما مسعود بارزانى با حکومت عراق به‌توافق رسید و با همکارى آنان اربیل و سلیمانیه را از سلطۀ نیروهاى طالبانى خارج ‌کرد. پس از آتش‌بس، با دخالت دولت امریکا توافقنامۀ صلح میان دو حزب در 26 شهریور 1377/ 17 سپتامبر 1998 در واشنگتن به امضا رسید (خرسان، ص‌541ـ567، پیوستها، ص‌899ـ905، سند ش 86؛ حامد محمود عیسى، 2005، ص‌536ـ454). طبق این توافقنامه کردستان به دو حکومت با پایتختهاى اربیل، زیر نظر حزب دموکرات کردستان و سلیمانیه، زیر نظر اتحادیۀ میهنى کردستان، تقسیم شد. مُفاد توافقنامه براى ایجاد دولت و مجلس واحد به دلیل اختلاف بر سر کرسیهاى مجلس و مناصب دولتى عملى نشد (شیخ عطار، ص‌242ـ245).کنگرۀ دوازدهم حزب دموکرات در 14 مهر 1378/ 6 اکتبر 1999 در اربیل برگزار شد و ضمن تجدید انتخاب مسعود بارزانى و على عبداللّه به‌عنوان رئیس و نایب رئیس، مسرور بارزانى، فرزند مسعود، نیز به شوراى مرکزى راه یافت (خرسان، ص‌293ـ294).پس از واقعۀ 20 شهریور 1380/ 11 سپتامبر 2001 و برنامه‌ریزى امریکا براى حمله به عراق، حزب دموکرات در جلسات مذاکره با مقامات امریکایى و دیگر احزاب عراقى مخالف حکومت عراق شرکت کرد. در 1381ش/ 2002، بارزانى رئیس حزب دموکرات و طالبانى رئیس اتحادیۀ میهنى کردستان بر اساس مُفاد توافقنامۀ واشنگتن دربارة چگونگى حفظ مناسبات با یکدیگر و ادارۀ مشترک منطقۀ کردستان بر اساس انتخابات به توافق رسیدند. بنابراین در 12 مهر 1381/ 4 اکتبر 2002، مجلس کردستان عراق بار دیگر آغاز به کار کرد (شیخ عطار، ص307ـ312؛ حامد محمود عیسى، 2005، ص‌510 ـ 515).پس از حملۀ امریکا به عراق در فروردین 1382/ مارس 2003 و سرنگونى حکومت بعث، مجلس الحُکمِ‌الانتقالى (شوراى حکومت انتقالى) شکل گرفت تا قانون اساسى تدوین گردد و حاکمیت از امریکاییها به عراقیها انتقال یابد. مسعود بارزانى، به‌عنوان یکى از اعضاى این شورا از سوى امریکاییها انتخاب شد (حامد محمود عیسى، 2005، ص‌558، 576). دومین انتخابات مجلس کردستان در 11 بهمن 1383/ 30 ژانویۀ 2005 برگزار شد. در این انتخابات، رهبران دو حزب دموکرات کردستان و اتحادیۀ میهنى کردستان توافق کردند که به مدت ده سال به‌صورت ائتلاف واحد در انتخابات شرکت کنند، بنابراین ائتلاف ملى دموکراتیک کردستان با محوریت این دو حزب و حضور احزاب کوچک دیگر شکل گرفت و در انتخابات مجلس در 1384ش/ 2005، از مجموع 111 کرسى، 104 کرسى را به‌دست آورد. در همان سال، بر اساس توافقات بین این دو حزب، مجلس کردستان مسعود بارزانى را به‌عنوان رئیس منطقۀ کردستان انتخاب کرد و جلال طالبانى به‌عنوان نمایندۀ کردها به ریاست جمهورى عراق انتخاب گردید. نیچروان بارزانى، از اعضاى حزب دموکرات، نیز نخست‌وزیر منطقۀ کردستان شد («الانتخابات البرلمانیة و الرئاسیة فى کردستان»، 2009؛ هوشمند، 1391ش).در انتخابات مجلس نمایندگان عراق در 1384ش/ 2005، حزب دموکرات همراه با ائتلاف ملى دموکراتیک کردستان شرکت کرد که 53 کرسى، از مجموع 275 کرسى مجلس را به‌دست آورد. در دولت عراق به ریاست جمهورى طالبانى و نخست‌وزیرى نورى مالکى، ادارۀ هشت وزارت‌خانه به این ائتلاف رسید که سهم حزب دموکرات سه وزارت‌خانه، از جمله وزارت خارجه بود که هوشیار زیبارى عهده‌دار آن شد («انتخابات پارلمانى عراق: نتایج ‌و پیامدها»، 1391ش؛ «مجلس النواب العراقى»، 2013). دورۀ سوم انتخابات مجلس کردستان در 3 مرداد 1388/ 25 ژوئیۀ 2009 برگزار شد. حزب دموکرات این بار نیز به‌همراه ائتلاف ملى دموکراتیک کردستان در این انتخابات شرکت کرد و 59 کرسى، از 111 کرسى را به‌دست آورد و مسعود بارزانى نیز بار دیگر به ریاست منطقۀ کردستان برگزیده شد (پارلمان کردستان، 2013). انتخابات مجلس نمایندگان عراق نیز در اسفند 1388/ مارس2010 برگزار گردید. ائتلاف ملى دموکراتیک کردستان چهارمین پیروز انتخابات بود که 43 کرسى را به‌دست آورد. در دولت جدید عراق نیز که بار دیگر با ریاست جمهورى طالبانى و نخست‌وزیرى مالکى شکل گرفت، ادارۀ شش وزارت‌خانه به این ائتلاف رسید («انتخابات پارلمانى عراق: نتایج ‌و پیامدها»، 1391ش؛ خبرگزارى مهر، 1391ش). حزب دموکرات کردستان درحال حاضر در زمینۀ اطلاع‌رسانى از طریق رسانه‌هاى جمعى فعال است. این حزب شبکۀ ‌ماهواره‌اى به نام کردستان تى‌وى دارد و از شبکۀ زاگرس تى‌وى نیز حمایت مى‌کند. روزنامۀ خه‌بات نیز ترجمان رسمى حزب دموکرات است (لافا خالد و زاویتى، 2013؛ حزب دموکرات کردستان ـ عراق، 2013). حزب دموکرات در کردستان عراق، فعالیتهاى گستردۀ فرهنگى دارد اعم از انتشار کتب و مجلات، بازساخت و توسعۀ خط و زبان کردى، انتشار نشریات، برگزارى هم‌اندیشیها و جشنواره‌هاى فرهنگى و ادبى و برگزارى مراسم گرامی‌داشت شخصیتهاى کرد (حافظ‌نیا، ص‌22).این حزب با تشکیل حکومت خودگردان در کردستان عراق و با استفاده از امکاناتش و نیز فرصتهاى منطقه‌اى و جهانى به ایجاد و توسعۀ نهادهاى سیاسى، ادارى و قانونى و نیز یافتن شکل کامل ساختار حکومتى همت گماشته‌است. تشکیل نهادهاى حکومتى (سیاسى، اقتصادى، اجتماعى، امنیتى، حقوقى، آموزشى، عمرانى، ادارى و خدماتى) دستیابى به اهداف توسعه‌اى حزب را ممکن مى‌سازد. حزب بر آن است تا به ارزشهایى چون مردم‌سالارى، حقوق بشر، حقوق زنان، آزادى بیان، فعالیت مطبوعاتى، تعامل با نهادهاى بین‌المللى، ارتباطات الکترونیکى و رسانه‌اى، کثرت‌گرایى، جلب سرمایه‌گذارى خارجى، اقتصاد آزاد، همزیستى با همسایگان، امنیت، توسعۀ اقتصادى و عمران منطقه‌اى در شمال عراق دست یابد؛ اما مهم‌ترین مانع در این مسیر، فرهنگ سیاسى کردهاى عراق است. به‌رغم ظاهر مدرن این اقدامات و ساختار حزبى مترقى حزب دموکرات کردستان، فرهنگ سنّتى قبیله‌اى همچنان به ساختار آن و رقابت با دیگر احزاب شکل مى‌دهد. ازهمین‌رو، تشکیل گروههایى پیرامون شخصیتهاى قبیله‌اى حزب، گاه زمینه را براى درگیریهاى سیاسى فراهم کرده‌است (← شیخ‌عطار، ص230ـ231؛ حافظ‌نیا، ص20).منابع: «الانتخابات البرلمانیة و الرئاسیة فى کردستان... ریاح‌التغییر... قد تبطئ»، مجلة‌الرائد، ش 43 (2009).Retrieved Mar.4, 2013, from http://www.alraeed.net/raeedmag/preview.php?id= 1456;«انتخابات پارلمانى عراق: نتایج ‌و پیامدها»، مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص‌مصلحت نظام، 1391ش.Retrieved Feb.18, 2013, from www.csr.ir/ departments. aspx?Ing= fa&abtid=01&depid= 44 & semid= 410;مسعود بارزانى، البارزانى و الحرکة التحرریة الکردیة، بیروت 1997؛ حمید برزنجى، انتخابات اقلیم کوردستان العراق بین النظریة و التطبیق، اربیل 2002؛ عبدالفتاح على بوتانى، وثائق عن الحرکة القومیة الکوردیة التحرریة: ملاحظات تاریخیة و دراسات اولیة، اربیل 2001؛ محمدرضا حافظ‌نیا، «تأثیر خودگردانى کردهاى شمال عراق بر کشورهاى همسایه»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایى، سال 21، ش 4 (زمستان 1385)؛ حامد محمود عیسى، القضیة الکردیة فى العراق من الاحتلال البریطانى الى الغزو الامریکى: 1914ـ 2004، قاهره 2005؛ همو، المشکلة الکردیة فى الشرق الاوسط منذ بدایتها حتى سنة 1991، ]قاهره[ 1992؛ خبرگزارى مهر، 1391ش.Retrieved Feb.25, 2013, from http://www.mehrnews.ir/ NewsPrint. aspx?NewsID=1216113;صلاح خرسان، التیارات السیاسیة فى کردستان العراق: قراءة فى ملغات الحرکات و الاحزاب الکردیة فى العراق، 2001-1946، بیروت 1422/2001؛ جاناتان رندل، با این رسوایى چه بخشایشى؟! آشناییم با کردستان: تحلیل مسائل سیاسى کردستان، ترجمۀ ابراهیم یونسى، تهران 1379ش؛ سامى شورش، کردستان والاکراد: الحرکة القومیة و الزعامة السیاسیة، ادریس بارزانى... نموذجاً، اربیل 2001؛ سعد ناجى، العراق و المسألة الکردیة: 1958ـ 1970، لندن 1990؛ علیرضا شیخ‌عطار، کردها و قدرت‌هاى منطقه‌اى و فرامنطقه‌اى، ج‌1، تهران 1382ش؛ صلاح سعداللّه، المسألة الکردیة فى العراق، قاهره 2006؛ محمد عباسى، من زاخو الى کربلاء: قصة المؤامرة على الثورة الشعبیة فى العراق، قاهره 1412/ 1992؛ عبدالستار طاهر، موجز تاریخ‌الحزب الثورى الکردستانى، بغداد 1977؛ عثمان على، دراسات فى الحرکة الکوردیة المعاصرة: 1833ـ1964، دراسة تاریخیة وثائقیة، اربیل 1424/2003؛ شمدان عجلى، الخریطة السیاسیة للمعارضة العراقیة، لندن 2000؛ عرفان قانعى‌فرد، پس از 60 سال‌: زندگى و خاطرات جلال طالبانى، ج‌1، تهران 1388ش؛ کندال، عصمت شریف وانلى، و مصطفى نازدار، کردها، ترجمۀ ابراهیم یونسى، تهران 1372ش؛ کریس کوچرا، جنبش ملى کرد، ترجمۀ ابراهیم یونسى، تهران 1373ش؛ دینیس کوماروف، «البارزانى و نضال الاکراد الجنوبیین»، در البارزانى و شهادة التاریخ: مجموعة ابحاث و انطباعات للمؤلفین الکورد و الروس، ترجمها عن الروسیة باوى نازى و عبدى حاجى، بیروت‌: الدار العربیة للموسوعات، 1427/2006؛ لافاخالد و احمد زاویتى، «واقع الصحافة الکردیة فى کردستان العراق و سوریا فى العام العاشر بعد المائة»، کولیلک، 2013.Retrieved Feb. 18, 2013, from http://kulilk.com/ portal/?q=node/ 1470;«مجلس النواب العراقى»، المعرفة، 2013.Retrieved Feb.25, 2013, from http://www.marefa.org/ index.php/ مجلس ـ النواب ـ العراقی;میربصرى، اعلام الکرد، لندن 1991؛ میوان عارف، الحرکة القومیة الکردیة التحرریة فى کردستان العراق: 1958ـ 1963، بیروت 1427/2006؛ احسان هوشمند، «تحولات کردستان عراق پس از انتخابات»، ایرانشهر، 1391ش.Retrieved Feb.18, 2013, from http://iranshahr.org/ ? p=8763; Liam Anderson, "The role of political parties in developing Kurdish nationalism", in The evolution of Kurdish nationalism, ed. Mohammed M.A. Ahmed and Michael M. Gunter, Costa Mesa, Calif.: Mazda Publishers, Inc., 2007; Michael M. Gunter, The Kurds of Iraq: tragedy and hope, New York 1992; Kurdistan Democratic Party-Iraq, 2013. Retrieved Feb.18, 2013, from www.kdp.se; Kurdistan Parliament, 2013. Retrieved Feb.26, 2013, from www.Perleman.org/ default.aspx?page=sitecontents&c = parliament-history 2009; David McDowall, The Kurds: a nation denied, London 1992; idem, A modern history of the Kurds, London 2004; Edgar O’Ballance, The Kurdish revolt: 1961-1970, London 1973; Gareth R.V. Stansfield, Iraqi Kurdistan political development and emergent democracy, London 2003; Charles Tripp, A history of Iraq, Cambridge 2002; Kerim Yildiz, The Kurds in Iraq: the past, present and future, London 2004.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محسن محمودی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 18
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده